მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე
კონსტანტნოპოლის დაცემის 1453 წელს, სამცხე-საათაბაგოს ქართული სამთავრო თავის ძლიერების ზენიტში იმყოფებოდა, იმდენად გაძლიერბული, რომ გაბედა და თვით ერთიანი საქართველოს მეფეს გიორგი მე-8-ს შეებძოლა და ის 1465 წელს დაამარცხა.
მაგრამ ეს არ იყო გამარჯვება, არამედ მის სამთავროში მცხოვრები ხალხის დაღუპვის გრძელი გზის დასაწყისი, რადგანაც მათ თანდათან დაკარგეს ეროვნულ-ნაციონალური ცნობიერება და ასიმილირდნენ ოსმალეთში არსებულ სხვადასხვა მილეთებში. ისინი, როგორც იმ დროს იტყოდნენ, გათათრდნენ, გასომხდნენ ან გაბერძდნენ (ლაზისტანში), თავისი ქართველობის შენარჩუნება ძალზე მცირე, მაგრამ გმირული სულისკვეთების ნაწილმა შეძლო.
სამცხე-საათაბაგოსვრცელი სამთავრო არზრუმისა და ტრაპეზუნტის საზღვრებამდე აღწევდა. მისი მრავალრიცხოვანი ხალხი, იმჟამინდელი ქართველი ერის არანაკლებ მესამედს მაინც შეადგენდა. ამ მიზეზის გამო ტაო-არზრუმის არეებში და მის სამხრეთით მუდამ ცხოვრობდაქართული მოსახლეობა.შინაომები იქცა აქ, ამ ვრცელ არეზე, ახალციხიდან ვიდრე არზრუმამდე და ტრაპეზუნტამდე, ქართველთა გაქრობა-ასიმილირების უმთავრესი მიზეზი ოსმალეთის იმპერიის გაძლიერების კვალდაკავალ. სამცხე-საათაბაგოს დიდი ქვეყანა ოსმალეთმა დაიპყრო
ამ ეპოქაში ოსმალეთმა შეიმუშავა დაპყრობილი ხალხების მართვის თავისებური მეთოდი, რომელსაც მილეთების სისტემა უნდა ეწოდოს. ამასთან დაკავშირებით, მოგვყავს ს. ბაკურაძის წიგნიდან ვრცელი ამონარიდი- „ოსმალეთის იმპერია, როგორც ყველა იმპერია, მრავალეთნიკური და მრავალრელიგიური სახელმწიფო გახლდათ, რომელიც ერთპიროვნულად სამართავად მეტად რთული გახლდათ, შესაბამისად, სულთნის ხელისუფლება, რელიგიურ და კულტურულ საკითხებში, არადომინანტ ჯგუფებს ფართო ავტონომიას ანიჭებდა, რომელიც არ გახლდათ ტერიტორიული შინაარსის, შესაბამისად, აბრკოლებდა რაიმე სახის 2 ფეოდალური ოპოზიციის წარმოქმნას. იმპერიის მოსახლეობა რელიგიის მიხედვით იქნა დაყოფილი და რელიგიური ჯგუფების ლიდერები ფაქტობრივ ეთნარქებად იქცნენ, რომლებიც თავიანთ სამწყსოებს სულთნის კარზე წარმოადგენდნენ. ხოლო დომინანტი რელიგიური ჯგუფის – მუსლიმების ლიდერი თავად სულთანი გახლდათ, რომელმაც, ეგვიპტის დაპყრობის შემდეგ, 1517 წელს, ხალიფის ტიტული მიიღო და მსოფლიო მუსლიმების ლიდერობაზეც განაცხადა პრეტენზია. თავდაპირველად ოსმალეთის იმპერიაში სამი ძირითადი არამუსლიმი მილეთი არსებობდა – ესენი იყვნენ მართლმადიდებელი ქრისტიანები, რომელთაც კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მეთაურობდა და იმპერიის ყველა მართლმადიდებელ ქვეშევრდომს აერთიანებდა ეთნიკური კუთვნილების მიუხედავად, 3 დაპყრობილი ქვეყნების ავტოკეფალური ეკლესიები როგორც წესი უქმდებოდა და მათი ეპარქიები და ქონება კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ხელში გადადიოდა. იხ: Bruce Masters, Gabor Agoston – Encyclopedia of the Ottoman Empire,Facts on File, New York, 2008, გვ. 104,239, ISBN-13: 978-0-8160- 6259-13 ებრაელები, რომელთაც ხახამბაში მეთაურობდა და სომხები, რომელთაც კონსტანტინოპოლის სომეხი პატრიარქი ედგათ სათავეში. მილეთის სისტემა, საშინაო საქმეებში რელიგიურ ჯგუფებს ფართო ავტონომიას ანიჭებდა; ისეთი საკითხები როგორიც იყო ქორწინება, მემკვიდრეობის გადანაწილება და სხვა, როგორც წესი თემის შიგნითვე წყდებოდა და ცენტრალური სასამართლო სისტემა, რომელსაც სულთნის მიერ დანიშნული მუსლიმი მოხელეები განაგებდნენ, მხოლოდ ერთგვარი სააპელაციო ინსტანციის როლს ასრულებდა, რომელსაც მაშინ მიმართავდნენ, როცა სათემო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ ჰყოფნიდა პრობლემის გადაწყვეტას. 