ნ. ლომოური წერს – „მე-4 საუკუნიდან დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე წარმოქმნილ პოლიტიკურ ერთეულს ქართული წყაროები ეგრისს უწოდებენ, ხოლო რომაელი და ბიზანტიელი მწერლები – ლაზიკას, ლაზები სსამეფოს“.
(ნოდარ ლომოური, ეგრისის სამეფოს ისტორია,1968)
ჩვენი მოსაზრებით, ბატონი ნოდარ ლომოური ცდება – ასე არ არის, რადგანაც ქართული წყაროებისათვის უცნობია ტერმინი „ეგრისის სამეფო“. მით უფრო მე-4 საუკუნის აღწერისას, ანუ წმიდა ნინოს ეპოქაში.
წყაროთა დაბეჯითებული მითითებით, მეფე მირიანის დროს არ არსებობდა ეგრისის სამეფო, პირიქით, ამ მეფის ცხოვრებაში ნათქვამია, რომ ეგრისი ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა.
ქართული წყარო წერს – „XXIV მეფემირიანი. „მეფობდა ესრეთ მირიან მცხეთით გაღმართ ქართლს, სომხითს, რანს, ჰერეთს, მოვაკანს და ეგრს“.
„და მეფობდა მირიან მუნ ქართლს, რანს, ჰერეთს და მოვაკანს და აქუნდა ეგრისიცა ვიდრეე გრისწყლამდე“.
მე-4 საუკუნისათვის ყველა ქართულ წყაროს ეგრისი მიაჩნია არა რაიმე პოლიტიკურ ერთეულად, არამედ მეფე მირიანის სამეფოში შემავალ ერთ-ერთ ოლქად.
მეფე მირიანის სამეფოს „ეგრისი“ იყო ვრცელი მიწაწყალი მდ. რიონიდან ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე.
როგორც აღინიშნა, ქართული წყაროები დაბეჯითებით წერენ, რომ ეგრისი მე-4 საუკუნეში ქართლის სამეფოში შედიოდა და ამიტომ, ქართლის ცხოვრება წერს – „მეფობდა ესრეთ მირიან მცხეთით გაღმით ქართლს, სომხითს, რანს, ჰერეთს, მოვაკანს და ეგრს” (ქ.ც 1., გვ. 65).
რაც შეხებბა ლაზთა საამეფოს ადგილმდებარეობას, გასარკვევია, თუ ქართული წყაროები სად მოიზარებდნენ ლაზიკის ქვეყანას.
წმ. ექვთიმე მთაწმიდელი და ძველი მთარგმნელები ბიზანტიელი მწერლების ტერმინ „ლაზიკას“ მუდამ თარგმნიდნენ ეგრისად, მაგრამ მათ ლაზიკად წარმოედგინათ არა დასავლეთ საქართველო, არამედ ტრაპეზინტის ოლქი, ამჟამინდელი ლაზისტანი,
ამიტომ წმ. ექვთიმემ ბერძნულ წყაროში ნახსენები წინადადება – „ჰერაკლე კეისარი მივიდა ლაზიკაში, ტრაპეზუნტში“ ასე თარგმნა – ჰერაკლე მივიდა ტრაპეზუნტში „სოფელსა შინა მეგრელთასა“.
ჩვენს მიერ გარკვეულია, რომ პროკოფისა და აგათაია სქოლასტიკოსის ლაზთა სამეფო მოიცავდა ჭოროხის ანუ ფაზისის სანაპიროებს, დაწყებული ამჟამინდელი თურქეთის ქალაქ ხოფადან (რომელსაც ქართვეეელბი ხუფათს, ხოლო ბერძნები პეტრას უწოდებდნენ), ვიდრე თითქმის სუფსამდე.
ამიტომ ძველი წყროების ლაზიკა (სამხრეთ ეგრისი) და ეგრისი (ჩრდილოეთ ეგრისი) სხვადასხვა გეოგრაფიული ერთეულები იყვნენ, ლომოური მათ აერთმნიშვნელიანებს.
საერთოდ სიტყვა „ლაზიკაში“ ფუძე-ძირია „ლაზ“, ხოლო „იკ“ არის სომხური სადაურობის მაწარმოებელი სუფიქსი (კ, ქ), იგივე, რაც ქართული „ეთი“.
ქართველები არ ხმარობდნენ სიტყვა ლაზიკას, შესატყვისი ოლქის აღსანიშნავად ხმარობდნენ სიტყვას – „ლაზია“. მაგალითად , თამარ მეფის დროს ქართულმა ჯარმა 1204 წელს ილაშქრა და ბერძენთა იმპერატორს „წარუღესლაზია, ტრაპიზონი, ლიმონი, სამისონი, სინოპი“ (ქ.ც. ტ.2).
აქედანაც ჩანს, რომ ლაზია ანუ ლაზიკა იყო არა დასავლეთ საქართველო, არამედ ტრაპეზუნტის რეგიონის ოლქები ჭოროხის ხეობიდან სინპოპისა და სამსუნის მიმართულებით.
თუკი ლაზიკა ერქვა დასავლეთ საქართველოს, მაშინ, თამარის ლაშქარს დასავლეთ საქართველო გაუთავისუფლებია ბერძენთა იმპერატორისაგან, რაც ასე არ იყო, ეს შეცდომაა მე-20 ს. ისტორიკოსებისა, რომელთაც დააკანონეს შემეცნება, თითქოსდა ლაზიკა ერქვა მთელ დასავლეთ საქართველოს.
ამJამადაც კი ლაზისტანი ეწოდება ვრცელ მხარეს, სადაც დღესაც ლაზები მკვიდრობენ თურქეთში, იმავე მიწაწყალზე, სადაც ქსენოფონტემ, სტრაბონმა და სხვა ავტორებმა ქართული ტომები დააფიქსირეს – ქალდები, ტიბარენები, ალაზონები, ფასიანები, სანები, მაკრონები, მოსინიკები, ბიძერები და სხვა, ამჟამინდელ თურქულ ზღვისპირა ქალაქ ორდუდან და ფატსადან ვიდრე ჭოროხის ხეობამდე, მთელ ამ დიდ მიწაწყალს, ტრაპეზუნტის ირგვლივ, ძველად, ჩანს უწოდებდნენ ლაზიას, იგივე ლაზიკას, ქართველები კი სახელს „სოფელი მეგრელთა“, ესაა სამხრეთ ეგრისი, ხოლ ჩრდილოეთ ეგრისი მდ. რიონიდან ვიდრე მდ. ეგრისწყალმდე იყო განვრცობილი.
სახელი ლაზიკა ერქვა სამხრეთ ეგრისს, ხოლო, ჩრდილოეთ ეგრის, უბრალოდ“ეგრისი“ ანდა ეგრისის საერისთავო.
სამხეთ ეგრისის ლაზიკაში (ტრაპეზუნტის მხარეს) დააფუძნა კონსტანტინოპლმა თავისი კათედრები, დასავლეთ საქართველო, კი მე-4 ს.-დან მცხეთის ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა, ვიდრე მდინარე ეგრისწყლამდე, მე-5 ს. დან კი ვიდრე მდინარე კლისურამდე ანუ კელასურამდე. იგულისხმება აფხაზთა საკათალიკოსოს დაარსებამდე პერიოდი.
კონსტანტინოპოლის 691 წლის ე.წ. ტრულის კრების კანონის ხელისმომწერთა შორისაა ლაზიკის ორი იერარქი – „ფასოს“ ეპისკოპოსი თეოდორე და „პეტრონის“ ეპისკოპოსი იოანე.
რიგში 35-ე არის ხელისმოწერა ფასოს ეპისკოპოსისა ასეთი სახით: „თეოდორე უღირსმან ეპისკოპოსმან ფასოსამან სოფელსა შინა მეგრელთასა განვსაზღვრენ და წარვწერენ“, ხოლო 220-ე არის ხელისმოწერა პეტრონის ეპისკოპოსისა ასეთი სახით: „იოანე უღირსმან ეპისკოპოსმან ქალაქისა პეტრონისამან ქუეყანისაგან მეგრელთასა განვსაზღვრე და წარვწერე“.
