ბაგრატ კურაპალატის, ბექასა და აღბუღას კანონები, კანონიკური სამართალი

[ამოკრეფილი მუხლები]

[შესავალი, ბექა მანდატურთუხუცესის სამართლიდან]. შევიყარენით ჭულევთა, მინდობილნი ღმრთისანი და აწყურის ღმრთისმშობლისანი, და… დავიდევით წინა პატრონისა პაპიჩემისა მანდატურთუხუცესის ბექას განაჩენი და იგი აგრევე სრულობით და უკლებლად დავსწერეთ.

და რაცა ჟამთა სიავითა სხვანი უწესონი საქმენი შემოსულიყვნენ, მათი სამართალიცა ზედა დაურთეთ, ასრე რომე, _ რაც სისხლისა და გერშისა, დასხმისა და ღალატისა და რასა გინდა ფერისა დასაურვებელი საქმე იყოს.

პატრონისა პაპისჩემისაგან განაჩენი ყაზანური თეთრი იყო და ამა ჟამთ-შიგა ყაზანურობა აღ-სადმე-მოკლებულიყო (//). და დიდის წარჩინებულის მეფის გიორგის ჟამისა თეთრი გავაჩინეთ; ორიანი ხუთი დანგი წმინდა ვერცხლი და როგორაცა აწ ჟამისა თეთრი იყოს, ანგარიშით ამა წესით აღიღებდენ.
ამად არა ჩამოვამცრევით, რომე ავი საქმე ნუ ვისგანმე გაადვილდების.

აწყურისა და საფარისა, ვითა ძველითგან ყოფილიყო, არცა დიდსა მეფესა მოეშალა და ჩვენ განაღამცა აგრეთვე დავამტკიცეთ.
წიგნი სამართლისა კაცთა შეცოდებისა ყოვლისავე სახელითა ღმრთისაითა დაუსაბამოისა მამისა, ძისა და წმიდისა სულისაითა, მეოხებითა ყოვლადწმიდისა ღმრთისმშობელისაითა და ყოველთა წმიდათა ზეცისა და ქუეყანისაითა, მე, ათაბაგ-ამილსპასალარმან აღბუღა, მოვახსენეთ პატიოსანსა… მაწყუერელსა და ბიძაძეთა ჩემთა, შაშიასა და მისსა ძმას საფარის მოძღუარსა პაფნუტის; ხუთსავე თემსა სამცხისასა, ტაოველთა, შავშთა და კლარჯთა, და მათ შინა მყოფთა ეპისკოპოზთა და მეუდაბნოვეთა, მოწესეთა მოწმობითა. მინდობილნი ღმრთისანი და ყოვლად წმიდისა ღმრთისმშობელისანი, დავ[ი]დევით წინაშე პატრონისა პაპისჩემისა ბექაის განაჩენი; იგი სრულობით და უკლებლად დავწერეთ; და რაიცა ჟამთა სიავითა სხუანი უწესონი საქმენი შემოსრულ იყვნეს, მათი სამართალი ზედა დაურთეთ, ასე რომე, _ რაიცა სისხლისა, გერშისა დასხმისა, ღალატისა და რაისა გინდა თეთრისა საურავისა საქმე იყოს.

პატონის პაპისჩემისაგან განაჩენი ყაზანური თეთრი იყო. ამა ჟამსა შინა ყაზანურობა არღარა იყო. დიდისა მეფისა გიორგის ჟამისა თეთრი გავაჩინეთ: ორიანი ხუთი დანგი წმიდა ვეცხლი. და როგორცა თეთრი იყოს, ანგარიშად იმა წესითა აიღებოდეს. ამად არა ჩამოვამცრევით, რომე ავი საქმე ნუ ვისგან გაადვილდების.

აწყურისა და საფარისა ვითა ძველითგან ყოფილიყო, არცა დიდსა პატონსა მოეშალა, ჩუენ განაღამცა ეგრეთვე დავამტკიცეთ.

