იმპერატორი იუსტინიანე (VI ს.) ლაზიკის შესახებ

წმიდა იმპერატორი იუსტინიანე I (482-565) სპარსელებს ებრძოდა იბერიის (საქართველოს) გასათავისუფლებლად, რაც აღწერილია ბიზანტიურ წყაროებში დ ცნობილია როგორც „ომი იბერიისათვის“ ანდა „იბერიული ომი“. ამ ომის ერთერთ შემადგენელ ნაწილს და მის გაგრძელებას წარმოადგენდა ე.წ. ომი ლაზიკისათვის.

 ლაზიკა, სპარსელი ელჩებისათვის, რომელთაც  იუსტინიანესთან აგზავნიდა სპარსეთის შაჰი, წარმოადგენდა  ნაწილს იბერიისა. 

სპარსი ელჩების სიტყვით, თუ სპარსეთი ლაზიკას დათმობდა ეს იბერიის დათმობასაც გამოიწვევდა, ამიტომაც ომი ორ იმპერიას შორის თითქმის ნახევარი საუკუნე გრძელდებოდა (525-527 წლიდან 556 წლამდე, და ნაწილობრივ მის შემდეგ). დასრულდა ბიზანტიის გამარჯვებით, რამაც საქართველოს აარიდა ცეცხლთაყვანისმცემლობის გავრცელება და წარმოადგენდა ქრისტიანული სარწმუნოების გამარჯვებას.იმპერატორის ე.წ. ნოველები Novellae Constitutiones (ახალი კონსტიტუცია) მიიჩნევა რომაული სამრთლის იმ კოდექსებად, რომელნიც იუსტინიანემ რეფორმირებული სახით მიაწოდა იმპერიას. ამ ნოველებში ასევე ნახსენებია ისტორიული საქართველოს შავიზღვისპირეთის იმ ქალაქებისა და პუნქტების ჩამონათვალი, რომელნიც იმჟამად ბიზანტიური მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა.

იუსტინიანე – ჰელენოპონტოს, პონტოს და ლაზიკის ქალაქებისა და ციხე-სიმაგრეების შესახებ

იუსტინიანეს მმართველობის პირველ წლებში აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ბიზანტიას გააჩნდა ორი ადმინისტრაციული ერთეული:

ორი პონტო:

1. ჰელენოპონტო
2. პოლემონის პონტო

ჰელენოპონტოს ქალაქები იყო (იმპერატორისავე სიტყვით რვა ქალაქი):

1. ამასია
2. იბორა
3. ევქაიტა
4. ზელა
5. ანტრაპა
6. სინოპე
7. ამისსე
8. ლეონტოპოლისი

პოლემონის პონტოს ქალაქები იყო (იმპერატორისავე სიტყვით ხუთი ქალაქი):

1. ნეოკესარია
2. კომანა
3. ტრაპეზუნტი
4. კერასუნტი
5. პოლემონიონი

პოლემონის პონტოში შედიოდა ორი ციხე-სიმაგრე:

1. პიტიუნტი
2. სებასტოპოლისი

ამათ “შემდეგ მდებარეობს ჩვენი ლაზიკე” – წერდა იმპერატორი (გეორგიკა II, გვ. 33).

იუსტინიანე წერს – ამ პონტოების “შემდეგ მდებარეობს ჩვენი ლაზიკე, სადაც არის ქალაქი პეტრა” (გეორგიკა 2, გვ.33).

მაშასადამე, ლაზიკე მდებარეობდა პონტოების იქეთ, კავკასიისაკენ, მისი (ე.ი. ლაზიკის) ქალაქია – პეტრა (ჭოროხთან) – “შემდეგ არქეოპოლისი და როდოპოლისი, უდიდესი და ძველი სიმაგრეები, აქვე შედის აგრეთვე ჩვენ მიერ სპარსელებისაგან უკან ჩამორთმეული სიმაგრეები სკანდისი, სარაპანისი, მურისი (მუხურისი?) და ლისისი და სხვა რამეც, რაც კი ლა¬ზეთ¬ში შევიძინეთ (შემდეგ მოდის ჭანთა ქვეყანა, მხოლოდ ახლა, ჩვენი მეფობის დროს რომაელთა მიერ დაპყრობილი, მასაც აქვს უკვე ქალაქად ქცეული ადგილები, მომავალშიც ექნება სხვები), ამ ქვეყნის შემდეგ დამკვიდრებულნი არიან სხვა ტომები, სუანები, სკვიმნები, აფსილები, აბაზგები და სხვა, ჩვენი მეგობარი ტომები”… (გეორგიკა II, გვ. 35-37).

