(ტერმინოლოგიური, გეოგრაფიული და პოლიტიკური დიფერენციაცია ანტიკური წყაროების მიხედვით)
შესავალი
დასავლეთ საქართველოს ადრეული პოლიტიკური გეოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო საკითხს წარმოადგენს ტერმინთა „ეგრისისა და არგვეთის (მარგვეთის) საერისთავოებისა“ და „ლაზთა სამეფოს“ ურთიერთმიმართება.
თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ისინი ხშირად ავტომატურად იგივდება, თუმცა წყაროთმცოდნეობრივი ანალიზი აჩვენებს, რომ საქმე გვაქვს ორი გეოგრაფიული სივრცისა და ორი პოლიტიკური ერთეულის აღწერასთან.
ცნობათა შეჯერება
- ტერმინები ეგრისი და არგვეთი არ ფიქსირდება უცხოურ ანტიკურ წყაროებში; ხოლო, ტერმინი „ლაზთა სამეფო“ არ ფიქსირდება ქართულ წყაროებში.
- ლაზიკა (Λαζική) წარმოადგენს ბერძნულ-ბიზანტიურ გეოგრაფიულ-პოლიტიკურ კონსტრუქციას;
- ანტიკური ავტორების მიერ აღწერილი მდინარე ფაზისი არ შეესაბამება არგვეთსა და ეგრისში გამდინარე მდ. რიონს;
- დასავლეთ საქართველოს ჭაობიანი ზღვისპირა დაბლობი წარმოადგენდა ბუნებრივ საზღვარს ეგრისისა და არგვეთის საერისთავოთა და ზღვისპირა ლაზიკას შორის.
- ლაზთა სამეფო, უცხოურ წყროა ცნობებით, მოიცავდა მდ. ფაზისის სანაპიროებს ზღვისპირა რეგიონში (მდ. ფაზისი ლაზთა სამეფოს კვეთდა).
- არგვეთისა (მარგვეთისა) და ეგრისის საერისთავოები კი, მე-5 ს.- მდე, ქართული წყაროების ცნობით, მდებარობდა ლიხის ქედსა და მდ. ეგრისწყალს (მდ. კლისურას) შორის შორის.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, უმთავრესად საჭიროა რკვევა იმისა თუ რომელ მდინარეს უწოდებდნენ უცხოელი ავტორები ფაზისს, რომელიც უკავშირდება ლაზთა სამეფოს.
II. ფაზისის პრობლემა: ანტიკური აღწერა და რეალური გეოგრაფია
A. ავტორები, რომლებიც ფაზისის სათავეს არმენიას უკავშირებენ
1.პტოლემე (Claudius Ptolemaeus) წყარო, Ptolemaeus, Geographia V, 6, 5 ბერძნული დედანი
ὁ Φᾶσις ἐκ τῆς Ἀρμενίας ῥεῖ.
თარგმანი : „ფაზისი არმენიიდან მოედინება.“
2. სოლინუსი (Gaius Julius Solinus) , წყარო, Solinus, Collectanea rerum memorabilium 15, 4 (პლინიუსის გვიანი კომპილატორი)
Phasis amnis ex Armeniae montibus descendit et Colchidem praeterfluit.
თარგმანი: „მდინარე ფაზისი სომხეთის მთებიდან ჩამოედინება და კოლხეთს ჩამოუყვება.“
ეს ტექსტი ხშირად შეცდომით პლინიუსს მიეწერება,
მაგრამ სინამდვილეში სოლინუსის რედაქციული გადამუშავებაა.
3. დიონისე პერიგეტი (Dionysius Periegetes), წყარო, Dionysius Periegetes, Periegesis 689–691,
Φᾶσις, ὃς ἐξ Ἀρμενίων ὀρέων ἀείρει ῥόον…
თარგმანი–„ფაზისი, რომელიც სომხეთის მთებიდან იწყებს თავის დინებას…“
B. ავტორები, რომლებიც ფაზისის სათავეს მოსხებთან აკავშირებენ
4. პლინიუსი უფროსი (Plinius Maior), წყარო,Plinius, Naturalis Historia VI, 12 (VI, 14),
Phasis oritur inter Moschos.