4 მილეთის წევრობა და რელიგია, უმნიშვნელოვანესი იყო პიროვნების ეროვნული კუთვნილების განსაზღვრებაში და რელიგიის შეცვლა, როგორც წესი ეროვნების შეცვლასაც გულისხმობდა. გამუსლიმებული კი, განსაკუთრებით ბალკანეთში „გათურქებულად“ მოიაზრებოდა“. სანდრო ბაკურაძე, ოსმალური მილეთის სისტემიდან თანამედროვე თურქულ იდენტობამდე
სამცხე საათაბაგოს ზედა ფენამ, ქართული წყაროების თანახმად,ისლამი აღიარა, ხოლო ქვედა მრავალრიცხოვანი ფენა კვლავ ქრისტიანობდა, ისინი მართმადიდებლები იყვნენ. მაგრამ, ვინაიდან, ოსმალეთმა აკრძალა აქ ქართული ეკლესიის მოღვაწეობა, ამიტომ აქაური მართლმადიდებლები, საერთოდ მთელი იმპერიის მართლმადიდებლების მსგავსად კონსტანტინოპოლის ბერძენ პატრაიარქს დაუქვემდებარეს. საბოლოოდ, აქაური, ანუ მესხი მართლმადიდებელი ქართველები კონსტანტინოპოლის ბერძნულ საპატრიარქოს დაუქვემებარეს, ვახუშტი ბატონიშვილი ეხება ამ საკითხს და წერს „ბერძნებმა მათთვის ვერ მოიცალეს“, ანუ უყუადღებოდ მიატოვეს, ხოლო ქართული ეკლესია მათ ვეღარ პატრონობდა, ამიტომო წერს ის იქაურები „პირუტყვებივით“ უმწყესოდ დარჩნენო. ასეთ დროს ამუშავდა ოსმალეთის იმპერიის სომხური მილეთი, რომელსაც დიდ პატივს ცემდა საიმპერიო ხელისუფლება, და, საბოლოოდ, სამცხე საათაბაგოს ქართული მოსახლეობა გადაიქცა სომხური მილეთის სამრევლოდ.
ოსმალეთის იმპერიამ თავის მიერ დაარსებულ სომხურ მილეთში შეიყვანა დაპყრობილი სამცხე-საათაბაგოს მოსახლეობა მცხოვრები ახალციხიდან ვიდრე არზრუმამდე და ტრაპეზუნტამდე.სომხურ მილეთის წევრად გადაქცეული ქრისტიანები „სომხებად’ იწოდებოდნენ, ბერძნული მილეთის ხალხს (ეთნიკური კუთვნილების მიუხედავად) ბერძნებს უწოდებდნენ, გამაჰმადიანებულებს კი „თათრებს“.
ვინაიდან, ოსმალეთის იმპერიის დაარსების შემდეგ მასში მოქცეულ ეთნიკურ ქართველთა უმეტესი ნაწილი ოსმალეთის იმპერიის სომხურ მილეთში შეიყვანეს, ამიტომაც მათაც “სომხები” უწოდეს, ეს იყო ძირითადად სამცხე-საათაბაგოს ანუ მესხეთის ყოფილი დიდი სამთავროს მოსახლეობა, მრავალრიცხოვანი ქართველობა, რომელსაც ქართული ეკლესია ვეღარ პატრონობდა.
სომეხ და ბერძენ სამღვდელოებას კი ოსმალეთში უფართოესი ასპარეზი მიეცა, მათი სამწყსო ერთბაშად ძალზე გაიზარდა. ის (ოსმალეთის ქართველობა) ვახუშტის სიტყვით, როგორც ითქვა, ერთხანს უმწყესოდ ყოფილა დარჩენილი, შემდეგ კი მათი ის ნაწილი, რომელიც არ გამუსულმანდა კონსტანტინოპოლის სომხურ და ბერძნულ საპატრიარქოებს დაუქვემდებარეს და კიდევ უფრო მცირე ნაწილი, ანტიოქიიის იურისდიქციაში მოექცეულა, რაც კარგად აქვს 3 გამოკვლეული შოთა ლომსაძეს თავის შესანიშნავ წიგნში „სამცხე-ჯავახეთი“, კიდევ უფრო გულმხურვალედ აღწერეს ეს პროცესი მიხელ თამარაშვილმა და მესხეთის ქართველმა ავტორებმა სხვადასხვა წიგნებში, მათ შორის გამორჩეულია „პასუხი სომხის მწერლებს“.