მაშასადამე, ლაზიკაში არ იყო ქალაქები, მაგრამ იყო დიდი და მცირე სიმაგრეები, ესენია:

1. პეტრა;
2. არქეოპოლისი;
3. როდოპოლისი;
4. სკანდისი;
5. სარაპანისი;
6. მურისი;
7. ლისისი.

იუსტინიანეს მიხედვით სამოქალაქო ცხოვრებით (VI საუკუნეში) ჭანეთი უფრო ყოფილა განვითარებული, ვიდრე ლაზიკა, ეს იქედან ჩანს, რომ მას უკვე ჰქონია ქალაქად ქცეული ადგილები, ე.ი. ქალაქები, მაგრამ, ლაზიკას იმ დროს ქალაქები არ ჰქონია, დიდი და მცირე სიმაგრეები კი ჰქონდა.

არქეოპოლისი და როდოპოლისი მდებარეობდნენ ჭოროხის ახლოს, მის მარჯვენა სანაპიროზე, სკანდა და სარაპანსი არსიანის ქედზე, იმ საერთაშორისო გზის პირზე რომელიც ზღვის პორტებს ჭოროხის ხეობის გავლით პერსარმენიასთან აკავშირებდა, მაშასადამე, ჭანთა ქვეყანა და სადავო ლაზიკე ერთმანეთის გვერდიგვერდ მდებარეობდნენ. ჭანთა ქვეყანა გუმუშხანე-სპერ-რიზეს რეგიონია და სადავო ლაზიკე მის გვერდით იყო განლაგებული. ამიტომაც ახსენებს იუსტინიანე ლაზიკას და ჭანეთს ეთმანეთის გვერდით, ისინი ორივენი ერთ გეოპოლიტიკურ მთლიანობას შეადგენდნენ.

მათ გვერდით მცხოვრებ სვანებს და სხვა ქართულ ტომებს (სკვიმნებს, აფსილებს, აბაზგებს და სხვებს) იმპერატორი ბიზანტიელთა მეგობრად სახავდა ე.წ. ლაზიკის დიდი ომიანობის დაწყებამდე, მაგრამ შემდეგ ვითარება მკვეთრად შეიცვალა, მეგობრები მტრებად გადაიქცნენ VI ს. გარკვეულ პერიოდებში.

სადავო ლაზიკა არა მთელ დასვლეთ საქართველოს, არამედ უმეტესად ჭოროხის სანაპიროებს მოიცავდა, ამასთან დაკავშირებით ისმის კითხვა – რამდენად შესაძლებელია ჭანეთ-ლაზიკის გვერდით ეცხოვრათ სვანებს, სკვიმნებს, აფსილებს, აბაზგებს და სხვებს?

საქმე ისაა, რომ სვანები, რომელთაც სტრაბონის ცნობით “ასევე იბერებს უწოდებდნენ”, ძალზე დიდი ტომი იყო, დაახლოებით 200 ათასზე მეტი მეომარი მამაკაცისაგან შემდგარი, ამიტომაც მათი განსახლების ტერიტორია უფრო ვრცელი იყო, ვიდრე შემდეგ. ისინი სახლობდნენ არა მარტო დასავლეთ საქართველოს ბარის ნაწილსა და მთისწინეთში, არამედ “მესხების მთების მწვერვალებზეც” ანუ არსიანისა და კარჩხალის მთიანეთში.

არსიანის ქედის ბოლო ემეზობლებოდა სპერს და ჭანეთს, ამასთანავე არსიანის ქედი ერთმანეთისაგან ყოფდა იბერიასა და ლაზიკას ანუ არტაანსა (იბერია) და ართვინ-არტანუჯის (ე.ი. ლაზიკის) მხარეებს. აქედან გამომდინარე სვანები ემეზობლებოდნენ ჭანეთსა და ლაზიკას აღმოსავლეთის მხრიდან, მაგრამ ისინი ლაზიკას ჩრდილოეთის მხრიდანაც ემეზობლებოდნენ.