საქართველო იმ დროისათვის ბიზანტიისაგან დამოუკიდებლად არსებობდა, ამიტომაც საქართველოს ეკლესიის ეპისკოპოსების გამოძახება არ შეეძლო ბიზანტიის იმპერატორს და არც ამის საჭიროება დაუნახავს. ხოლო, რაც შეეხება ქართველთა რეგიონის – ლაზიკის ეპისკოპოსებს, მათი გამოძახება შეეძლო იმპერატორს, რადგანაც VII ს-ის მიწურულისათვის, როდესაც კრება ჩატარდა, ლაზიკის ზღვისპირა ტერიტორია ვიდრე ე.წ. „სკანდა-სარაპანის“ ხაზამდე დაჭერილი იყო ბიზანტიელთა მიერ და შედიოდა იმპერიის შემადგენლობაში.
სკანდისა და სარაპანას ციხესიმაგრეები მდებრეობდნენ ლაზიკისა და იბერიის საზღვარზე, არა ლიხის ქედზე, არამედ არსიანის ქედზე, მაღალ სიმაღლეზე ზღვის დონიდან, ამიტომაც აქ არ მოდიოდა მოსავალი, მაღალმთიანობისა და კლდიანობის გამო პირუტყვსაც კი უჭირდა იქ სურსათის ატანა, ამიტომაც ჯარისკაცებს ფეხით მიჰქონდათ.
როგორც ქვემოთაცაა აღნიშნული, არასწორია ამჟამინდელი მტკიცება, თითქოსდა სკანდა იყო იმერეთის სუბტროპიკულ ზონში მდებარე პუნქტი „სკანდე“, სადაც ყოველგვარი მოსავალი მოდის და ზღვის დონიდან სულ 170 მეტრ სიმაღლეზეა, ასევე სარაპანა არაა შორაპანი, იმავე მიზეზის გამო, ჩვენ გამოვიკვლიეთ, რაც მოცემულია სხვა ნაშრომში, რომ ბიზანტიური წყაროების „სკანდა“ მდებარეობდა , როგორც ვთქვით, არსიანის ქედზე, 2600 მეტრ სიმაღლეზე ზღვის დონიდან, ამჟამინდელ სოფელ ბაგდასენ-ქინძოტამალთან ახლოს, აქ ახლაცაა გრანდიოზული ციხის ნანგრევები და ტოპონიმები „კანდ“ ფუძით.
არსიანის სასაზღვრო ამ ქედის ერთ მხარეს იყო იბერიის ოლქი არტაანი, მეორე მხარეს კი არტანუჯის ოლქი, რომელიც კლარჯეთის ანუ ლაზიკის ოლქში შედიოდა და ბიზანტიელთა მიერ იყო ხელდებული აღნიშნულ ეპოქაში , მე-6 და მე-7 საუკუნეებში. „კლარჯეთის ლაზიკა“, ლაზთა სამეფოს ნაწილი იყო..
ლაზთა სამეფოს საზღვრები იყო – ჩრდილოეთით მდ. სუფსა, სამხრეთით – ხუფათი, იგივე, პეტრა, აღმოსავლეთით – არსიანის ქედი, დასავლეთით – შავი ზღვა.
ამ საზღვრებში ექცეოდა ლაზთა სამეფო, მას სამხრეთიდან ესაზღვრებოდა ოლქი, იმავე სახელით ლაზიკა, ოღონდ ის იყო – ჭანიკა ანუ ჭანიკის ლაზიკა.
ლაზთა სამეფოს ამ მომიჯნავე ოლქს პირობითად ვუწოდოთ – „ჭანიკის ლაზიკა“ , აქ, ანუ ჭანიკის ლაზიკაში მდებარეობდა „ლაზთა ეპისკოპოსების სამწყსო“.
მაშასადამე სხვაა კლარჯეთის ლაზიკა, იგივე ლაზთა სამეფო, და სხვაა ჭანიკის ლაზიკა-ლაზთა ეპისკოპოსების სამწყსო.
ჭანიკის ლაზიკა – იუსტინიანემ შემატა ბიზანტიის იმპერიას, შეასაბამისად, მან აქ ანუ ჭანიკაში დაარსა საეპისკოპსოსო კათედრები-ზიგანა, საისინი, პეტრა და როდოპოლისი.
ამ ოლქის ჩრდილოეთით მოსაზღვრე კლარჯეთის ლაზიკაში, როგორც ითქვა, შედიოდა, მომიჯნავე ზღვისპირა მიწაწყალი ხოფა-ხუფათიდან ვიდრე მდ. სუფსამდე, ანუ ჭოროხის შესართავის ორივე სანაპირო, ამ ქვეყანას დაერქვა „ლაზთა სამეფო“.
ლაზიკისათვის სპარსეთ-ბიზანტიის ომის დასაწყისში „კლარჯეთის ლაზიკა“ სპარსეთის მიერ იყო ხელდებული და სპარსეთის იმპერიის გავლენის სფეროში შედიოდა, ბიზანტია-სპარსეთის ზავის პირობების თანახმად.
დადებული ზავი დაირღვა, ბიზანტიელები შეიჭრნენ ე.წ. კლარჯეთის ლაზიკაში და მის სამხრეთ საზღვარზე ქართულ პუნქტ ხუფათში (ამჟამინდელი ხოფა) ააგეს გრანდიოზული ზღვისპირა ციხესიმაგრე – პეტრა.
ბიზანტიელებმა აქედან განაგრძეს ლაშქრობა და მიაღწიეს ჭოროხის შესართავამდე და მდ. სუფსამდე, ამ საზღვრებში შექმნეს ადმინისტრაციული ერთეული (პეტრა-ხუფათიდან თითქმის მდ. სუფსამდე), რომელსაც ჩვენ ლაზთა სამეფოს ვუწოდებთ.
სინამდვილეში, ისინი ამ მიწაწყლის მმართველს არქონტს, ანუ ერისთავს უწოდებდნენ. თუმცა სამეფო სამკაულებსა და სამოსს უგზავნიდნენ საჩუქრად, რათა კვლავ სპარსულ მხარეს არ მიმხრობოდნენ. ისინი უნდა ყოფილიყვნენ კალრჯეთის ძველი ერისთავების შთამომავლები, რადგანავც ლაზთა სამეფოში შედიოდა, როგორც ითქვა კლარჯეთი-არტანუჯის რეგიონი.
ჩანს, კლარჯეთის ერისთავები, ქართლის მეფისაგან განდგომის შემდეგ, ლაზიკის არქონტებად ანუ „მეფეებად“ იწოდნენ.
ეს რეგიონი იუსტინიანემდე სპარსეთის ხელდებულ იბერიის ნაწილად მოიაზრებოდა, მაგარამ იუსტინიანემ დაარღვია ზავი სპარსელებთან და ჭანიკის დაპყრობის შემდეგ, როგორც ითქვა, შეიჭრა საპარსეთის საზღვრებში, ანუ ე.წ. კლარჯეთის ლაზიკაში,
ეს ნიშნავს, რომ ე.წ. ჭანიკის ლაზიკის დაპყრობის შემდეგ იუსტინიანემ ასევე დაიპყრო ის მიწაწყალი, რომელსაც „ლაზთა სამეფო“ ერქვა ანუ ტერიტორია ხოფა – ხუფათიდან (პეტრას ციხესიმაგრედან) ვიდრე მდ. სუფსამდე.
ეს მიწაწყალი, როგორც ითქვა, სპარსეთს თავის ხელდებულ ქვეყნად მიაჩნდა და ამ შეჭრის გამო კიდევ უფრო გამძაფრდა ომი ლაზიკისათვის სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის.