როგორც ითქვა, იმ ეთნიკურ ქართველებს, რომელნიც შეიყვანეს ოსმალეთის იმპერიის ბერძნულ მილეთში აღმსარებლობის შესაბამისად, “ბერძნებს” უწოდებდნენ, ამავე ბერძნულ მილეთში შეიყვანეს ქრისტიანი ლაზები და მათაც „ბერძნებს“ უწოდებდნენ, ისტორიკოსი წათე ბაწაში აღწერს, რომ ბერძნულ მილეთში სასტიკად იკრძალებოდა ქართულ-ქართველური ენები.
წ. ბაწაშმა გამოიკვლია, რომ ბერძნულ იურისდიქციაში მოქცეული ლაზების, გურჯებისა და ქალდების ოჯახებიც კი კონტროლდებოდა, მათ მშობლიურ ენას „სატანისტურს“ უწოდებდნენ და სასტიკად კრძალავდნენ. მათვიის საგანგებოდ დანიშნული ბერძენი სამღვდელოების მიზანმიმართული მუშაობით (რის უფლებასაც მათ ოსმალეთის მთავრობა ანიჭებდა), ამის გამო, ლაზიკის ანუ ლაზისტანის მკვიდრმა მოსახლეობამ, ქალდებმა და ჭანებმა საერთოდ დაკარგეს საკუთარი ეთნიკური ცნობიერება და „ბერძნებად“ იქცნენ, აქ საკუთარი იდენტობის შენარჩუნაება რაღაც დოზით, მხოლოდ გამუსულმანებულმა ლაზებმა შეძლეს, ამ საკითხს ჩვენ ნაწილობრივ ვეხებით წიგნში „ქართველების გაბერძნება“.
საერთოდ, როგორც ითქვა, ოსმალეთში მრავალრიცხოვანი ადგილობრივი ქართველობა ცხოვრობდა, მათთვის არ იქნა დაარსებული რაიმე მილეთი, ვინაიდან, ოსმალეთში მილეთები მხოლოდ რელიგიური ნიშნით იქმნებოდა, რელიგიურად კი ქართველები, როგორც ითქვა, ერთმანეთს შორის გადაინაწილეს ბერძნულმა და სომხურმა საპატრიარქოებმა.
ოსმალეთის ადგლობრივი ქართველებისათვის სომხური მილეთი უფრო ადვილად მისაღები იღო, რადგანაც აქ მიზანმიმართულად არ ხდებოდა დევნა ეთნიკური ნიშნის გამომჟღავნებისას. იქმნებოდა სურათი, თითქოსდა ქართული ენა სომეხ სასულიერო პირებს სომხური ენის ერთერთ დიალექტად მიაჩნდათ და მათთვის შედარებით მოსათენი იყო. თუმცა, საბოლოოდ ამ მილეთებშის ხალხი ოსმალურენოვანი გახდა. ქართველებში ანტიბერძნული განწყობილება უფრო საგრძნობი იყო. ამის მიზეზი საკვლევია. წათე ბაწაშის გამოკვლევით ბერძენი სასულიერო პირები მთავრობის მიერ მინიჭებული მრავალი უფლების გამოყენებით ადგილობრივი მოსახლეობის ენას ძალზე დევნიდნენ და მისი გამოყენებისათვის თავის მრევლს სასტიკად სჯიდნენ ლაზისტანში რამაც ალბათ ხალხი გააღიზიანა და ბერძენ სასულიერო პირებში ეჭვი შეიტანეს, ასევე, შესაძლლოა ამ მიზეზის გამოც, რომ მესხეთის ყოფილი სამთავროს მოსახლეობის ანუ ქართველობის მიმართ გაცილებით დიდ დაინტერსებას გამოხატავდა სომხური ეკლესია, ვიდრე ბერძნული საპატრიარქო.
4 ზემოთაღნიშნული და სხვა ლიტერატურიდან ჩანს, რომ უკვე ოსმალეთად გადაქცეული ყოფილი სამცხე საათაბაგოს სომეხი ეპისკოპოსები, სამღვდელოება და დაინტერესებული პირები უამრავ მეთოდსა და ხერხს მიმარტავდნენ ახალციხის, არზრუმისა და სხვა ფაშების, საერთოდ, ხელისუფალტა წინაშე, რათა მათი მოსყიდვითა და სხვა გზით ქართველები სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში ანუ სომხურ მილეთში შეეყვანათ.
ოსმალეთში „მილეთი“ საბოლოოდ ეროვნულობის გამომხატველ სიტყვად იქცა და ტერმინი „რა მილეთის კაცი ხარ“, ნაშნავტდა „რა ეროვნების კაცი ხარ“.