თარგმანი – „ფაზისი მოსხთა შორის იღებს სათავეს.“
პლინიუსის რუსული თარგმანი –
Фасис берет начало среди Моски и судоходен для судов любого размера на протяжении 38 миль, а для судов меньшего размера – еще дальше; через него перекинуто 120 мостов.
ფაზისი სათავეს იღებს მოსხების მიწაზე და სანაოსნოა 38 მილის მანძილზე, მცირე ზომის ხომალდებსათვის — კიდევ უფრო შორს; მასზე გადებულია 120 ხიდი.
5. ფსევდო-არისტოტელე (De Mundo), წყარო, Pseudo-Aristoteles, De Mundo 393b
ποταμοὶ δὲ ἐκ Μοσχικῶν τόπων ῥέοντες…
(ფაზისი პირდაპირ არ არის დასახელებული,
მაგრამ კონტექსტი მოსხურ სივრცეს ეხება)
6. სტეფანე ბიზანტიელი (Stephanos Byzantios), წყარო, Steph. Byz., s.v. Φᾶσις
Φᾶσις· ποταμὸς Κολχίδος, ἐκ τῶν Μοσχικῶν ὀρῶν.
თარგმანი–„ფაზისი — კოლხეთის მდინარე, მოსხური მთებიდან.“
მაშასადამე, ავტორიტეტული ავტორების უმრავლესობა ფასისის სათავეს ათავსებს არმენიაში ანდა ისტორიულ მესხეთში. მაგრამ მათი ცნობები ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგებიან, სტრაბონი გვიხსნის, თუ რატომ ეწოდებოდა მის ეპოქაში მესხეთის ერთ ნაწილს არმენია, საქმე ისაა, რომ მისი ცნობით მესხეთი სამ ნაწილად იყო გაყოფილი, რაც თანდართულ რუკაზეცაა გადმოცემული, კერძოდ, მესხეთის ერთი ნაწილი მიიტაცა არმენიამ, მეორე ნაწილი შედიოდა კოლხეთში, ხოლო მესამე ნაწილი იბერიაში. მესხეთის სპერის ოლქი, სადაც სათავე აქვს მდ. ჭოროხს, ამ ეპოქაში არმენიის პოლიტიკურ გავლენის სფეროს განეკუთვნებოდა, ანუ ჭოროხის სათავე ერთდოულად იყო მესხეთშიც (ეთნიკური მნიშვნელობით) და არმენიაშიც (პოლიტიკური მნიშვნელობით). ე.ი. ჭოროხი, ისევე, როგორც აღწერილი ფაზისი, გამოედინებოდა არმენიიდან და იმავდროულად მესხეთიდან. ამიტომაც მდ. ფაზისად, აღნიშნული ავტორები მიიჩნევდნენ ჭოროხს. რაც შეეხება რიონს, ის არც არმენიიდან, და არც მესხეთიდან გამოედინებოდა. ამიტომ, ამ წაროების მიხედვით, რიონი არაა ფაზისი.
წარმოდგენილ რუკაზე არმენიისა და მოსხების ტერიტორიული გადაკვეთა ასახავს ანტიკურ ავტორთა ცნობას: ფაზისის (ჭოროხის) სათავე მდებარეობს იმ მთიან რეგიონში, რომელიც ეთნიკურად მოსხურია, ხოლო პოლიტიკურად — არმენიის ნაწილად არის აღქმული.
ამრიგად, Moschi და Armenia ანტიკურ გეოგრაფიაში უნდა განიხილებოდეს არა როგორც ურთიერთგამომრიცხავი ტერიტორიები, არამედ როგორც ერთი ჰიდროგრაფიული ზონის ორი სახელწოდება — სხვადასხვა ავტორის, სხვადასხვა აღწერითი ლოგიკის მიხედვით.
როგორც ითქვა, სტრაბონის ცნობით, მოსხების ქვეყანა ისტორიულად სამ ნაწილად იყო გაყოფილი:
ერთი ნაწილი შეუერთდა არმენიას, მეორე — კოლხეთს, ხოლო მესამე — იბერიას (Γεωγραφικά, XI, 2, 18). ეს დაყოფა არ გულისხმობს ეთნიკურ გაქრობას, არამედ პოლიტიკურ-ადმინისტრაციულ გადანაწილებას ერთიანი მთიანი რეგიონის ფარგლებში. შესაბამისად, „მოსხების ქვეყანა“ სტრაბონთან მოიცავს სივრცეს, რომელიც ნაწილობრივ არმენიის პოლიტიკურ საზღვრებში აღმოჩნდა.