კიდევ ერთხელ, რომ ვთქვათ, იმ ტერიტორიას, რომელსაც ჩვენ ჭანიკას ვუწოდებთ, ბიზანტიელები ლაზიკას უწოდებდნენ, მისი დაპყრობის შემდეგ, იუსტინინემ გადალახა სპარსეთის საზღვარი ხუფათთან და ბიზანტიური ჯარები შეიყვანა ხუფათიდან (პეტრადან) ვიდრე სუფსამდე, ამ ახალ ადმინისტრაციულ ერთეულსაც ლაზიკა ეწოდა, ოღონდ სხვა ადმინისტრაციული მოწყობით, მას სათავეში არქონტი ანუ ადგილობრივი ერისთავი (მეფე) ჩაუყენეს და ეს იყო ლაზთა სამეფო.
„ლაზთა სამეფოს“, როგორც ითქვა, სამხრეთის მხრიდან ესაზღვრებოდა ჭანიკა, ანუ ლაზთა ეპისკოპსების სამწყსო, ესაა ტრაპეზუნტის ოლქის ნაწილი,
როგორც ითქვა, იუსტინიანემ მე-6 საუკუნეში დაიპყრო ჭანიკა და აქ დაარსა „ეპარქია ლაზიკა“, თავისი კათედრებით, აქ, ანუ ჭანიკის ლაზიკაში მდებარეობდნენ როდოპოლისის, საისინის, პეტრასა და ზიგანას კათედრები, ქვემოთ რამდენჯერმეა აღნიშნული, რომ ზიგანას კათედრა მდებერეობდა ამჟამინდელ ქალაქ გუმუშხანესთან, იქვე საისინის კათედრა, პეტრას კათედრა მაღალ მთინ-კლდოვან ადგილას ბაიბურდში, ხოლო როდოპოლისი ამჟამინდელ სუმელას მონასტერთან ახლოს.
ამ ადგილებში დღესაცაა ნაშთები, ნანგრევები და აშკარა არქეოლოგიური სიძველები გრანდიოზული საკათედრო ნაგებობებისა, ხოლო დასავლეთ საქართველოში არავითარი არქეოლოგიური ნაშთი არ არსებობს გრანდიოზული ბიზანატიური კათედრებისა და იმ ქალაქებისა, სადაც ბიზნტუური წესით უნდა დაარსებულიყოყო საეპისკოპოსო კათედრა.
ბიზანტიელები საეპისკოპოსო ქალაქად საგანგებოდ ირჩევდნენ მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ცენტრებს, ქალაქებს , დაცულთ საჯარისო გარნიზონებით, შემკულთ, ბაზრებით, თეატრებით, ამფითეატრები, აბანოებით დასხვა საქალაქო ნაგებობებით. არავითარი მსგასი საქალაქო ნაშთები არაა დადასტურებული ვარციხეში, გუდაყვაში, ცაიშსა და ციხისძირში, სადაც თითქოსდა აღნიშნული ბიზანტიური კათედრები არსებობდნენ, სხვათაშორის არც ფოთში, სადაც თითქოსდა ლაზიკის მიტროპოლიტის კათედრა იყო.
მიტროპოლია ანუ რეგიონის დედაქალაქი, მით უფრო დაცული უნდა ყოფილიყო ციხე სიმაგრეებით, გალავნები, გრანდიოზული, მონუმენტური ნაგებობებით, რომელთა ნაშთები, ცხადია, ფოთში არ არსებობს. აქ არაა რაიმე ისტორიული ნაშთ ძველი საქალაქო ცხოვრებისა.
მაგრამ მსგავსი ნაქალაქარები მრავალია ტრაპეზუნტ-ჭანიკის რეგიონში ანდა თუნდაც ლაზთა სამეფოს იმ საზღვრებში, რომელიც მე აღვნიშნე,
მაგალითად, შესანიშნავი არქეოლოგიური ნაშთები, რომელიც ქობულეთ-ფიჭვნარშია, ლაზთა სამეფოს აღნიშნულ საზღვრებშია მოქცეული (ხუფათიდან სუფსამდე).
ჩემი ვარაუდით, აქ (ქობულეთ-ფიჭვნართან) უნდა ყოფილიყო ლაზთა ქალაქი არქეოპოლისი.
მართალია, საბჭოთა ეპოქაში მეცნიერებმა დასავლეთ საქარათველოს სხვა რეგიონში განალაგეს აღნიშნული კათედრები, მაგრამ ეს იყო შეცდომა, გამოწვეული პუნქტების არასწორი ლოკალიზაციით.
მასასადამე ლაზიკა ორ ნაწილად გაყვეს ბიზანტიელებმა, ერთ სამხრეთ ნაწილში ანუ ჭანიკაში განალაგეს ლაზიკის საეპისკოპოსოები, ხოლო მეორე ნაწილში- ე.წ. კლარჯეთის ლაზიკაში შექმნეს „ლაზთა სამეფო“.
ლაზიკად წოდებული მიწა-წყალი ანუ ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართვლო, ჭანიკის ჩათვლით, საქართველოს სახელმწიფოს, თავადაპირველად, ჯერ კიდევ მე-4 საუკუნეში, მეფე ვარაზ ბაკურის დროს ჩამოშორეს ბიზანტიელებმა, შემდეგში ის სადავო იყო, იუსტინიანემ კი აქ თავისი საეკლესიო იურისდიქცია განახორციელა.
კონსტანტინოპოლის ქმედება იყო კანონიკური, რადგანაც ქალკედონის კრების გადაწყვეტილების თანახმად, ნებისმიერი სახელმწიფოს შიგნით ამ სახელმწიფოს ეკლესიას უფლება აქვს თავისი იურისდიქციის გავრცელებისა. მაშასადამე, ლაზიკის (ამ შემთხვევაში- ჭანიკის) ქართული მოსახლეობა შეიყვანეს კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიაქციაში.
მასასადამე, კონსტანტინოპოლის საეკლესიო იურისდიქციაში შედიოდა არა დასავლეთ საქაღველო, არამედ, ჭანიკის ლაზიკა.
ხოლო, დასავლეთ საქართველოს ქრისტიანები IV-V სს-ში შედიოდნენ ქართული, ანუ მცხეთის ეკლესიის იურისდიქციაში, ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე და მე-5 ს.-დან, ვიდრე მდ. კლისურამდე (კელასურამდე), ვიდრე აფხაზთა საკათალიკოსოს დაარსებამდე.
VI ს ბოლოდან სომხურ წყაროთა თანახმად, ქართლის კათალიკოსი კირიონ I იმავდროულად „იქამდე არსებული ძველი წესის შესაბამისად“ იყო ასევე იყო დასავლეთ საქართველოს ანუ ეგრისის არქიეპისკოპოსი.
„იქამდე არსებული ძველი წესი“ გულისხმობდა იმას, რომ IV-V საუკუნეებში არსებული ტრადიციით ქართლის კათალიკოსი ეკლესიურად, ეგრისსაც მართავადა.
კირიონ 1, იოანე დრასხანაკერტელის ცნობით, ეგრისის პირველიერარქი იყო, ანუ დასავლეთ საქარათველო შედიოდა მცხეთის იურისდიქციაში მე-6 ს. დან ანუ მე-7 საუკუნეშიც, კირიონი მის, ანუ მეგრელთა არქიეპისკოპოსად ითვლებოდა.
ესაა სომეხი კათალიკოსის ცნობა, რომელიც კირიონს რაიმე უპირატესობას არ ანიჭებდა, პირიქით, მის ხელთ მე-10 საუკუნეში, რომ არ ყოფილიყო ამის დამადასტურებელი უტყუარი საბუთები, ის არ დაწერდა, რომ დასავლეთ საქართველო მცხეთის იურისდიქციაში შედიოდა.
საბჭოთა ისტორიკოსები დუმან იოანე დრასხანაკერტელის ამ ცნობასთან დაკავშირები, ისინი არც ვახუშტის შესაბამის ცნობებს ახმოვანებენ.