საბოლოოდ მაინც სომხურ მილეთში მოქცეულ ქართველები სომხებად აღირიცხებოდა ოსმალეთის მთავრობის მიერ.
იმდენად დიდი იყო ამ გზით არმენიზებული ქართველების რიცხვი, რომ თვით სომხური ენის ბუნებაც კი შეიცვალა ამ რეგიონში, იქამდე ინდოევროპული ბუნების სომხური ენა შეიცვალა და ჩამოყალიბდა როგორც „ახალი სომხური ენა“, რომელიც უფრო კავკასიურ ანუ ქართველურ ენათა ოჯახს დაემსგავსა, რაზეც წერდა ნ. მარი და სხვანი. სამცხე სააატაბაგოს ქართველობის, ტაო-არზრუმ-ბასიანის ქართველობისა და მომიჯნავე ქართული რეგიონბის არმენიზაციამ საფუძველი დაუდოო ლიგვისტურ ცვლილებას -ჩამოყალიბდა ე.წ. „ახალი სომხური ენა დიალექტებითურთ“, ერთგვარი ნაზავი ქართულისა და ძველი სომხურისა.
ამასთან დაკავშირებით, ჩვენ ადრეც აღვნიშნეთ შემდეგი- „სომხურ ენას ნიკო მარი მიიჩნევდა „ნარევი ტიპის“ ენად, „ნ. მარი ინტენსიურად მუშაობდა სომხურ ფილოლოგიაშიც. მას, როგორც ქართულის კარგ მცოდნეს, უთუოდ უნდა შეენიშნა, რომ სომხურ ენაში ბევრი რამ, რაც ინდოევროპულ ენებთან შედარებით ვერ აიხსნება, შეიძლება აიხსნას ქართულთან შედარებით“ (ი. შილაკაძე, ძველი სომხური ენის გრამატიკა“, 1975 წ., გვ. 27). „ნ. მარის მიხედვით, როგორც ცნობილია, ამ მინარევმა სომხური ენა აქცია რაღაც საშუალოდ კავკასიურსა (შემდეგ იაფეტურსა) და ინდოევროპულ (შემდეგ პრომეთეიდულ) ენებს შორის მდგომ ენად“ (იქვე, გვ. 30). ი. შილაკაძე წერს – „სომხეთის ტერიტორიაზე ინდო-ევროპული მოდგმის ხალხს მერმინდელ მოსულებად ვივარაუდებთ თუ ადგილობრივ მკვიდრად (როგორც ზოგიერთი ფიქრობს), ერთი ცხადია: ამ ტერიტორიაზე წინათ არსებობდა სახელმწიფოები და ცხოვრობდნენ ხალხები (თუ ტომები), რომელთაც ქართველ ხალხთან (და საერთოდ კავკასიელ ხალხებთან) გარკვეული კავშირი ჰქონდათ, თუ ასეა, ცხადია, სომეხი ხალხი, როგორც ეთნიკური ერთეული, უთუოდ შეიცავს ამ ხალხების და ტომების მინარევს. ამ მინარევს კი თავისი წვლილი უნდა შეეტანა ახალ ოჯახში. ეს ეჭვს გარეშეა. მაშასადამე, სომხურში ინდოევროპულ ენებთან შედარებით აუხსნელთაგან ბევრი რამ შეიძლება აიხსნას ქართველურსა და კავკასიურ ენობრივ სამყაროსთან შედარებით (ამ მხრივ განსაკუთრებით საყურადღებოა საშუალო და ახალი სომხური ენები დიალექტითურთ, რომელთაც რამდენადაც უფრო ღრმად ვსწავლობთ, იმდენად მეტად ვრწმუნდებით, რომ სომხურ ენას ბევრი ისეთი თვისება შეუძენია, რაც ქართულ-ქართველური ენების თვისებას გვაგონებს და რასაც ძველ სომხურში ადგილი არ ჰქონდა. ამან ათქმევინა ი. კარსტეს – სომხური ენის დიალექტები ინდო-ევროპული წარმოშობისა არ არიანო“ (იქვე, გვ. 29)“.