გურიისა და მისი მიმდებარე კუთხეების მრავალი ტოპონიმი, ქართველ მეცნიერთა სიტყვით, სვანურია. რაც შეეხება აფსილებს, ისინი VI საუკუნის დასაწისში ე.წ. ლაზიკის დიდი ომის დროს ცხოვრობდნენ მდ. სუფსას ხეობაში, მაშასადამე უშუალოდ ემეზობლებოდნენ ლაზიკას ჩრდილო-დასავლეთის მხრიდან. აფსილთა ქართულენოვანი ტომი ისევე, როგორც მათი მეზობელი, დაბლობში მცხოვრები ასევე ქართულენოვანი ტომი აბაზგებისა ამ ომიანობის შემდეგ უფრო ჩრდილოეთით – აფხაზეთშიც მოიხსენიება, სადაც მათ ხელსაყრელი მომენტის დადგომის თანავე – VIII ს-ის დასაწყისიდან ქართულენოვანი სახელმწიფო დაარსეს. ეს მათ ქართულენოვნებას ადასტურებს.

საფიქრებელია, რომ VI ს-ის დასაწყისში აფსილთა და აბაზგთა ტომები ალანებმა გამოაძევეს უფრო ჩრდილოეთში მდებარე თავიანთი საცხოვრისიდან (ომის დასაწყისში), რასაც აგათიას ცნობებიც მიუთითებს. საერთოდ კი, სახელი “აფშილი” უნდა რქმეოდა არა კონკრეტულ ეთნიკურ ჯგუფს, არამედ ხალხის იმ ნაწილს, რომელიც ფშა-ნაკადულებითა და წყაროებით მდიდარ რეგიონში ცხოვრობდა, ამიტომაც გვაქვს ქართული პროვინციები “ფშავი” და “აფშილეთი”, (ანუ ფშებიან – წყაროებიანი კუთხე) მათ ხალხს “ფშაველები” და “აფშილები” ერქვა, გვაქვს გვარებიც აფშილავა და ფშავლიშვილი. ასევე აბაზგები მ.ქურდიანის კვლევით აბაშეთის ანუ რიონის ვაკისის მცხოვრებთა სახელი უნდა ყოფილიყო. საერთოდ კი, “ბაშ”, “ფაშ” სახელი ერქვა ვაკე, გაშლილ ადგილებს და მათ მკვიდრთ თავდაპირველად არ ჰქონდა ეთნიკური დატვირთვა (როგორც სლავებში “ტყის ხალხი”, “ჭაობის ხალხი”). არაქსის (ფაზისის) – მესხური ტომი იგივე სახელით “ბასიანელები” (ფასიანელები).

ლაზიკის დიდმა ომიანობამ ან თავისი ძველი საცხოვრისიდან დაძრა ასევე შედარებით სამხრეთით მცხოვრები სვანური ტომები, ანდა მოხდა ამ “იბერიული ტომების” სახელის ტრანსფორმაცია “გურულებად”, “მარგველებად” და სხვა. შესაძლოა ისიც ვივარაუდოთ, რომ უცხოელები მარგველებს, შემდგომ გურულებსა და მათ მეზობლებს “სვანებს” უწოდებდნენ.

ყველა ეს ტომი იუსტინიანეს ნოველების წერის დროს ჭოროხის სანაპიროებზე განფენილ ლაზიკას ემეზობლებოდნენ.

საფიქრებელია, ასევე, რომ ტომთა მმართველი სამხედრო ელიტა გადაადგილდა ქვეყნის მტრისაგან დაცულ უფრო ჩრდილო ნაწილში და, იქ, დაეფუძნა კვლავ თავიანთ თანამეტომეთა შორის.

ბიზანტიელები და სპარსელები უფრო მეტად ტომთა მმართველ ზეფა ფენას რომ დევნიდნენ, ეს ჩანს ბიზანტიურ წყაროებში.