ვახუშტის ცნობის თანახმად, დასავლეთ საქართველოს ქრისტიანები მცხეთის სამწყსოდ ითვლებოდნენ (კერძოდ, მცხეთის მთავარეპისკოპოსს ექვემდებარებოდა დასავლეთ საქართველოს დაბლობები, ე.წ. სამოქალაქო – „ვაკე“, ხოლო ნიქოზის ეპისკოპოსს – რაჭის მთიანეთი).
კირიონი, ზ. ალექსიძის ვარაუდით, როცა იგი სპარსელებმა გადააყენეს კათალიკოსობიდან სომხურ ეკლესიასთან ცნობილი პაექრობის შემდეგ, გადასულა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს რომელიღაც ეპარქიაში და ფაზისის მიტროპოლიტის კათედრა აუღია თავის ხელში. ჩანს, ტრაპეზუნტის ოლქის ლაზიკაში.
ამ კათედრაზე მყოფი დახვედრია იგი ჰერაკლე კეისარს სპარსეთთან ლაშქრობის წინ. ამ კათედრაზე ყოფნის დროს ბერძნული წყაროებით „ფასისის ეპისკოპოსს კიროსს“ ჰერაკლესათვის მიუწოდებია იდეა მონოთელიტობის შესახებ.
„ბიზანტიური საეკლესიო ეკთესიებით (ნუსხებით), კონსტანტინოპოლის პატრიარქისადმი დაქვემდებარებულ ლაზიკის ეპარქიის ფასიდის მიტროპოლიტს ექვემდებარებოდნენ ოთხი ქალაქის – როდოპოლისის, საისინთა, პეტრას და ზიგანევის ეპისკოპოსები და ავტოკეფალური არქიეპისკოპოსები: სებასტოპოლის არქიეპისკოპოსი, ხერსონის, ბოსფორის და ნიკოპოლის მთვარეპისკოპოსები“.
სებასტოპოლის ავტოკეფალური საარქიეპისკოპოსო კათედრა მდებარეობდა ამასიასთან ახლოს მებარე ქ. სებასტოპოლისში და არა სოხუმში (ცხუმში), ავტოკეფალური ის იყო ამასიის მძლავრი სამიტროპოლიტოს მიმართ და ამიტომაც მისი არქიეპისკოპისი უშუალოდ პატრიარქის გამგეობას ექვემდებარებოდა, ხერსონი და ბოსფორი – ყირიმში, ხოლო ნიკოპოლი, იგივე ნიკოპოლისი, მდებარეობდ ტრაპეზუნტიდან არც თუ დაშორებით, ქალაქ კოლონეასთან ახლოს, ამ ქალაქ ნიკოპოლისში ახალგაზრდობის წლებში მიიღო საღვთისმეტყველო განათლება კირიონ 1-მა, ქართლის კათალიკოსმა, აქ ის სწავლობდა 15 წელი.
მაშასადამე, „ტრულის“ აღნიშნულ კრებას ლაზიკის 5 საეპისკოპოსოდან ესწრებოდნენ – „ფასიდის“ მიტროპოლიტის ხარისხში მყოფი ეპისკოპოსი და პეტრას, ანუ „პეტრონის“ ეპისკოპოსი.
ფასიდის სამიტროპოლიტო ზემოჩამოთვლილი საეპისკოპოსოებით შედიოდა „ლაზიკის ეპარქიაში“, ანუ ეკლესიურად ლაზიკას მიეკუთვნებოდა.
როგორც ითქვა, ძველი ქართველი მთარგმნელები, როგორც მთაწმიდელები, ისე სხვები, სიტყვა „ლაზიკას“ მიიჩნევდნენ უცხო სიტყვად და „ლაზიკის“ ფარდ ქართულ შესატყვისად მიიჩნევდნენ სიტყვას: „სოფელი მეგრელთა“, მაგალითად, ანდრიას „მიმოსვლის“ თარგმანის დროს მათ სიტყვა ლაზიკა თარგმნეს, როგორც „სოფელი მეგრელთა“, და ასეა კიდეც შესული „ქართლის ცხოვრების“ დანართში (ანდრიას „მიმოსვლის“ აღწერისას).
აღსანიშნავია, რომ იგივე შესატყვისი „სოფელი მეგრელთა“ შესულია ზემოაღნიშნულ ეპისკოპოსთა ხელის მოწერაშიც. მაშასადამე, დედანში ეწერა „თეოდორე, ეპისკოპოსი ფასიდისა, ლაზიკაში“.
ქართველმა მთარგმნელმა ასე გადმოიღო – „თეოდორე, ეპისკოპოსი ფასოსა, სოფელსა შინა მეგრელთასა“. „ფასოი“, უნდა იყოს არა ქალაქი ფოთი, როგორც მიიჩნევდა თ. ჟორდანია, არამედ, ქ. ფადისა, ფასიდი, ფაზისი, ფატსა-პოლემენიონი, ისიც ისტორიული ლაზიკის ნაწილი იყო, ის იყო სამიტროპოლიტო, ძველ ცნობილ დედაქალაქ პოლემონიონის ადგილას აღმოცენებული, მსხვილი სავაჭრო ცენტრი.
ასევე დედანში ეწერა „იოანე, ეპისკოპოსი ქალაქ პეტრონისა, ლაზიკაში“, ქართველმა მთარგმნელმა გადმოიღო „იოანე, ეპისკოპოსი ქალაქისა პეტრონისა, ქვეყანასა შინა მეგრელთასა“. პეტრეონი, ადონცის კვლევით, არის ქ. პეტრა ანუ ბაიბურდი, ლაზიკაში.
ლაზიკის სამიტროპოლიტო ცენტრ ფაზისთან დაკავშირებთ, უნდა ითქვას, რომ, ამჟამად უფრო დამაჯერებლად მიმაჩნია, რომ ის იყო ფადსა, ყოფილი პოლომენიონი, იგივე ქალაქი ფატსა.
ტარაპეზუნტის სამხრეთით, ქალაქი ფატსა,Φάδισα, ( Polemonium) მდებრეობდა ქართული ტომების ტიბარენებისა და ქალდების მიწა-წყალზე, კოლხიდასათან.
ამ ქალაქს ერქვა და ამჟამადაც ეწოდება სახელები – ფადისანე, ფადისა და ფაცა-ფატსა. არც თუ დაშორებულია ქ. გუმუშხანედან, სადაც ზიგანას კათედრა მდებრეობდა და ბაიბურდთან (სადაც პეტრას კატედრა მდებარეობდა).
თუმცა, წინა წლებში, სამიტროპოლიტო ქლაქ ფასისის ძიებისას მივიჩნევდი, რომ ის იყო ქალაქი ფაზარი, ათინა, რიზესთან ახლოს, მდ. ფაზარის ხეობაში. ცნობილი ცენტრი, რომელსაც მრავალი სახელით იცნობდნენ, ზოგჯერ პიტიუნტსაც უწოდებდნენ
„ლაზთა სამეფოსა“ და „ლაზთა ეპისკოპოსების“ მიწაწყალი
მასასადამე, ლაზიკის ცნობილი კათედრები მდებარეობდნენ ისტორიულ სამხრეთ ეგრისში, ანუ ჭანეთ-ტარპეზუნტის ოლქში.
რაც შეეხება ჩრდილოეთ ეგრისს, რომელსაც ქართულ წყაროებში უმეტესად ეწოდება „ეგრისის საერისთავო“, ის მუდამ ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში იყო მოქცეული, მათ შორის წმიდა ნინოს დროს, მეფე მირიანი ეპოქაში.
მემატიანეს ეგრისის (ანუ ეგრის) ერისთავები შეჰყავს იმ „ქართლის ერისთავთა“ რიცხვში, რომელთაც ტახტზე აიყვანეს ქართლის ახალგაზრდა მეფე მირიანი.
ქართლის ცხოვრების ცნობით, მეფე მირიანის სამეფოში მისი სიბერის დროსაც შედიოდა
დასავლეთ საქართველო – „და მეფობდა მირიან ქართლს, რანს, ჰერეთს და მოვაკნს და
აქუნდა ეგრისიცა, ვიდრე ეგრისწყლამდე” (იქვე, გვ. 70)
მიზეზი ამისა იყო ის, რომ წყაროთა დაბეჯითებული ცნობებით, დასავლეთ საქართველო
(ვიდრე მდინარე ეგრისწყლამდე) ქართლის სამეფოში შედიოდა ჯერ კიდევ ალექსანდრე
მაკედონელის ანუ აზონ-ფარნავაზის დროიდან.