- ამავე კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფაზისის სათავეების საკითხი. რომელსაც პლინიუს უფროსი პირდაპირ მიუთითებს (იხ. ზემოთ).
- სტრაბონი ფაზისს აღწერს როგორც კოლხეთის მთავარ მდინარეს, მაგრამ მის სათავეებს უკავშირებს მაღალმთიან რეგიონს, რომელიც ეთნიკურად მოსხურია, ხოლო პოლიტიკურად — ნაწილობრივ არმენიული (XI, 2, 17–18). ამგვარად, პლინიუსი და სტრაბონი აღწერენ ერთსა და იმავე ჰიდროგრაფიულ ზონას განსხვავებული აღწერითი პრინციპით: ერთი — სახელმწიფოებრივს, მეორე — ეთნოგეოგრაფიულს.
1. სტრაბონი, სტრაბონი ფაზისის შესახებ წერს:
„Φᾶσις δ᾽ ἐστὶ ποταμὸς ἐξ Ἀρμενίας ῥέων…“(Geographica, XI, 2, 17)
ანუ: „ფაზისი არის მდინარე, რომელიც არმენიიდან მოედინება…“
იგივე მონაკვეთში იგი აღნიშნავს, რომ მდინარე: კლდოვან სივრცეებში მიედინება;წარმოადგენს მნიშვნელოვან სანაოსნო და სტრატეგიულ არტერიას.
2. არიანე
ფაზისის იდენტიფიკაცია არიანეს მიხედვით: ჰიდროლოგიური არგუმენტი და ეგრის–ლაზიკის გეოგრაფიული დიფერენციაცია
არიანეს აღწერა ფაზისის წყლის თვისებების შესახებ
ფაზისის შესახებ ყველაზე ზუსტი და ემპირიული აღწერა ეკუთვნის არიანეს:
Arrianus, Periplus Ponti Euxini
ἔστι δὲ καὶ τὸ ὕδωρ τοῦ Φάσιδος πότιμον καὶ καθαρόν, ὥστε οἱ ναῦται ἐξ αὐτοῦ ὑδρεύεσθαι.
ქართული თარგმანი:
„ფაზისის წყალი სასმელად ვარგისია და სუფთაა, ისე რომ მეზღვაურები მას წყლის მარაგად იყენებენ.“
აქ ყურადღება უნდა მივაქციოთ სამ საკვანძო ტერმინს:
- πότιμον — არა უბრალოდ სასმელი, არამედ ძალზე სუფთა და ხარისხიანი წყალი
- καθαρόν — სიწმინდე, რაც ანტიკურ ტექსტებში გამორიცხავს ტალახიანობას
- ναῦται ὑδρεύεσθαι — პრაქტიკული გამოყენება მეზღვაურების მიერ, რაც გამორიცხავს ჭაობიან ან მდორე წყალს
3. ფაზისის წყლის „სიმსუბუქე“ და კუთრი წონა
არიანე სხვა მონაკვეთებში აღნიშნავს, რომ ფაზისის წყალი ზღვის წყალს დიდი მანძილით არ ერევა. ეს დაკვირვება მიუთითებს წყლის დაბალ კუთრ წონაზე, რაც დამახასიათებელია:
- ცივი,
- მთის,
- მინიმალური მინერალიზაციის მქონე მდინარეებისთვის.
ანტიკურ გეოგრაფიაში ასეთი თვისება ყოველთვის უკავშირდება სწრაფ დინებასა და სისუფთავეს, და არა დაბლობის მდინარეებს.
ისევე, როგორც სხვა ავტორები, არიანეც ფიქრობდა , რომ ფაზისის სატავე არმენიაშია.
- V საუკუნის ანონიმმა ავტორმა არიანეს ცნობების ზუსტი გამეორებით გამოსცა თავისი ნაშრომი, მასში განმარტებულია მდინარეთა და პუნქტთა იმჟამინდელი სახელები.