საშუალო და ახალი სომხური ენა, განსაკუთრებით მისი დიალექტები უფრო ქართულქართველური თვისებისაა და ძველი სომხურისაგან არსებითად განსხვავდება ამ ნიშნთ. 5 ი.კარსტე, გაოცებული ამ ფაქტით წერდა „სომხური ენის დიალექტები ინდო-ევროპული წარმოშობისანი არ არიანო“,
ახალი სომხური ენის მატარებლებად ძირითადად იგულისხმება ოსმალეთის სომხურ მილეთში შემავალი ყოფილი სამცხე-საათაბაგოსა და ასევე მიმდებარე ქართული ოლქების მვიდრი იმ ყოფილი ქართული მოსახლეობის ენა, რომელიც სომხურ მილეთში მოექცა. მათ, ამ ყოფილ ქართველებს, დედა ქართულ ეკლესიასთან და დედა სამშობლოსთან მოწყვეტის შემდეგ, უკვე უჭირდათ შეენარჩუნებინათ ქართული ენის სიწმინდე, ამ მიზეზის გამო, სომხურ მილეთში მოხვედრის შემდეგ, შეუმუშავდათ საკუთარი დიალექტი, რომელსაც სომხურ დიალექტად მიიჩნევდნენ, მაგარმ სინამდვილეში ქართველური ბუნების იყო. ამასთან დაკავშირებით, შეიძლება გავიმეოროთ ი. შილაკაძის ნათქვამი; ამან ათქმევინა ი. კარსტეს – სომხური ენის დიალექტები ინდო-ევროპული წარმოშობისა არ არიანო“.
სომხური მილეთის ქართველობა ანუ სომხური ეკლესიის მრევლად გადაქცეული ყოფილი ქართველები სრულად იზიარებნენ იმ დევნასა (და ხელშეწყობას), რასაც სომხური მილეთის მოსახლეობა საზოგადად განიცდიდა. თუმცა კი, ისინი ქართულ ეთნიკურ ნიშანებს კარგავდნენ განსაკუთრებით, გადასახლებებისა და დევნის დროს.
როგორც ითქვა, ოსმალეთში ქართული იდენტობის შენარჩუნება შეძლო მხოლოდ გამუსულმანებული ქართველების მცირე ნაწილმა, რომელნიც ახლაც ცხოვრობენ ხახულისა და ართვინის მიდამოებში.
თუ რა დიდ ქვეყანას ფლობფნრნ მესხეთის მთავრები, ეს რუკებიდანაც კი ჩანს, ამასთანავე ეს რუკები აჩვენებს ქართველთა მჭიდროდ განასახლების საზღვრებს ოსმალეთის იმპერიაში, რელიგიურად, ეს დიდი ქართული ოლქი თითქმის მთლიანად მოიცვა ოსმალეთის სომხურმა მილეთმა, ეს ნიშანავს აქაური ქართველების გასომხებას. უკვე მე-16 საუკუნედან, სამშობლოდან და დედაეკლესიიდან მოწყვეტის შემდეგ, საფუძველი ჩაეყარა აქაური ქართველების ახალ ქართულ დიალექტებს, რომელსაც შემდგომ „სომხური ენის ახალი დიალექტები“ უწოდეს, თუმცა კი ევროპელ ენათმეცნიერთა (კასტრე) მტკიცებით, ეს დიალექტები არ ამჟავნებდნენ კავშირს ძველ სომხურ, ანუ ინდოევროპული ბუნების ენასთან და ძალზე უახლოვდებოდნენ თავიანთი ბუნებით ქართულსა და ქართველურ ენებს, რაც ბუნებრივია და იყო ქართველთა არმენიზაციის პროდუქტი.
დაახლოებით ასეთი იყო ვითარება ოსმალეთში, მაგრამ სპარსეთის გავლენის სფეროშიც მსგავსი ვითარება იყო. როგორც ოსმალეალეთი, ისე სპარსეთი დევნიდა ქართულ ეკლესიას, ვითრცა რუსეთის იმპერიასთან მოთანამშრომლე, თანამორწმუნე ხალხის ეკლესიას, და მის ჩანაცვლებას სომხურით, მისთვის ლოიალური ეკლესიით ცდილობდა. 7 საქართველოს დაშლისა და მე-16 საუკუნედან სპარსეთ-ოსმალეთს შორის გადანაწილების გამო, როდესაც ეს იმპერიები რუსეთის იმპერიის შიშით სასტიკად დევნიდნენ რუსეთისადმი ლოიალურ ქართულ ეკლესიას, გაუქმდა მრავალი ქართული საეპისკოპოსო სპარსეთ-საქართველოს ბუფერულ ზოლში (იგულისხმება ყოფილი სომხეთის სსრ-ის ტერიტორია და მიმდებრე მხარეები, მათ შორის ქვემო ქართლი) რომელიც იქამდე მჭიდროდ იყო ქართველობით დასახლებული, აქაც სომხური ეკლესია აქტიურობდა, ისე ინტენსიურად, რომ მასიური ხასიათი მიიღო აქაური ქართველების გასომხების პროცესმა, იმდენად დიდი იყო ეს პროცესი, რომ მის შესაჩერებლად ანტონ დიდმა კათალიკოსმა დაწერა საგანგებო წიგნი „მზამეტყველება“, რათა არისტოტელეს ლოგიკაში გაწვრთნილი სომეხი მონოფიზიტი მქადაგებლებისავის სათანადო პასუხი გაეცათ. საბოლოოდ ეს პროცესი ძალზე ინტენსიური გახდა, სპარსეთსა და ოსმალეთში ქართველობა მასიურად სომხდებოდა, იგულისხმება, როგორც ქვემო ქართლი და აღმოსავლეთ საქართველო, ისე მესხეთის ანუ ყოფილი სამცხე საათაბაგოს ვრცელი მიწაწყალი, ასევე ლაზისტანი, მაგალითად, ლაზიკის ქალაქ გუმუშხანეს მკვიდრი ლაზები სომხური ეკლესიის წევრებად გადაქცევის შემდეგ, თავიანთ თავს სომხებს მიაკუთვნებდნენ.