ამ ფაქტს მიუთითებს არამხოლოდ ქართლის ცხოვრება (ქ.ც.),არამედ მოქცევაი ქართლისაი (მ.ქ.)
“და თანა-ჰყვანდა ალექსანდრეს მეფესა აზოი, ძე არიან ქართლისა მეფისა და მას მიუბოძა მცხეთა საჯდომად და საზღვარი დაუდვა მას ჰერეთი და ეგრისწყალი და სომხითი და მათ ცროლისა” (მოქცევაი ქართლისაი, შატბერდული, ჭელიშური რედაქცია, რჩეული წყაროები, მცხეთა, 2015, გვ. 117).
ე.ი. ჯერ კიდევ ალექსანდრე მაკედონელს განუსაზღვრავს ქართლის სამეფოს დასავლეთ საზღვრად მდ. ეგრისწყალი, ანუ შავი ზღვა და ეგრისწყალი (სავარაუდოდ,მდინარე ღალიძგა აფხაზეთში).
მსგავსადვე, როგორც ითქვა, ლეონტი მროველიც (როგორც ჯუანშერი და მოქცევაი ქართლისაი) ხაზგასმით მიუთითებს, რომ დასავლეთ საქართველო – ეგრისი, ქართლის სამეფოს ძირითადი ნაწილი იყო აღმოსავლეთ საქართველოსთან ერთად, როგორც მეფე მირიანის, ისე მისი წინა მეფეების დროს.
როგორც ითქვა, ამწყაროთა ცნობებით, მდ. ეგრისწყალზე გადიოდა საზღვარი ქართლის სამეფოსა და ბიზანტიას შორის.
ეს საზღვარი ეგრისწყალზე შეიცვალა მხოლოდ მეფე მირიანის შემდეგ, კერძოდ, V საუკუნეში ისკიდევ უფრო ჩრდილოეთით, მდ. კლისურზე იქნა გადატანილი წმ. ვახტანგ გორგასლის დროს.
ეს საკითხი საქართველოს ეკლესიის თავდაპირველი იურისდიქციის განსაზღვრისათვის მნიშვნელოვანია.
კიდევ ერთხელ ვნახოთ ქართული წყაროს ცნობა–`და მეფობდა მირიან ქართლს, რანს, ჰერეთს და მოვაკნს და აქუნდა ეგრისიცა, ვიდრე ეგრისწყლამდე” (იქვე, გვ. 70).
მაშასადამე, ნ.ლომოური არასწორია, რადგანაც, ქართული წყაროებით, მე-4 საუკუნეში ეგრისი შედიოდა ქართლის სამეფოში,
ასევე ის არსწორია ამ წყაროების მიმართ მე-5 საუკუნეშიც.
ვახტანგ გორგასლის ცხოვრებაში მოთხრობილია, რომ დაობლებული ვახტანგ გორგასალი მცირე ასაკისა აიყვანეს ქართლის სამეფო ტახტზე.
მისი სამეფოს დასავლეთი საზღვარი ამ დროს იყო შავი ზღვა და მდინარე ეგრისწყალი (ამჟამინდელ აფხაზეთში).
როდესაც ყმაწვილი ვახტანგ მეფე იყო 10 წლისა – „იმ დროს შემოვიდნენ ბერძნები აფხაზეთიდან, რამეთუ ბერძნებს ეჭირათ ეგრისწყლის ქვემო ქვეყანა და დაიპყრეს ბერძნებმა ეგრისწყლიდან ვიდრე ციხე-გოჯამდე. მაშინ შეიქნა გლოვა და წუხილი ყოველთა ქართველთა და იტყოდნენ: „…ვიძიოთ ჩვენ შური პირველად ოსებზე და შემდგომ უნდა მოვიძიოთ ბერძენთაგან მიტაცებული ქართლის საზღვარი“. ანუ დარღვეული საზღვარი ეგრისწყალზე, წყარო განაგრძობს – ამას ამბობდა ყოველი ქართველი და იყვნენ დიდ მწუხარებაში….როცა ვახტანგი თხუთმეტი წლის გახდა… „თვითვე ინება ჯარის წინამძღვრობა… წარემართა ღვთის სახელით, განვლო დარიალანის კარი და, როცა შევიდა ოსეთში, იყო თექვსმეტი წლის… დაიმორჩილა ვახტანგმა ოსები“, ამის შემდეგ ის ჩრდილოკავკასიის გზით თავისი დიდი სპით წავიდა აფხაზეთში.
წყარო წერს, რომ იმ დროს ბერძენთა მეფე მოუცლელი იყო სპარსელებთან ბრძოლის გამო, ამიტომაც არ შეეძლო ვახტანგის წინააღმდეგ აფხაზეთში თავისი სპის გამოგზავნა.ვახტანგმა აიღო აფხაზეთის ყველა ციხე სამ წელიწადში, და მათგან გაათავისუფლა ქვეყანა ვიდრე ციხე-გოჯამდე.
მაშასადამე, ნ. ლომოურს მკითხველი შეცდომაში შეჰყავს, როდესაც აცხადებს, რომ „ქართული წყაროებით ახ. წ. IV საუკუნიდან დასავლეთ საქართველო (ეგრისის ჩათვლით)“ არ შედიოდა ქართლის სამეფოში, ის დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეული იყო და მას ლაზიკა ეწოდებოდა“.
მსგავსი ცნობები არ არსებობს ქართულ წყაროებში, პირიქით, ჩვენ საგანგებოდ მოვიყვანეთ ამონარიდები მე-4 და მე-5 საუკუნეების მატიანეებიდან, რომლებშიც დაბეჯითებული მითითებაა, რომ დასავლეთ საქართველო ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე მე-4 ს-ში მეფე მირიანის სამეფოში შედიოდა, ხოლო მე-5 საუკუნეში, წყაროს ცნობით, დასავლეთ საქართველო, ცხადია, ეგრისის ჩათვლით მდ. კლისურამდე, ვახტანგ გორგასლის სამეფოში შედიოდა.
ნ. ლომოური განაგრძობს და ავითარებს არასწორ თეზას – „ეგრისის ანუ ლაზეთის
სამეფო გარკვეულ პერიოდში მთელ დასავლეთ საქართველოს აერთიანებს და ის ძველი
კოლხეთის მემკვიდრედ გამოდის“.
წყაროებში არსად გვხვდება გამოთქმა „ეგრისის სამეფო“, რაც შეეხება ლაზიკის სამეფოს, ის გეოგრაფიულად მდებარეობდა მდინარე ფაზისის ანუ ჭოროხის ორივე სანაპიროს მხარეს და არა რიონისა, როგორც გამოიკვლია ისტორიკოსმა გურამ გრიგოლიამ.
პროფ. გურამ გრიგოლიასა და სხვა მეცნიერთა მიერ სიღრმისეულადაა გამოკვლეული, რომ მდინარე ფაზისი არის ჭოროხი, შესაბამისად, ლაზიკის სამეფო ჭოროხის ხეობას მოიცავდა ვიდრე პეტრას ციხემდე, ანუ ამჟამინდელ ხოფამდე (თურქეთში), მას ქართული წყაროები ხუფათს ანდა ფათს უწოდებენ. ამის შესახებ, თუ არ ჩავთვლით ნ. ადონცისა და პავლე ინგოროყვას, დიდებული გამოკვლევა აქვს პროფ. გურამ გრიგოლიას.
ნ. ლომოური განაგრძობს- „გვიანანტიკურსა და ადრეფეოდალურ ხანაში დასავლეთ
საქართველოს გამაერთიანებლის როლში სწორედ ლაზთა ტომი გამოდის“.