აღსანიშნავია, რომ ანონიმის მიხედვით არიანე ფაზისის ქვეშ გულისხმობდა ჭოროხს, რადგანაც წერს “ფაზისის სათავე არმენიაშია” – “ეს მდინარე ფაზისი არმენიიდან მომდინარეობს” (ანონიმი, მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო, წიგნში “ფლავიუს არიანე, 1961, გვ. 86). მდ. რიონის სათავე, როგორც ითქვა, არც არმენიაშია და არც მესხეთში, რასაც ფაზისის შესახებ მიუთითებენ ავტორები, მათი აღწერისაგან განსხვავებით რიონი ისტორიულად მღვრიე, ჭაობიან დაბლობში განშტოებული მდინარეა, სადაც, მისი წყალი არ იყო სასმელად ვარგისი.განსხვავებით ფაზისისაგან, რომელიც წმინდა და სუფთა მდინარედ ითვლებოდა.
ერთი სიტყვით მდ. ფაზისი ჭოროხია და არა რიონი იმ ხუთი თვისებით, რომლითაც ძველი ავტორები ფაზისს აღწერდნენ, ესენია ფაზისის სათავე, მისი განსაკუთრებული ფერი, მისი სასმელად გამოყენება შესართავთან, მისი მსუბუქი წონა და მისი დიდი სიჩქარე ასევე შესართავთან.
A. არიანეს ცნობა, რომ „ფაზისის სათავე არმენიაშია“, ასე უნდა გავიგოთ –
მდ. ჭოროხი გამოედინება სპერ-ჭანეთის რეგიონიდან, რომელიც სტრაბონის ეპოქაში არმენიის მიერ იყო ხელდებული. ანუ იჭოროხი იმჟამად, ასე ვთქვათ, პოლიტიკური არმენიიდან გამოედინებოდა ისევე აღწერს ფაზისს. მაშასადამე, არიანეს ფასიზი არის მდ. ჭოროხი.
B. ფაზისის ფერი. არიანეს ცნობით ფაზისი ტყვიისფერია, როგორც ამჟამადაა ჭოროხი
მდ. ფაზისი – ჭოროხია განსაკუთრებული ფერის გამო. ეს ფერია მოცისფრო ტყვიისფერი, ასეთი ფერისაა ჭოროხი, ფასისი ასეთივე ფერის მქონე მდინარედ აღიწერება ძველი ავტორების მიერ. რიონი კი ქვემო დინებაში არის ტალახისფერი, ანუ ყავისფერი, ამღვრეულია დიდი ლამის გამო. მაშასადამე, არიანეს ფასიზი არის მდ. ჭოროხი.
C. ფაზისის სასმელად გამოყენება, არიანეს ცნობით ფაზისი საუკეთესო სასმელი წყალია, რიონი კი არაა სასმელი წყალი.
ჭოროხის გამოყენება საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება სასმელად ამჟამადაც კი, მაგრამ სასმელად რიონის გამოყენება მის დაბლობში, შეუძლებელია – რადგანაც დაჭაობებულ დაბლობზე დენის გამო ბაქტერიებითაა გაჯერებული და სიცოცხლისათვის საშიშია. მაშასადამე, არიანეს ფასიზი არის მდ. ჭოროხი.
D. ფაზისისწონა
რიონის წყალი თავის შესართავთან სილისა და მიწის დიდ რაოდენობას შეიცავს, ამიტომაც რიონის წყალი მძიმეა დიდი სილიანობის გამო, ჭოროხის წყალი კი მასთან შედარებით გაცილებით მსუბუქია, ნაკლები ლამიანობისა და სილიანობის გამო, ამ თვისებით ჭოროხი ფაზისის აღწერას ემსგავსება. ფაზისის წყლის სიმსუბუქეს აღწერენ ძველი ავტორებიც. მაშასადამე, არიანეს ფასიზი არის მდ. ჭოროხი.
E. ფაზისის სიჩქარე
ისეთი სიჩქარით, როგორც ძველი ავტორები მდ. ფაზისის ზღვაში შედენას აღწერენ, ამჟამადაც კი ზღვაში შეედინება ჭოროხი და არა რიონი. მაშასადამე, არიანეს ფასიზი არის მდ. ჭოროხი.