საერთოდ კი, უფრო მეტად თბილისსა და ქვემო ქართლში, ლორე-ტაშირის ჩათვლით, იმდენად დიდი რაოდენობის ქართველები სომხდებოდა, რომ ამან სომხური ეკლესიის იერარქიაზეც ჰპოვა ასახვა, მაგალითათ თვით ეჩძმიაძინის რამდენიმე პატრიარქი მე-17 და მე-18 საუკუნეებისა, ქართული წარმოშობისა იყო, და ქართული გვარებიც კი ჰქონდათ, ხოლო სომეხი სოვდაგრები, აქაური წარმოშობისა, ერთმანეთს წერილებს ქართულ ენაზე წერდნენ, ეს დოკუმენტური მასალა მოღწეულია. ქვემო ქართლსა და საერთოდ ქართლ-კახეთის უმეტესად, გზისპირა ქართული სოფლები თავიანთი ეკლესიებითა და მღვდლებით ეჩმიაძინის იურისდიქციაში გადადიოდა, ამან ლიტურგიული პრობლემაც კი წარმოქმნა, ეს იმას ნიშნავდა, რომ ამ ქართულ სოფლების ეკლესიაში ახლა უკვე სომხურ ენაზე უნდა ჩატარებულიყო წირვა-ლოცვა, ანუ სომხური წიგნები უნდა გამოეყენებინათ, რადგანაც უკვე მათი პატრონი და ბატონი ეჩმიაძინი იყო, სომხური ენა და სომხური წერა-კითხვა კი არც ამ ქართული სოფლების ეკელეისების მრავლმა და არც მათმა ქართველმა მრვდელმა არ იცოდა, რომელსაც ახლა უკვე სომხურად უნდა ეწირა. ამ პრობლემის დასაძლევად ხერხიც გამოიძებნა, ქართველ მღვდელსა და საეკლესიო პირებს დაავალეს ქართული ანბანით ჩაეწერათ სომხური ლოცვანები და საეკელსიო წიგნები და ამ ქართული შრიფტით დაწერილი წიგნებით სომხურენოვანი ლოცვები დაეყენებინათ. რადგანაც ეს იყო ფაქტი, შესაბამისად, მოღწეულია კიდეც ქართული ანბანით დაწერილი სომხური ლოცვანები და წიგნები. აღსანიშნავია, რომ ამ მეთდს ქართველების „გასათათრებლად“ ანუ ისლამში გადასაყვანადაც იყენებდნე, ამიტომ მოღწეულია ქართული ასოებით დაწერილი ყურანი და სხვა სასულიერო წიგნები. როგორც ითქვა, ყოფილ ქართველ, ახლა კი უკვე ეჩმიაძინის მღვდლებს დაევალათ ტავიანთ ეკლესიებში არა ქართულ არამედ სომხურ ენაზე ჩაეტარებინათ წირვა ლოცავა, ამ მიზეზის გამო, რადგანაც მათ არ იცოდნენ სომხური ანბანი და არ იცოდნენ სომხური 8 ენა, ამიტომ თავიანთი ქართული დაამწერლობის ასოებით წერდნენ სომხურ ლოცვანებსა და კონდაკებს. ანუ ქართული ასოებით დაწერილი მრავალი ლოცვანიდ აკონდაკი დევს მუზეუმებსა და წიგნაცავებში, რაც მნახველების გაოცებას იწვევს, როგორც ითქვა, ეს წიგნები ესჭიროებოდათ ახალგასომხებულ ქართველებს, რომელთაც იცოდნენ ქართული ენა და ჯერ კიდევ არ იცოდნენ სომხური. რაც შეეხება ოსმალეთის სომხურ მილეთს, მისი ქართული ოსახლეობა ერზრუმამდეც იყო განფენილი, როგორც ითქვა, მათ „სომხებს“ უწოდებდნენ ე.წ. „სომეხთა გენოციდის“ დროს ისინი, მრავალ ათასობით ქართველი, იქცა მსხვერპლად, თუმცა კი მათ სომხებად მოიხსენიებენ. ოსმალეთის მონოფიზიტური მილეთი მრავალი ქართველის საყუდარი იყო. 1628 წელს ოსმალეთმა საბოლოოდ მიიტაცა სამცხესაათაბაგო და იმპერიის რიგით საფაშოდ აქცია. 1795 წლამდე მას გამაჰმადიანებული ჯაყელი ფაშები განაგებდნენ. 1628-1635 საფარფაშა (ბექა III) 1635-1647 იუსუფფაშა I 1647-1659 როსტომფაშა 1659-1680 ასლან I ფაშა 1680-1690 იუსუფფაშა II 1690-1701 სალიმფაშა 9 By Schalwa – საკუთარი ნამუშევარი,,