ნ. ლომოურის ეს სიტყვები ნათლად გვიჩვენებს განსხვავებას ძველ ქართულ ისტორიოგრაფიასა და მე-20 საუკუნის ისტორიოგრაფიას შორის.
კერძოდ, როგორც აღინიშნა, ძველი ქართული ისტორიოგრაფია (რომლის გამომხატველია ქართულ წყაროთა ცნობები) ხაზგასმით მიუთითებს, რომ დასავლეთ საქართველო გვიანანტიკურ და ადრეფეოდალურ ხანაში არა რომელიმე ტომის მიერ იყო გაერთიანებული, არამედ ძლიერი სახელმწიფოს მიერ, რომელსაც ერქვა ქართლის სამეფო, ხოლო უცხოელები იბერიას უწოდებდნენ.
სწორედ ამ ხანაში, ანუ ახალი წელთაღრიცხვის I-II საუკუნეებში ისე იყო გაძლიერებული იბერია, რომ არმენიის სამეფო ტახტზეც კი იბერიელი უფლისწულები (მითრიდატე, რადამისტი) აჰყავდა ანდა თვითონ იბერიის მეფე უშუალოდ (ფარსმანი) მართავდა არმენიას.
ამ ხანაში იბერიული ჯარი არმენიისათვის ომში პართიის ჯარსაც კი ამარცხებდა. იბერიასთან მეგობრობდა თვით რომის იმპერია, იბერების ხელში იყო კავკასიის გადმოსასვლელი უღელტეხილები დარიალი და დარუბანდი, და ჩრდილოკავკასიურ ტომების მოძრაობას პართიისაკენ ანდა რომის პროვინციებისაკენ აკონტროლებდა, იმპერატორმა იბერიის მეფეს საზღვარებიც კი გაუფართოვა.
ასეთ დროს თურმე დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთი ტომი აკონსოლიდირებდა, ანუ საბჭოთა ისტორიკოსებისათვის ეს ხანა ტომების ურთიერთობის ხანაა, ხოლო ძველი ქართველი ისტორიკოსებისათვის სახელმწიფოებრიობის ხანა.
ამ მხრივ საყურადღებოა ამჟამინდელი ინტერნეტსაიტები, რომლებშიც ოფიციალური საბჭოთა თვალსაზრისია ასახული ამ საკითხის მიმართ.
მაგალითად, იგივე საბჭოთა პროპაგანდითაა აღბეჭდილი ოფიციალური საიტი „იბერია“, რომელშიც იბერია მიიჩნევა მხოლოდ აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს- მომცველ სახელმწიფოდ, დაარსებულს ფარნავაზის მიერ, მაშინ როცა წყართა (ქ.ც. და მ.ქ.) დაბეჯითებული მტკიცებით, ფარნავაზის სახელმწიფოში დასაველეთ საქართველო შედიოდა რამდენიმე საერისთავოს სახით, კერძოდ, მარგვეთის, ოძრხისა და ეგრისის საერისთავოები ფარნავაზის ქართლის სამეფოს განუყოფელი ნაწილები იყო.
წყაროთა მიხედვით, ასე გაგრძელდა საუკუნეთა მანძილზე, ასე იყო მეფე მირიანისა და ვახტანგ გორგასლის დროსაც.
საბჭოთა ეპოქის სულისკვეთებით დაწერილი ოფიციალური საიტი წერს –
„იბერია (ბერძ. Βασίλειο της Ιβηρίας, ლათ. Regnum Hiberiae) — აღმოსავლეთ და სამხრეთ
საქართველოს ტერიტორიაზე დაახლოებით ძვ. წ. III- ახ. წ. VI საუკუნეებში არსებული
ქართული ადრეფეოდალური მონარქიული სახელმწიფო,
დედაქალაქით მცხეთა (ორმეფობის პერიოდში, ასევე არმაზი). გავრცელებული ცნობით,
სამეფოს დამაარსებელია მცხეთელი დიდებული ფარნავაზ I, ფარნავაზიანთა
დინასტიის დამაარსებელი”.
ეს საიტი არ იძლევა სწორ ინფორმაციას, რადგანაც ყველა წყაროს ცნობით, რომელიც აღწერს ფარნავაზის ცხოვრებას, ის იყო არა ე.წ. „აღმოსავლეთ-სამხრეთ საქართველოს მეფე“, არამედ ასევე ეგრის-მარგვეთისა, მის სამეფოში შედიოდა მთელი დასავლეთ საქართველო შავი ზღვიდან და მდ. ეგრისწყლიდან, ვიდრე ალბანეთამდე.
მაგალითად, ფარნავაზის წინა მეფე აზოჲ, „მოქცევაი ქართლისაისაის ცნობით, მეფე იყო მთელი ისტორიული საქართველოსი, შავი ზღვიდან და მდ. ეგრისწყლიდან ვიდრე ალბანეთამდე (ჰერეთამდე).
მეფე აზოს სახელმწიფოს ერქვა ქართლის სამეფო, და მისი სახელმწიფო მოქცეული იყო საზღვრებში შავი ზღვიდან ვიდრე ალბანეთამდე, ეს საზღვრები, წყროთა ცნობით, დაუდგენია თვით ალექსანდრე მაკედონელს, სხვა საკითხია ის, იყო თუ არა ალექსამდრე დიდი საქართველოში, მაგრამ ფაქტია ის, რომ მე-7-მე-10 საუკუნის წყარო მოქცევაი ქართლისაი იძლევა ინფორმაციას, რომ საუკუნეებით ადრე ქართლის სამეფოში, როგორც აზონის, ისე შემდეგი მეფეების დროს, შედიოდა დასავლეთ საქართველო.
ესაა მე-7 -მე-10 საუკუნეთა წყაროს მტკიცება და არა მე-20 საუკუნის მკვლევარის ნაკვლევი.
ამ წყაროებს გვერდს ვერ ავუვლით,
მოქცევაის მსგავსად, ქართლის ცხოვრება წერს – რომ დასავლეთ საქართველო მეფე ფარნავაზის სამეფოში შედიოდა –
მეფე ფარნავაზმა თავისი სამეფო დაყო საერისთავოებად, ერთერთი, რიგით მე-8 ერისთავი იყო ქუჯი.
„და მერვე, ქუჯი, იყო ერისთავი ეგრისისა“.
ეგრისის საერისთაოს ჩრდილოეთი საზღვარი იყო მდ. ეგრისწალი. ეგრისწყლიდან მდ. ყუბანამდე მიწაწყალი „ბერძენთა“ ხელში დარჩენილა. საზღვარი დაიდო მდ. ეგრისწყალზე.
ქართლის სამეფო კი ერქვა ეგრისწყლიდან ალბანეთამდე მდებარე ქვეყანას, ამ სამეფოს საერისთავები დასავლეთ საქართველოში იყო ეგრისი, მარგვეთი და სხვა. ასეთია ქართული წყაროების მტკიცება –
„ხოლო ეგრის წყალს ქუემოთ დარჩა ბერძენთა, რამეთუ მკჳდრთა მის ადგილისათა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა. მაშინ ფარნავაზ მისცა დაჲ თჳსი ოვსთა მეფესა ცოლად, და მეორე დაჲ თჳსი მისცა ქუჯის ცოლად. და მისცა ქუჯის ქუეყანა ეგრის წყალსა და რიონს შუა, ზღჳთგან მთამდე, რომელსა შინა არს ეგრისი და სუანეთი, და დაამტკიცა იგი ერის-თავად მუნ. და მან ქუჯი აღაშენა ციხე-გოჯი…
მაშინ ფარნავაზ უშიშ იქმნა ყოველთა მტერთა თჳსთაგან და მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა.და განამრავლნა ყოველნი მჴედარნი ქართლოსიანნი, განაწესნა ერის-თავნი რვანი და სპასპეტი.
- ერთი გაგზავნა მარგჳს ერის-თავად, და მისცა მცირით მთითგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრე ზღუ[რ]ადმდე [ეგრისისა], რიონს ზემოთ. და ამან-ვე ფარნავაზ აღაშენნა ორნი ციხენი, შორაპანი და დიმნა.