ყოველივე ამას ასე აღწერს არიანე ფაზისთან დაკავშირებით, ამიტომაც მის მიერ ნახსენები ფაზისი არის მდ. ჭოროხი და არა რიონი. ასევე უნდა აისახოს მის რუკაზეც.
4. რიონის ჰიდროლოგიური რეალობა და ტექსტთან შეუთავსებლობა
რიონი, განსაკუთრებით კოლხეთის დაბლობში:
- მდორეა;
- შეიცავს დიდი რაოდენობით ალუვიურ ნალექს;
- ისტორიულად ქმნის ჭაობიან ზონებს;
- ანტიკური და შუა საუკუნეების წყაროებით დაკავშირებულია მალარიულ გარემოსთან.
ასეთი მდინარე:
- ვერ იქნება καθαρόν; (სუფთა, წმინდა წყალი)
- ვერ ჩაითვლება უსაფრთხო πότιμον (სამელ) წყალად;
- ვერ შექმნის „მსუბუქი წყლის“ ფენას ზღვის ზედაპირზე.
შესაბამისად, რიონის გაიგივება არიანეს ფაზისთან ჰიდროლოგიურად დაუშვებელია.
5. ჭოროხი როგორც ფაზისის რეალური ანალოგი
ჭოროხი სრულად შეესაბამება არიანეს აღწერილ ნიშნებს:
- მთის მდინარე სწრაფი დინებით;
- წყალი გამჭვირვალე, მოლურჯო-ტყვიისფერი;
- მინიმალური ტალახიანობა;
- ისტორიულად სასმელად ვარგისი;
- ზღვისპირას სუფთა წყალი დიდ მანძილზე არ ერევა ზღვის წყალს.
ფერის აღწერა (მოლურჯო / ტყვიისფერი) ანტიკურ ტექსტებში ყოველთვის მიუთითებს სიღრმესა და სისუფთავეზე, განსხვავებით ყვითელ-ყავისფერი ტონალობისგან, რომელიც ტალახიან მდინარეებს (მაგალითად, რიონს შესართავთან) ახასიათებს.
6. ეგრისის სამთავრო და ლაზთა სამეფო: გეოგრაფიული გამიჯვნა
ამ ჰიდროლოგიური ანალიზიდან გამომდინარეობს მნიშვნელოვანი ისტორიულ-გეოგრაფიული დასკვნა:
ლაზიკა — ფაზისის, ანუ ჭოროხის ქვეყანა
(მთიანი, დინამიკური, სუფთა წყლებით)
ეგრისის სამთავრო — რიონის მარჯვენა მხარე
(დაბლობი, ალუვიური, ჭაობიანი ზონებით)
ეს მოდელი უკეთ ხსნის:
პოლიტიკური ცენტრების განსხვავებას;
ეკოლოგიურ პირობებს;
ანტიკურ ავტორთა თითქოსდა, ურთიერთგამომრიცხავ აღწერებს.
- დასკვნა
ანტიკური ავტორების მიერ მოხსენიებული მდ. ფაზისის იდენტიფიკაცია ტრადიციულად უკავშირდება თანამედროვე რიონს, თუმცა წყაროთმცოდნეობრივი და ბუნებრივ-გეოგრაფიული ანალიზი აჩვენებს, რომ ეს გაიგივება სერიოზულ წინააღმდეგობებს შეიცავს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება არიანეს (Periplus Ponti Euxini) მიერ მოცემული აღწერა, რომელიც ფაზისის წყლის ფიზიკურ თვისებებს ეხება. აღნიშნული აღწერა ვერ შეესაბამება რიონის ჰიდროლოგიურ რეალობას, მაგრამ ზუსტად ეთანხმება ჭოროხის ბუნებრივ მახასიათებლებს.
ფაზისის ტრადიციული გაიგივება რიონთან ეფუძნება მხოლოდ სახელთა ინერციას და არა ბუნებრივ რეალობას. ჰიდროლოგიური ნიშნების გათვალისწინებით, ფაზისი უნდა გაიგივდეს ჭოროხთან, ხოლო ეს, თავის მხრივ, გვაძლევს უფრო ზუსტ სურათს ეგრისისა და ლაზიკის სივრცითი განაწილების შესახებ.