1701-1741 ისაყფაშა 1741-1747 იუსუფფაშა III 1747-1758 აჰმედფაშა 1758-1759 და 1761-1767 ჰასანფაშა 1759-1761 იბრაჰიმფაშა 1767-1795 სულეიმანფაშა 10 შესაბამისად, აქაურ ეთნიკური წარმომავლობით ქართვეელებს, რომელნიც იქამდე საუკუნეთ მანძილზე სომხურ მილეთში იყო გაერთიანებული მე-19 და მე-20 საუკუნის აღწერებისას სომხებად წერდნენ. ე.წ. „გენოციდის“ წინ აღწერებისას, ჩანს, ზოგიერთი ტაოელი (ოლთისისა და ყარსის ოლქებში) და არზრუმელი (იუსუფელი, თორთუმი, ნარმანი და სხვა) ქრისტიანები აღიწერებოდნენ სომხებად, მაგრამ ისინი, როგორც ითქვა, წარმოშობით ეთნიკური ქართველები იყვნენ, რომელნიც აღმსარებლობის გამო ოსმალეთის იმპერიის კანონების შესაბამისად სომხებად ჩაწერეს სომხური მილეთის წევრობის გამო. რადგანაც ჩვენში ოსმალეთის რელიგიური მილეტების შესახებ ძალზე ნაკლები ინფორმაცია და ინტერესი აქვთ, ამიტომაც მოგვყავს შესაბამისი მწირი მასალა რუსულად. ამ მილეთებს კი საქართველოს ეკლესიის ისტორიის სწორი გააზრებისათვის უდიდსი მნიშვნელობა აქვთ.«в 1453 г. после завоевания Константинополя Мехмед II одобрил существование миллетной системы, считая ее целесообразной. В период правления султана Мехмеда II (1444–1446 гг., 1451–1481 гг.) официально были разрешены греко-православный (1453), армяно-апостольский (1461), иудейский5 немусульманские религиозные миллеты. Патриархи и высшее духовенство были освобождены от налогов, а остальные, платя подушный налог (джизие и поземельный налог (харадж) , взамен получали неприкосновенность личности и имущества, а также право исповедовать свою религию. Патриарх также был обязан собирать налог Mir-imukataa10 (100–140 тысяч акче). Основанное в 1461 г. Армянское Константинопольское Патриаршество (во главе с Овакимом) приравнялось в правах с Греческим Патриаршеством. Согласно традиционной точке зрения, султан Мехмед II после завоевания Константинополя поселил армян в городе, противопоставив их грекам Христиане азиатских и африканских провинций Османской империи — копты, якобиты, марониты и несториане, которые не были ни православными, ни армянами, официально находились если не под духовным, то под политическим руководством армянского патриарха. Под духовным руководством армянского патриарха находились также грузины, цыгане, ассирийцы и албанцы (кавказской Албании) [2929. EryılmazB. Osmanlı DevletindeGayrimüslimTebaanınYönetimi. Ist.:Risale, 1996, с. 35]. А. З. Карташян НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ ФОРМИРОВАНИЯ СИСТЕМЫ МИЛЛЕТОВ В ОСМАНСКОЙ ИМПЕРИИ.с.90.