- და გაგზავნა მეორე კახეთისა ერის-თავად, და მისცა არაგჳთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი და კუხეთი.
- მესამე გაგზავნა ხუნანისა ერის-თავად, და მისცა ბერდუჯის მდინარითგან ვიდრე ტფილისამდე და გაჩიანთამდის, რომელ არს გარდაბანი.
- მეოთხე გაგზავნა სამშჳლდის ერის-თავად, და მისცა სკჳრეთისა მდინარითგან ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი.
- მეხუთე გაგზავნა წუნდის ერის-თავად, და მისცა ფანვარითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, რომელ არს ჯავახეთი და კოლა და არტანი.
- მეექუსე გაგზავნა ოძრჴის ერის-თავად, და მისცა ტასისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტის თავითგან ზღუამდის, რომელ არს სამცხე და აჭარა.
- მეშჳდე გაგზავნა კლარჯეთის ერის-თავად, და მისცა არსიანითგან ზღუამდე. და
- მერვე, ქუჯი, იყო ერის-თავი ეგრისისა.
…ჟამითი-ჟამად მივიდის ეგრისს და კლარჯეთს, და მოიკითხნის მეგრელნი და კლარჯნი, და განაგის ყოველი საქმე დაშლილი.
…ერის-თავნი აღმოსავალისანი: ერის-თავი კახეთისა, ერის-თავი ხუნანისა, ერის-თავი სამშჳლდისა… ერის-თავნი დასავლეთისანი ხუთნი: ორნი ერის-თავნი ეგრისისანი, ერთი ოძრჴისა, ერთი კლარჯეთისა და ერთი წუნდისა“.
მაშასადამე, აზონისა და ფარნავაზის სამეფოების საერისთავოებს შორის იხსენიება ეგრისისა და მარგვეთის საერისთავოები, მათ ორივეს ერთად ერქვათ „ერისთავნი ეგრისისანი“.
ეგრისისა და მარგვეთის ერისთავების გარდა, როგორც ითქვა ქართლის სამეფოს „დასავლეთის ერისთავთა“ ჯგუფში შედიოდნენ – კლარჯეთის , ოძრხისა და წუნდის საერისთავოები, ხოლო ქართლის სამეფოს „აღმოსავლეთის ერისთავთა“ ჯგუფში კახეთის, ხუნანის, სამშჳლდის ერისთავები და შიდა ქართლის სპასპეტი.
ასეთია ქართულ წყაროთა ცნობები, ხოლო აღნიშნული საიტი, უსაფუძვლოდ, პირდაპირი წყაროს გარეშე, სხვას მიუთითებს.
მაშასადამე, აღნიშნული საიტის ავტორები ეწინააღმნეგებიან ქართულ წყაროებს, რადგანაც ქართული წყაროების მტკიცებით, ქართლის ანუ იბერიის სამეფო თავის იურისდიქციაში მოიცავდა დასავლეთ საქართველოს უმეტეს ნაწილს შავი ზღვიდან და მდ. ეგრისწყლიდან.
აღნიშნულის გარდა, ქართული ოფიციალური საიტი (საბჭოთა ეპოქიდან დღემდე შემორჩენილი მტკიცებით) წერს, თითქოსდა, იბერები არიან ქართები (ის წერს_ „უმეტესადაღმოსავლურ-ქართულიტომები (ქართები–იბერები) სახლობდნენ“)… შესაბამისად, სხვაა კოლხები (იქვე).
საერთოდ, ტერმინი „ქართი“ არ მოიხსენიება არც ერთ წყაროში არც უცხოურში, ის შემოღებული და დამკვიდრებულია პატკანოვის სკოლიდან ნ. მარის მიერ. ამ სკოლის მიზანი იყო ქართველი ერის მთლიანობის დარღვევა, მტკიცებით, რომ ქართებს სხვა სახელმწიფო – იბერია გააჩნდათ, ხოლო დასვლეთ ქართველებს (მარგველ-ეგრისელებს) სხვა – ეგრისის ანუ კოლხეთის სამეფო.
ასეთი დაყოფა უცნობია ქართული წყაროებისათვის და ის მხოლოდ საბჭოთა „დაყავი და იბატონეს“ მუშაობის შედეგია.
სინამდვილეში, პროკოფი კესარიელის, აგათია სქოლასტიკოსის, სხვა ბიზანტიელი ავტორების ნაშრომების გამოწვლილვითი ანალიზი (რომელიც მოცემულია ამ წიგნის 1-ელ ტომში) აჩვენებს, რომ ლაზების ტომის გეოგრაფიული საცხოვრისი მოიცავდა არა მთელ დასავლეთ საქართველოს, არამედ მხოლოდ მდ. ჭოროხის (ფაზისი) სანაპიროებს ვიდრე ხუფათამდე, და უფრო სამხრეთით. ის არ შეიძლებოდა ყოფილიყო მთელი დასავლეთ საქართველოს გამაერთიანებელი, მით უფრო, როგორც გარკვეულია ჩვენს მიერ და მოცემულია რუკებშიც
ნ.ლომოური განაგრძობს –
„ლაზიკის (ეგრისის) სამეფო, რომელიც შემდგომში ძლიერდება და მთელ დასავლეთ
საქართველოს თავისი ძალაუფლების ქვეშ აერთიანებს“.
მაგრამ, პროფ. გურამ გრიგოლიას კვლევით, სხვაა ეგრისის საერისთავო და სხვაა ლაზთა სამეფო, ისინი სრულებით სხვადასხვა არეალებს მოიცავდნენ, კერძოდ, ლაზთა სამეფო მდებარეობდა ჭოროხის ხეობაში, ხოლო ეგრისის საერისთავო მდებარეობდა მდ. რიონიდან და ცხენისწყლიდან ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე. შესაბამისად, მათი გაერთმნიშვნელოვანება არღვევს წყაროთა მითითებებს.
მხოლოდ მე-20 საუკუნის ისტორიკოსებმა უწოდეს ლაზიკის სამეფოს ეგრისის სამეფო, ლაზიკა და ეგრისი სხვადასხვა გეოგრაფიულ გარემოს მოიცავდნენ, როგორც ითქვა, ეგრისი ძირითადად ეწოდებოდა მდინარე რიონის მარჯვენა სანაპიროს მხარეს, ხოლო ლაზიკა მდ, ჭოროხის სანაპიროებს ხუფათამდე, კიდევ უფრო სამხრეთით, დღესაც, ლაზისტანი ყოფილ ჭანიკას ეწოდება ამჟამინდელ თურქეთში.
ასეთი გეოგრაფიის ლაზიკა ბიზანტიის გავლენის სფეროში შედიოდა, თითქმის, შემდგომი გურია.
ამიტომაც მე-8 საუკუნემდე, აქედან ბიზანტიელების გაძევებამდე, მასზე (გურია იგივე ლაზიკაზე) თხრობა არც კი გვხვდება ქართულ წყაროებში, ისაა ყოფილი ოძრხის საერისთავოსა და ასევე კლარჯეთის საერისთავოს ნაწილი, რომელიც ბიზანტიამ მიიტაცა მე-4 ს. 80-იან წლებში, მეფე ვარაზ-ბაკურის დროს,
ბიზანტიის მიერ ამ მიტაცების გამო ის ქართული პოლიტიკის სფეროს გარეთ აღმოჩნდა და არც აისახა წყაროებში (ამიტომაც არ ახსენებენ ჩვენი წყაროები ტერმინ ლაზიკას ანდა გურიას. ეს სახელი „გურია“ მხოლოდ მე-8 საუკუნისათვის გამოჩნდა წყაროებში), ქართულ წყაროებში მხოლოდ ერთხელ, თამარ მეფის ცხოვრებაში გვხვდება ტერმინი „ლაზია“, რომელიც ეწოდება ვრცელ მხარეს ხუფათიდან ვიდრე სამსუნამდე, სადაც ილაშქრეს ქართველებმა ტრაპიზონის იმპერიის დაარსებისათვის ბრძოლისას.