მაშასასდამე, ყველა ზემოთჩამოთვლილ ავტორთა (სტრაბონი, არიანე, ანონიმი მე-5 საუკუნისა, სტეფანე ბიზანტიელი, ფსევდო არისტოტელე, პლინიუს უფროსი, დიონისე პერიეგეტი, სოლინიუსი, პტოლომე) კრიტერიუმებია, ფაზისის სათავე არმენიაშია (ან მესხეთშია), სუფთაა და სასმელად საუკეთესოა, აქვს მუდმივი კლდოვანი კალაპოტი (ხიდების ბურჯებისათვის გამოსადეგი), ხოლო, რიონის სათავე არაა არმენიაში, დასავლეთ საქართველოს ვრცელ დაბლობზე არა აქვს კლდოვანი სანაპიროები, მისი წყალი ამ დაბლობზე სასმელად უვარგისისა, არ ჰქონდა მუდმივი კალაპოტი (ამიტომ ამ დაბლობზე რიონზე არ აგებდნენ ხიდებს). ამ მონაცემთა ერთობლიობა საშუალებას იძლევა დავასკვნათ, რომ ანტიკური ფაზისი უფრო შეესაბამება მდ. ჭოროხს, ვიდრე მდინარე რიონს. ჭოროხი სანაოსნო მდინარე იყო ე. ვედენბაუმისა და გ. ყაზბების აღწერით, ამ მდინარის გამოყენებით ყარსის ზეგანიდან ხორბალს 200-მდე ნავით ეზიდებოდნენ ბათუმისაკენ, და პირიქით, ნავთი და ფართალი აჰქონდათ ნავებით ართვინში. აქ ნაოსნობა აიკრძალა 1926 წლისათვის, სსრკ სახელმწიფო საზღვრის დაცვის მიზნით და ჭოროხზე ნავებით ტვითზიდვა კონტრაბანდისტებად გამოცხადდა. ხოლო, რიონზე ნაოსნობა, მისი კალაპოტის მუდმივი ცვლილების გამო (ჭაობებში წარმოქმნილი „ნარიონალების“ სიჭარბის გამო), ნაწილობრივ შესაძლებელი გახდა უფო მე-19 ს.- ში, როდესაც ნაწილობრივ გაკეთდა მუდმივი კალაპოტი.
თუ ფაზისი არის მდ. ჭოროხი, შესაბამისად, ლაზთა სამეფო მოიცავდა მდინარე ჭოროხის ქვედაწელზე ზღვიპირას მხარეს, ანუ ამჟამინდელ ერგე-ლიგან-ხელვაჩაურ-ბათუმ ქობულეთის ოლქს და ასევე მესხეთის ერთ მესამედს, ანუ ართვინ-არტანუჯის მხარეებს. ეს იყო ეფემერული სამეფო, რომელმაც მხოლდ ასიოდე წელი იარსება, მე-6 ს.-დან.
ჩვენს მიერ გარკვეულია (იხ. „საეპისკოპოსოები ლაზიკაში“), რომ პროკოფისა და აგათაია სქოლასტიკოსის ლაზთა სამეფო მოიცავდა ჭოროხის ანუ ფაზისის სანაპიროებს, დაწყებული ამჟამინდელი თურქეთის ქალაქ ხოფადან (რომელსაც ქართვეეელბი ხუფათს, ხოლო ბერძნები პეტრას უწოდებდნენ), ვიდრე თითქმის სუფსამდე.
IV. დასავლეთ საქართველოს ზღვისპირა (რიონის) ჭაობი როგორც პოლიტიკური საზღვარი
დასავლეთ საქართველოს ზღვისპირა დაბლობი (რიონის ქვემო დინება ზღვისპირას მდ. სუფსადან მდ. ენგურამდე და ოჩამჩირემდე, აღმოსავლეთით, ზესტაფონამდე და ქუთაისამდე) ისტორიულად წარმოადგენდა:
- ფართო ჭაობიან სამკუთხედს, რაც წარმოადგენს დასავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილს, თითქმის მესამედს;
- დაავადებების, მალარიის, წყალდიდობებისა და გაუვალი სივრცეების არეალს.