ოსმალეთის იმპერიაში მუსულმანთა თემის გარდა ოფიციალური აღიარება და ავტონომია მოიპოვა ბერძნულ-მართლმადიდებელმა, სომხურმა მონოფიზიტურმა და სომხურმა კათოლიკურმა ეკლესიებმა და, ასევე, იუდაურმა რელიგიურმა თემმა. მილეთების შექმნისას თურქები ითვალისწინებდნენ მხოლოდ მისი წევრების რელიგიას, უგულებელყოფდნენ მათ ნაციონალობასა და ენას. 11 მილეთებში წყდებოდა მისი წევრების ნებისმიერი რელიგიურ-პოლიტიკური საკითხი, შინაგანი სამრთლებრივი თუ სამოქალაქო საკითხები და თვით გადასახადების მოკრების საქმეც კი. ოსმალეთის იმპერიის მთელი ისტორის მანძილზე ოსმალეთის იმპერიის ყველა მართლამდიდებელი ეროვნული კუთვნილების მიუხედავად, ვითარცა წევრები ბერძნულმართლმადიდებელი მილეთისა, ვალდებულები იყვნენ ყოფილიყვნენ კონსტანტინოპოლის ბერძენი პატრიარქის ძალაუფლების ქვეშ, მსგავსადვე, იმპერიაში მცხოვრები ყველა მონოფიზიტი, ეროვნული კუთვნილების მიუხედავად უნდა დამორჩილებოდა კონსტანტინოპოლის სომეხ პატრიარქს. მაგალითად, მიუხედავად იმისა, რომ ბალკანეთის სლავები სხვა ეთნოს წარმოადგენდა, ისინი ყველანი სერბების, ბულგარელებისა, ვლახელებისა და სხვებისა დაავალდებულა მთავრობამ ბერძენი პტრიარქის მმართველობაში ყოფილიყვნენ, მათი კულტურა, განათლებისა და ადმინისტრაციის ენა ბერძნული გახდა ოსმალეთის იმპერიაში ყოფნისას, რომელიც ოსმალურ ენასთან ერთად გამოიყენებოდა. ასეთივე იყო მონოფიზიტური აღმსარებლობის მქონე სხვადასხვა წარმოშობის მოსახლეობის მდგომარეობა, რომელნის ახლა უკვე სომხურ ენაზე იღებდნენ განათლებას თუ ადმინისტრაციულ მომსახურებას. ჩამოყალიბდა მართლმადიდებლური ანუ ბერძნული და სომხური სასამართლოები შესაბამის მილეთებში, საერო სამართალიც კი ეთნიკური ბერძნებისა და სომხების ხელში იყო. ამ სასამართლოებში სამრთალს იღებდნენ ბერძნული და სომხური სამართლის შესაბამისად, ბერძნული და სომხური კანონებით, მაგალითად სერბები ბერძნული კანონებით, ხოლო Сирийская православная община в Османской империи долгое время считалась не своим собственным просом, а частью армянского проса (при Армянском Патриархе). Затем, во время реформ Танзимат (1839–78), сирийские православные получили независимый статус с признанием их собственного проса в 1873 году.Википедия site:tftwiki.ru До 19 века существовало одно армянское просо, которое служило всем этническим армянам, независимо от того, принадлежали ли они к Армянской Апостольской церкви или Армянская католическая церковь или Армянская протестантская церковь (образовалась в 19 веке). Лишь позже возникли отдельные католические миллеты. Неармянцы из церквей, которые были богословски связаны с Армянской церковью (в силу того, что были нехалкидонцами ), находились под властью Армянского Патриархата, хотя и сохраняли отдельную иерархию со своими собственными Патриархами. В эти группы входили сирийские православные и копты . В православных судах власть также находилась в греческих руках (каждый миллет предлагал суду своих религиозных лидеров, чтобы судить людей своей веры по предписанным ею же законам). В такой ситуации славяне оказывались зачастую полностью бесправными, в то время как греки, конечно, при условии, что они признавали абсолютное главенство мусульман в империи, имели максимальное количество прав, в том числе свободно торговали, занимались судебной, образовательно-религиозной, литературной и иной невоенной деятельностью по всей 12 Османской империи. Греки-фанариоты фактически контролировали местную административную власть в придунайских княжествах — Молдавии и Валахии. Подобная ситуация заставила многих историков говорить не о турецком, а скорее о греко-турецком владычестве над славянскими народами Балкан. В конце концов, такая ситуация создала огромный конфликтный потенциал на Балканах и привела к усилению борьбы за национальное самосознание среди славянских и романских народов Балкан. საბოლოოდ, რომ ვთქვათ ოსმალეთის სომხურ მილეთში გაერთიანებული იყო ყოფილი მესხეთის სამთავროს მკვიდრი ასეულათასობით ქართველი, რომელიც გასომხდა, ხოლო ოსმალეთის ბერძნულ მილეთში შედიოდა ასევე ასულათასი ლაზი (ქალდი და ჭანი), რომლის ძირითადი ნაწილი გაბერძნდა და ამჟამად „პონტოელ ბერძნად“ იწოდება. ამათი ერთი ჯგუფი პასკევიჩმა ჩამოასახლა თრიალეთსა და ჯავახეთში, სადაც ისინი, განსაკუთრებით საბჭოთა მმართველობის წლებში, საბოლოოდ გასომხდნენ და გაბერძდნენ. თვით ოსმალეთის არტაანის სოფელ ველიდან ჯავახეთში ჩამოსახლებული ქართველები, რომელნიც ჩამოსახლებისას ქართველებად და მართლმადიდებლებად აღირაცხებოდნენ, საბოლოოდ ჯავახეთში გახდნენ სოხურ-კათოლიკური ეკლესიის წევრები ანუ „გაფრანგდნენ“ და ისინი (ჯავახეთის „ფრანგები“) საბჭოთა წლებში გასომხდნენ, რაზეც გასაბჭოებამდე წერდა ჯერ თამარაშვილი და სხვა მკვლევარები, შემდგ კი შ. ლომსაძე