[ბაგრატ კურაპალატის სამართლიდან]
100. ვინცა მოძღუარი იყოს, ანუ მეფეთა წინაშე ზრდილი და ნამყოფი კაცი იყოს, ანუ კარგი დიდ-ვაჭარი, ანუ კარგი სოფლისა მამასახლისი იყოს, აგეთი კაცი დასვი ბჭედ, ჭკუიანი იქნების და კარგად ეცოდინების ბჭობაი, და უსამართლოს არას იტყვის.
101. თუ ებისკოპოზმან მეფესა შესცოდოს, მეფისაგან ხელად შეპყრობაი არა ეგების, ამად რომე მისდა მუქაფად სასჯელისა დამამტკიცებელი არს.
შეხუეწაი, შეკაზმაი მართებს ებისკოპოზსა მეფისაი.
102. თუ მეფე ებისკოპოზსა გაუწყრეს, გინა უსამართლოდ, გინა სამართლითა, ხელთა შეპყრობაი არცა მაშინ მოხდების, ამისთვიის რომე მეორე მეფე ებისკოპოზი არს და ქრისტიანეთა სჯულისა დამამტკიცებელი.
და რაიცა მეფესა სჯულისა საქმე აქუს, აგრე შეიწყნარენ.
103. თუ მოძღუარმან ანუ მღდელმან, ანუ მონაზონმან მეფესა ანუ ებისკოპოზსა შესცოდოს, ანუ სჯულსა, ანუ ეკლესიასა შესცოდოს, ხელთა არავისგან შეიპყრობის.
გაკითხვაი უნდა, და რაიცა მიზეზი დასწამონ, მას მიზეზსა უნდა გამონახვაი გარდახდევინებაი.
104. ვინცა, ანუ დიდებულმან, ანუ აზნაურმან, ანუ სხუამან ვინმე, მონაზონი ანუ მღდელი მძლავრებით ხელთა შეიპყრას, რაისაცა გუარისა იყოს, მის სისხლსა ხუთი ათასი სხუაი ემატოს.
და თუ გუარიანი იყოს ანუ ხელისმქონებელი, მისსა სისხლსა ნახევარი სისხლი ემატოს.
105. თუ კაცმან ხუცისა ცოლი მოაყივნოს, გინა უზესთაესმან, გინა უქუემოესმან, მისსა სისხლსა სამოცი ათასი თეთრი სხუაი ემატოს.
106. თუ ებისკოპოზსა დიდებულმან აგინოს, ორმოცი ათასი თეთრი დაუურვოს და დიდად შეეხუეწის.
107. თუ [ებისკოპოზსა] აზნაურმან აგინოს, დიდითა შეხუეწითა ოცი ათასი თეთრი დაუურვოს.
108. თუ აზნაურმან ანუ დიდებულმან მღდელსა აგინოს, ანუ უქუემოესმან, მესამედი სიხლისაი დაუურვოს და დიდად შეეხუეწოს.
109. თუ კაცმან კაცი გუემოს და ეკლესიაი გაუტეხოს, რაისაცა გუარისა იყოს, სრული სისხლი დაუურვოს.
112. თუ იგი ეკლესიაი სანახევრო იყოს, ანუ სამესამედო, ანუ სამეოთხედო, ანუ სამრევლო, ანგარიში ქნან და აგრე დაუურვოს, რაიცა წილი ედვას.
ვისითაცა მიზეზითა დამართებოდეს, საპირო მან დაუურვოს. და იმა ეკლესიისა მოზიარენი გვერცა უდგენდა რომე მათცა არა გამოყონ, არა ემართლებიან.
113. თუ ეკლესიაი მეკობრეთა გატეხონ პატრონისა უკითხავად და ესე დასწამონ, შენ იცოდიო, პატრონმან მის მეკობრისამან უცოდნელობა ფიცოს ოცდაოთხისა კაცითა და დაეჯერების. მეკობრე ხელთა მისცეს, რაი გინდა უყონ, ნუ დაემდურების. ალაფიცა უკლებლად შეაქციონ, გინა მათ გამოიღონ.
115. თუ ეკლესიასა დაესხნენ, ხუთი ათასი თეთრი დაუურვონ საუპატიოდ.
121. სადაცა მაცხოვრისა ხატი ესუენოს სამცველოდ ქუეყანისა, საუპატიოდ ოცდაათი გლეხი მართებს, თორმეტი _ ყოვლად წმიდისა, თორმეტი _ მთავარანგელოზთა, თორმეტი _ სხუათა წმიდათა მღვდელთ-მოძღვართა, მოციქულთა, წმიდის გიორგისა, ნათლისმცემელისა და სხუათა წმიდათა.