ჩვენი კვლევით უცხოური წყაროების “აფსალია” მდებარეობდა დღე¬ვანდელ გურიის ზღვისპირა ტერიტორიაზე სუფსის რეგიონში. მდ. სუფსა – ამ კუთხის ცენტრალური ღერძი უნდა ყოფილიყო. ამავე დროს, ქართული წყარო – ქ.ც. “აფშილეთს” უწოდებს აფხაზეთის ერთ-ერთ ზღვისპირა რეგიონს ცხუმთან.

ამასთანავე, საქართველოს სხვა ერთ-ერთი რეგიონის სახელწოდება იმავე ეტიმოლოგიის უნდა იყო – “ფშავი”. ესეც მდინარის პირია ან წყალ-ფშანებით მდიდარ ადგილს უნდა მიუთითებდეს.

საერთოდ, “საერთო ქართველური ფუძე ენის დონისათვის აღდგენილია “ფს” ძირი, რომელიც “სითხეს” ან მასთან დაკავშირებულ ქმედებას აღნიშნავს” (Климов Г. Этимологический словарь картвелских языков, Москва,1964,с 191).

“აფსილი”, “აფშილი”, “ფშავი”, ძირი “ფს”, რომელიც წყალს აღნიშნავს, უფლებას იძლევა გამოთქვას ვარაუდი, რომ ქართულ სამყაროში ყოველ წყლით მდიდარ, ზღვისპირა ან ფშანებიან ქვეყანას “აფსილი”, ან “აფშილი” ერქვა, ამიტომაც “აფსილია” სავალდებულო არაა, იყოს იგივე “აფშილია” – “აფშილეთი”, ანდა “ფშავი”. ისინი სხვადასხვა რეგიონებში მდებარეობდნენ. (გეორგიკა, 2, გვ. 35 ნოველები)

დასკვნა

იმპერატორ იუსტინიანეს მიხედვით ბიზანტიასა და სპარსეთს შორის სადავო ლაზიკა მოიცავდა არა მთელ დასვლეთ საქართველოს, არამედ უმეტესად ჭოროხის სანაპიროებს ვიდრე პეტრამდე ანუ ხუფატამდე (ხოფა-თურქეთში).
ლაზიკის მეზობლად, ანუ დასავლეთ საქართველოს დანარჩენ ნაწილში, იუსტინიანეს მიხედვით, ცხოვრობდნენ სვანები, სკვიმნები, აფსილები და აბაზგები, რაც დასტურდება სხვა ავტორების ცნობებითან, რომელნიც განხილულია აქვე.
კერძოდ მათი ცნობების შესაბამისად, მე-6 საუკუნეში, სვანეთი ერქვა თითქმის მთელ დასავლეთ საქართველოს (ჭოროხის ხეობის ანუ ლაზიკის გამოკლებით), რომლისთავისაც (ე.ი სვანეთისათვის) დიდხანს იბრძოდნეენ ბერძნები და სპარსელები ამავე მე-6 საუკუნეში.
იუსტინიანეს არქეოპოლისი და როდოპოლისი მდებარეობდნენ ჭოროხის ახლოს, სკანდა და სარაპანსი არსიანის ქედზე, იმ საერთაშორისო გზის პირზე რომელიც ზღვის პორტებს (ხუფათის ანუ პეტრას ციხე-სიმაგრეს და ჭოროხის შესართავდან არსებულ ქალაქ ფაზისს) ჭოროხის ხეობის გავლით პერსარმენიასთან აკავშირებდა,
მაშასადამე, ჭანთა ქვეყანა და ლაზიკე (ბერძენთა და სპარსთა შორის სადავო) ერთმანეთის გვერდიგვერდ მდებარეობდნენ.
ჭანთა ქვეყანა გუმუშხანე-სპერ-რიზეს რეგიონია და სადავო ლაზიკე მის გვერდით იყო განლაგებული. ამიტომაც ახსენებს (იუსტინიანე) ლაზიკას და ჭანეთს ეთმანეთის გვერდით, ისინი ორივენი ერთ გეოპოლიტიკურ მთლიანობას შეადგენდნენ. ნოტიციებში ნახსენები ლაზთა ეპისკოპოსების სამწყსო მოიცავდა არა დასაველეთ საქართველოს, არამედ, იუსტინიანეს მიერ ნახსნებ ჭანეთს, რომელსაც ამჟამამადაც იგივე სახელი-ლაზისტანი ეწოდება.