ეს ზონა:
- ბუნებრივად ჰყოფდა შიდა ტერიტორიებს (სამეგრელოსა და გურიას) ერთმანეთისა და ზღვისპირეთისგან;
- ზღუდავდა ადმინისტრაციულ და სამხედრო კონტროლს.
ამ პირობებში სავსებით ლოგიკურია, რომ:
- ეგრისის საერისთავო განლაგებული ყოფილიყო ჭაობის მარჯვენა მხარეს;
- ლაზთა სამეფო (ლაზიკა) – ზღვისპირა, ჭოროხის აუზში.
V. ტერმინი „ეგრისის საერისთავო“ და მისი წყაროთმცოდნეობრივი სტატუსი
ქართულ წერილობით ტრადიციაში „ეგრისი“ იხსენიება როგორც:
- ტერიტორიული ერთეული;
- საერისთავო;
- შიდა დასავლურ-ქართული პოლიტიკური სივრცე.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ:
არც ერთ ბერძნულ, ლათინურ, სირიულ ან არაბულ წყაროში ტერმინი „ეგრისი“ არ ფიქსირდება.
უცხოურ წყაროებში მუდმივად გვხვდება მხოლოდ:
- Λαζική (ლაზიკა),
- Regnum Lazorum,
- Lazorum gens.
ეს ფაქტი მიუთითებს არა თარგმანზე, არამედ პარალელურ, მაგრამ განსხვავებულ პოლიტიკურ რეალობებზე.
(აღსანიშნავია, რომ დავიწყებასა მიცემული, ამიტომაც, შესაბამისი მკვლევარებისათვისაც, ჩანს უცნობია, რომ ეს უზარმაზარი ჭაობების სისტემა, რომელსაც მდ. რიონი ქმნის (თავის დაბლობზე), მხოლოდ საბჭოთა კავშირის სახელმწიფომ დააშრო დიდი ძალისხმევით.
აქ, მალარიით დაავადებული იყო ყოველი მესამე ადამიანი, სიკვდილიანობა იყო საკმაოდ მაღალი. გავრცელებული იყო მალარიის გადამტანი რამდენიმე სახეობის სხვადასხვა კოღო.
ჰიპოკრატე თითქოსდა რიონის დაბლობზე წერდა – ,,ფასისის ქვეყანა მუდამ ჭაობიანია, წყლიანი და ტენიანი, წლის ყოველ დროს აქ ხშირი და ძლიერი წვიმებია. ადამიანებს საცხოვრებელი ჭაობში აქვთ. მათი ხისა და ლერწმის სახლები წყალზეა გამართული, არხები ბევრია, ამიტომ ისინი ცოტას დადიან ფეხით და ნავებით დაცურავენ, სვამენ თბილსა და დამდგარ წყალს, მზისგან დამპალს და წვიმებისგან ადიდებულს, იქაური ნაყოფები უმწიფარი, სუსტი და უვარგისია წყლის სიჭარბის გამო … ფაზისელებს სხვა ადამიანებისგან დიდად განსხვავებული შესახედაობა აქვთ, ტანად დიდები და სისქით მეტისმეტად სქელები, არც ერთს არ ემჩნევა სახსარი და ძარღვი, კანი ყვითელი აქვთ თითქოს სიყვითლე სჭირდეთ, ყველანი გაზანტებულები არიან”.
ჯანშერიც მსგავსად აღწერს – ,,ჭალაკნი მწყურნები ეგრისანი”
გრიგოლ ხანძთელიც აქაურობას ასე აღწერს -: ,,არა არს მიწაჲ, არცა წყალი ქვეყანასა ამას, სადამცა მონასტერი აღეშენა…ამას მიწასა ზედა ვერ ეგების მარხვაჲ სულისაგან ხორშაკისა მაკვდინებელისა”,
გიორგი მთაწმინდელის ცხოვრებაშიც, ასევე აღიწერება „ქუეყანაჲ ესე ხორშაკი არს“,
დავით აღმაშენებლის ცხოვრებაში, თვით ქუთაისის ქვეყნის ჰავას ჯანმრთელობისათვის მავნედ მიიჩნევდნენ და აქაც სიტყვა „ხორშაკს“ ხმარობენ.