[კანონიკური სამართალი]
161. რომელმანცა, ვინცა გინდა დიდმან, ანუ მცირემან კაცმან, ღალატით ძმაი მოკლას და ანუ ღალატით სხუაი კაცი, კრულ და წყეულ, შეჩუენებულ იყავნ დაუსაბამოისა ღმრთისა პირითა.
და ვითარისაცა გუარისა იყოს კაცი იგი, ორკეცი სისხლი დაუურვოს.
და ვინცა უშუელოს და შეიწყნაროს, კრულ და წყეულ, შეჩუენებულ იყავნ.
162. ვინცა ქრისტიანემან კაცმან ძმას თუალნი დასწუნეს ცხადად ანუ ღალატად, ანუ მოჰკუეთოს რაიმე ასოთაგანი, სისხლი სრული და სანახშირო დაუურვოს.
კრულ და წყეულ, შეჩუენებულ იყავნ, და ცუდმცა არს მოსახსენებელი სიცოცხლე და სიკუდილი მისი.
163. ბრძოლათა შინა რომელიცა კაცი მოკუდეს, აბჯრისაგან კიდე ტანსაცმელსა და ნიფხავ-პერანგსა ნუ ვინ მოხდის.
კრულ, წყეულ და შეჩუენებულ იყავნ ღმრთისა პირითა.
164. ვინცა მეკობრე, მეჯურმუცე და მპარავი კაცი მოკლას, ცხადად გამოჩნდეს, რომე უსამართლო ყოფილიყოს, _ ვინცა მისმან ნათესავმან და საშუალთა მისი სისხლი იკითხონ, კრულ და შეჩუენებულ და წყეულ იყავნ.
165. რომელმან კაცმან ვის გინდა მისი გვირგვინ ნაკურთხი ცოლი წაუღოს და მოსტაცოს, სრული სისხლი დაუურვოს, რასაცა გუარისა იყოს.
კრულ და წყეულ და შეჩუენებულ [იყავნ] პირითა ღმრთისაითა.
და კანონსამცა ქუეშე იქმნების წმიდათა მოციქულთასა.
166. რომელმანცა, ვინ გინდა გუარმან კაცმან, ხუცესი, მონაზონი ანუ დიაკონი მალვით, ღალატით მოკლას, შეიპყრას და გაძარცოს, ორი კეცი სისხლი დაუურვოს.
კრულ და წყეულ და შეჩუენებულ [იყავნ] სული და ხორცი მისი.
167. რომელმანცა კაცმან რა გინდა რა მოიპაროს და გამოჩნდეს, ორნივე თუალნი დაეწუნენ და ანუ ხელ-ფერხი დაეჭრას.
თუ საპატიჟოსა ადგილსა არა მოეპაროს, ვინ იყიდდეს, ვითაცა დააფასონ, ეგრე მიჰყიდონ, და ნაპარევი დაუკლებლივ მისსა პატრონსა მისცეს.
და კრულ, წყეულ და შეჩუენებულ იყავნ.
168. რომელმანცა კაცმან, დიდმან ანუ მცირემან, რაისა გინდა ნივთიანისა საქმისათვის და მტერობისათვის, სისხლისა და ვალისა გარდახდისათვიის ეკლესიაი გატეხოს ანუ ცეცხლი შეუდვას და დაწუას, ანუ ცხადად ანუ იდუმალ, კანონსამცა ქუეშე არს წმიდათა მოციქულთასა და წმიდათა კრებათასა.
კრულ და წყეულ და შეჩვენებულ იყავნ.
მცირე ესე დასაურვებელი განგვიიჩენია, _ რაიცა ამისა ეკლესიისა დასაურვებელი პატიჟი ეწეროს და გაჩენილ იყოს, ორკეცი დაუურვოს, და ალაფი რაიცა წაეღოს, უზღოს. ამავე კანონსა ქუეშე იყოს კაცი იგი.
169. რომელმანცა კაცმან, გინდა სისხლისა და გულის ტკივილისათვიის, ვენახი დაჭრას ანუ ხენი ნაყოფიერნი, ანუ ყანაი დათიბოს, ცხადად ანუ იდუმალ, კრულ და წყეულ და შეჩუენებულ იყავნ კაცი იგი ცათა შინა და ქუეყანასა ზედა.
[169[1]]. ვინცა საყდრისა საქონებელთა სენაკთა, აგარათა, სახლთა, ბეღელთა, მარანთა და ვის გინდა სხუათა კაცისა მოსახმარებელთა ღამით ცეცხლი შეუდვას, რაისა გინდა სისხლისა [და] მტერობისათვის, რაისაცა გულის ტკივილისათვის ანუ მოვალებისათვის, კრულ, წყეულ და შეჩუენეულ იყავნ იგი კაცი ცათა შინა და ქუეყანასა ზედა.
და რომლისაცა საქმისათვიის ქნას იგი საქმე, გარდახდეს.
და ვითარცა ადგილი იყოს, სისხლი და პატიჟი გარდაიხადოს და კანონსა ქუეშე იყოს. და დანაკლები უზღოს.
170. ვინ გინდა კაცმან რაისა გინდა საქმისა და მტერობისათვის საყდარსა და საყდრისა საქონებელსა მალვითა ანუ ცხადად ცეცხლი შეუდვას, დაწუას რა გინდა რა, ცხადად გამოჩნდეს, საყდრის პატიჟად ოცდათორმეტი ათასისა თეთრისა დაუურვოს.
და კრულ და წყეულ და შეჩუენებულ იყავნ, და ცუდმცა არს მოსახსენებელი სული და ხორცი მისი ამას სოფელსა და მას საუკუნოსა დაუსაბამოისა ღმრთისა მადლითა და კანონსა ქუეშე არს წმიდათა მოციქულთასა.