ხოლო ქართული წყაროები მუდმივად ახსენებენ ტერმინს „ეგრისის საერისთავო“, ანუ რეგიონს მდინარე რიონიდან (და ცხენისწყლიდან) ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე.
ეს ტერმინი „ეგრისი“ – მუდამ არის ჩვენი მატიანეების ფურცლებზე, მეფე მირიანამდე, მის დროს, ვახტანგ გორგასლის დროს, მეფე მირისა და არჩილის დროს, ის მუდამ იყო ქართული პოლიტიკის სფეროში, განსხვავებით გურიისაგან. ხოლო გურია – ყოფილი ბიზანტიური „ლაზთა სამეფო“, როგორც ითქვა, მხოლოდ მე-8 საუკუნის შემდეგ დაუბრუნდა ქართული პოლიტიკის სფეროს, რაც აფხაზთა სამეფომ უკან დაიბრუნა მიწა-წყალი ხუფათამდე.
ტერმინ „ეგრისის სამეფოს“ არ იცნობს ქართული წყაროები, რადგანაც ეგრისი იყო საერისთავო ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში. მეორე მხრივ კი ბიზანტიური წყაროები არ იცნობენ ტერმინს „ეგრისი“.
ქართული წყაროების ცნობებს მხოლოდ ამტკიცებს ბიზანტიური წყაროები, რადგანაც მათი ლაზიკა სხვაა, ესაა, როგორც ითქვა, მიწა-წყალი ჭოროხის ხეობაში, ვიდრე ხუფათამდე, ისინი დასავლეთ საქართველოს უწოდებენ სვანეთს, სვანიას, მაგრამ, როგორც ითქვა, ტერმინ „ეგრისს“ არ იცნობენ, სვანეთი – მათთვის ძალზე ცნობილია, ამის დასტურად შეიძლება უამრავი ცნობის მოყვანა მე-6 – მე-8 საუკუნეების ბიზანტიელი ავტორებისა (რომელნიც, როგორც ითქვა, ამავე ნაშრომშია განხილული).
ნ. ლომოური ვრცელი მსჯელობის შემდეგ განაგრძობს –
„…ამავე დროს, გვიანდელი ხანის ავტორების, კერძოდ ახ. წ. პირველი საუკუნეების
მწერლების ცნობები ცხადყოფენ, რომ არც შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს
მოსახლეობა ყოფილა ერთგვაროვანი და აქაც რამდენიმე ტომი მოსახლეობდა.
მაშასადამე, უძველეს წყაროებში ცნება „კოლხები“ და „კოლხიდა” წმინდა პოლიტიკური
ხასიათისაა და კოლხეთის სახელმწიფოს აღნიშნავს“.
ამ შეფასებით ნ. ლომოური ამტკიცებს, რომ ცნება „კოლხები“, გამოხატავდა არა რომელიმე ეთნოსის სახელს, არამედ მას ჰქონდა მხოლოდ პოლიტიკურ-ტერიტორიული ხასიათი.
ლომოურს მოჰყავს წყაროები, რომლებშიც კოლხები და ლაზები სხვადასხვა ტომია, ერთმანეთისაგან საკმაოდ დაშორებულ მიწა-წყალზე დასახლებულნი. კერძოდ, კოლხები ტრაპეზუნტთან ცხოვრობდნენ, ლაზები – ფაზისთან.
ფაზისი კი, ექვთიმე მთაწმიდელის სიტყვით ერქვა მდინარე ჭოროხს.
ლაზების შესახებ მსჯელობისას ნ. ლომოური განაგრძობს –
„მათ (ლაზების) მიწა-წყალზე მოედინებოდა მდ. ფაზის-რიონი და მდებარეობდა ქ.ფიზისი!. მაშასადამე, ლაზებს ეჭირათ დასავლეთ საქართველოს ცენტრალური რაიონი რიონის ორივე მხარეზე და, როგორც ს. ჯანაშიას აქვს გარკვეული, მათი მიწა-წყალი ვრცელდებოდა აჭარა-ქობულეთის საზღვრიდან დაახლოებით მდ. ხობამდე“.
ამასთან დაკავშირებით კი უნდა ითქვას, რომ ქობულეთიდან მდ. ხობამდე ძველ დროს, ანუ მე-20 საუკუნემდე, გადაჭიმული იყო გაუვალი ჭაობი, ყოვლად უვარგისი საცხოვრებლად. აქ ვერცერთი ტომი შეძლებდა ცხოვრებას.
რატომღაც ბოლო დროის ყველა საბჭოთა ისტორიკოსს ავიწყდება, რომ რიონის დაბლობი, რომელსაც ამჟამად კოლხეთის დაბლობი ეწოდება, წარმოადგენდა სრულიად გაუვალ უზარმაზარ ჭაობს, რომლის ცენტრში რიონი მიედინებოდა არა რაიმე კალაპოტში, არამედ ნარიონალებში დათარეშობდა, ის ყოველწლიურად იცვლიდა მიმართულებას და ისეთ უდიდეს მეანდრებს ქმნიდა, რომ მათი ნაკვალევი კოსმოსიდან გადაღებულ ფოტოებზეც ჩანს.
ამასთანავე, გარდა ამ ჭაობებისა, რიონის დაბლობში მალარიისა და ციებ-ცხელების გამო ადამიანთა ცხოვრება შეუძლებელი იყო, ნ.ლომოურს კი მიაჩნია, რომ რიონის ეს დაუსახლებელი ჭაობები იყო ლაზების ძირითადი საცხოვრისი და მათი სამეფოს უმთავრესი ეკონომიკური ცენტრი, აქ კი არაა აღმოჩენილი და არც შეიძლება რომ აღმოჩნდეს ძველი ქალაქების ანდა სოფლების რაიმე ნაშთი, აქ შეიძლება რაიმე დროებითი საცხოვრისის ნაკვალევი აღმოჩნდეს დაჭაობებისა და მალარიის გამო.
რიონის დაბლობი იმჟამად იყო გაუვალი ჭობები, მალარიის გამო საცხოვრებლად უვარგისი რაიონი.
ამასთან დაკავშირებით უნდა დაისვას კითხვა, წყროთა მიხედვით ცნობილია, რომ ლაზების ტომი მდ. ფაზისის ორივე სანაპიროზე ცხოვრობდა, წყაროები ცდებიან ?
შეიძლება ვუპასუხოთ, რომ წყარო არ ცდება, რადგანაც, სტრაბონი, თუ, არიანე, აგათაია სქოლასტიკოსი და სხვები მდინარე ფაზიის უწოდებდნენ არა მდინარე რიონს, არამედ მდინარე ჭოროხს, რაც გამოწვლილვითაა განხილული ამ წიგნის 1 ტომში.
ლაზები მდ. ჭოროხის სანაპიროზე ცხოვრობდნენ. ანუ ამჟამინდელ ბათუმ-ქობულეთ-ხელვაჩაურის რეგიონში. და სამხრეთით.
ფაზისის სანაპიროები ლაზების საცხოვრისი ნამდვილად იყო, მაგრამ ფაზისს ეს წყაროები უწოდებდნენ მდინარე ჭოროხს და არა მდინარე რიონს.
რადგანაც მდ. ფაზისი ეწოდებოდა არა მდ. რიონს, არამედ ჭოროხს, შესაბამისად, მის (ჭოროხის) ორივე მხარეს ცხოვრობდნენ ლაზები.
მაშასადამე, ნ. ლომოური არასწორად ხსნის არა მხოლოდ ქართულ წყაროებს, არამედ რომაულ-ბიზანტიურსაც.
ნ. ლომოურის შეცდომის წყაროა მდ. ფაზისის გეოგრაფია, ის მას აიგივებს რიონთან, მაშინ როცა ფაზისი ჭოროხია, შესაბამისად, ამიტომაც ცდება ლაზიკის სამეფოს ადგილმდებარეობის განსაზღვრისას.