გეოლოგების აღწერით, რომელიც მოცემულია შრომაში „საეპისკოპოსოები ლაზიკაში“, დაახლოებით, მე-16 საუკუნის შემდეგ, ზღვის ზოგადი დონე, მართალია უმნიშვნელოდ, მაგარამ დადაბლდა, რამაც ჭაობისაგან გამოათვისუფლა რიონის დაბლობის მიწების ნაწილი, სადაც, უკვე მე-17 საუკუნედან დაიწყეს სხვადასხვა კულტურის , მათ შორის სიმინდის მოყვანა. ამ დროისათვის ეგრისის საერისთავო, მაგალითად, ლევან დადიანის დროს, მოიცავდა ვრცელ მიწაწყალს რიონიდან და ცხენისწყლიდან, ვიდრე თითქმის ბზიფისწყლამდე ისე, რომ ბიჭვინთის საკათალიკოსო ცენტრი იდგა – სამეგრელოში შემავალ მიწაწყალზე, თუმცა, მალევე, ჩრდილოკავკასიური ადიღე-ჩერქეზული ტომების შემოსევებმა შეცვალა სამეგრელოს სამთავროს საზღვრები.
VI. პოლიტიკური დიფერენციაცია
წარმოდგენილი ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგი მოდელი:
- ეგრისის საერისთავო – შიდა დასავლურქართული პოლიტიკური ერთეული, ქართული სახელმწიფოებრივი სისტემის ნაწილი;
- ლაზთა სამეფო – ზღვისპირა სამეფო, ინტეგრირებული ბიზანტიურ გეოპოლიტიკურ სივრცეში.
მათი გაიგივება წარმოადგენს მოგვიანო გამარტივებას ძალზე რთული ისტორიული პროცესებისა (historiographical simplification), რომელიც არ ასახავს ანტიკური ეპოქის რეალურ პოლიტიკურ გეოგრაფიას.
დასკვნა
სტატია აჩვენებს, რომ ტერმინების „ეგრისისა და არგვეთის საერისთავოები“ და „ლაზთა სამეფო“ ავტომატური გაიგივება არ ეფუძნება ანტიკურ წყაროებს. პირიქით, გეოგრაფიული, ჰიდროლოგიური და ტექსტოლოგიური ანალიზი მიუთითებს ორ განსხვავებულ სივრცესა და პოლიტიკურ რეალობაზე, რომლებიც ბუნებრივად იყვნენ გამიჯნულნი დასავლეთ საქართველოს ჭაობიანი დაბლობის მიერ.
ეგრის-არგვეთის საერისთავოები მდებარეობდნენ მდინარე რიონის სხვადასხავა სანაპიროს მხარეს,
კერძოდ, ეგრის-არგევთის საერისთავოები მდებარეობდნენ ლიხის ქედიდან ვიდრე მდ. ეგრისწყლამდე, მდ. რიონის მარჯვენა სანაპიროს მხარეს, ხოლო ლაზთა სამეფო, მდ. ჭოროხის ხეობაში, ზღვისპირზე.მ
ათ ერთმანეთისაგან ჰყოფდ დიდი გადაულახავი ჭაობტა სისტემა, რომელსაც ამჟამად ეწოდება კოლხეთი დაბლობი, ის, მის დაშრობამდე, მე-20 საუკუნემდე წარმოადგენდა დაუსახლებელ, უგზო, სოფლებისა და ქალაქების არ მქონე, მალარიისთ დაავადებულ ჭაობიან ვაკეს.
Egrisi and Lazica: A Reconsideration of Political Geography in Western Georgia Based on Classical Sources
This article argues that Egrisi and Lazica should not be automatically identified as the same political entity. While Lazica (Λαζική) is well attested in Greek and Latin sources, the term Egrisi appears exclusively in Georgian tradition. A critical analysis of Strabo, Arrian, and Pliny demonstrates that the ancient river Phasis cannot be identified with the modern Rioni, but corresponds more closely to the Chorokhi River. The marshlands of the western Georgian coastal plain functioned as a natural political boundary, separating inland Egrisi from the maritime kingdom of Lazica.
Keywords: Egrisi, Lazica, Phasis, Chorokhi, Western Georgia, political geography, Late Antiquity
