(კოლხური ანუ საერთოქართული კულტურის ძეგლები)
არტეფაქტები
კიმერიელების შემოსევამდე, ანუ ძვ. წ. მე-8 საუკუნემდე, როგორც ითქვა, კოლხური კულტურა მოიცავდა არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს, არამედ ფარავდა აღმოსავლეთსაც. როგორც აღინიშნა, ამას მიუთითებს ის, რომ კოლხური არქეოლოგიური კულტურა, სახელგანთქმული ბრინჯაოს მხატვრული ხელოსნობით, ფარავდა მთელ თანამედროვე საქართველოს. როგორც არქეოლოგიური მასალა აჩვენებს, იმჟამად ის ასევე მოიცავდა ქართული ტომებით დასახლებულ მეზობელ რეგიონებს (ჩრდილოეთ სომხეთსა და თურქეთს – ორდუდან ჭოროხამდე).
კოლხური კულტურის ძეგლები და არტეფაქტები აღმოჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრებსა და უკიდურეს რეგიონებშიც კი – გორში, კასპთან (სასირეთში), თბილისში (დიღომი), მცხეთასთან (თელოვანი), ცხინვალში, ახალქალაქში, ადიგენთან უდეში, ხევში (ყაზბეგი) და სხვაგან.
კოლხური კულტურის მძლავრი ცენტრები აღმოსავლეთ საქართველოშიც რომ მდებარეობდნენ, მაგალითად, მიუთითებს მცხეთა-თბილისთან სოფელ თელოვანის განძი.
აქ (თელოვანში) აღმოჩნდა ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. XIII-XII სს.) განძი და მასში კოლხური ცულის ჩამოსასხმელი ბრინჯაოს ყალიბი. ეს გვიჩვენებს, რომ სწორედ აქ, აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრში, მზადდებოდა კოლხური კულტურის ეს ნივთები. კოლხურ ცულს კი საკულტო დანიშნულებაც ჰქონდა (ჯაფარიძე ო., კოლხური ცული, «ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1950, ტ. 16B).
ფაქტი იმისა, რომ კოლხური კულტურის უმთავრესი საკულტო და სამეურნეო ნივთები აღმოსავლეთ საქართველოში მზადდებოდა, მით უფრო, რომ მისი ჩამოსასხმელი ყალიბი მთელ კავკასიაში მხოლოდ აქ გვხვდება (და ასევე თაგილონში) მიუთითებს, რომ კოლხური კულტურის მძლავრი ცენტრი აღმოსავლეთ საქართველოშიც იყო და აქედან ვრცელდებოდა სხვა რეგიონებში.
ეს არაა გამონაკლისი, ასევე აღინიშნება, რომ „ზოგადად, ისტორიული საქართველოს გულში – ქართლში გამოვლენილია დიდი რაოდენობით ბრინჯაოს ე. წ. სიმეტრიულპირიანი ცულები, აქედან კი ისინი დასავლეთ საქართველოსა და კახეთის მხარეს გავრცელებულა. ასევე, რკინის ხანის ქართლურ-სამთავროული კერამიკა ყარსის რეგიონშიც აღმოჩნდა“.
ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს, რომ კოლხური კულტურის ცენტრები აღმოსავლეთ საქართველოშიც იყო, ფარავდა ისტორიულ საქართველოსა და ქართველი ხალხის განსახლების უმეტეს არეალს.
ისმის კითხვა, ეთანხმება თუ არა არქეოლოგიურ მასალას ავტორიტეტული უცხოური წერილობითი წყაროები?
კოლხურ კულტურას მიაკუთვნებენ გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანას, ზოგადად თარიღდება პერიოდით ძვ. წ. X-IX სს. – ძვ. წ. VII სს. ან ძვ. წ. მე-3 ს. კოლხური კულტურის აყვავების ხანაა მე-8 ს.
ამჟამად უსაფუძვლოდ, მოპოვებული არტეფაქტების ანალიზის გარეშეა მიჩნეული, თითქოსდა, კოლხური კულტურა იყო მხოლოდ დასავლეთ საქართველოსა და დასავლურქართული ტომების კულტურა, მაგარამ ფაქტობრივი მასალა, კერძოდ კი კოლხური კულტურის განძები და სხვა არტეფაქტები მიუთითებს, რომ ის მთელი ისტორიული საქართველოს მიწა-წყალს ფარავდა. ყველაზე ავტორიტეტული მკვლევარი ამ სფეროში დ. ქორიძე დამოწმებულია უცხოურ გამოცემებში.
დ. ქორიძის ქრონოლოგიაში მოცემულია კოლხური კულტურის განძები
საუკუნეთა მიხედვით –
ძვ.წ . XVII- XVI სს. –
- ურეკი (გურია)
ძვ.წ. XVIII-XVI სს. კოლხური კულტურის განძი მხოლოდ ერთადერთია გურიიდან
ძვ.წ . XVI-XIV სს.-
2. ქვიშარა (რაჭა),
3. განთიადი (აფხაზეთი),
4. გაგრა,
5. ბიჭვინთა,
6. ლიხნი (ყველა აფხაზეთი),
7. ერგე (აჭარა),
8. ჭოროხი,
9. ქობულეთი (ყველა აჭარა),
10. ლაილაში (ლეჩხუმი),
11. მელექედური (გურია),
12. დიმი (იმერეთი),
13. ფარცხანაყანევი (იმერეთი).
14. გორი (ქართლი).
ძვ.წ. XVI-XIV სს. კოლხური კულტურის მოპოვებული განძებიდან ერთია ქართლიდან, ერთია რაჭიდან, ორია იმერეთიდან, ერთია ლეჩხუმიდან, სამია აჭარიდან, ოთხია აფხაზეთიდან, არა გვაქვს სამეგრელოდან.
ძვ.წ . XIII-XII სს. –
15. ზენითი (ქობულეთი) (1935),
16. სასირეთი (ქართლი),
17. დიღომი (ქართლი),
18. ორდუ (თურქეთი),
19. უდე (სამცხე).
აქ ჩამონათვალი ზოგი მუქია ზოგი არა ასე უნდა ზოგის გამოყოფა შინაარსობრივად თუ ერთნაირი უნდა იყოს?14-დან 18 მუქია
ძვ.წ. XIII-XII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ორია ქართლიდან, ერთია თურქეთიდან (ყოფილ ქართულ რეგიონიდან), ერთია სამცხიდან ანუ ისტორიული ქართლიდან, ერთია აჭარიდან, არცერთი არა გვაქვს სამეგრელოდან და აფხაზეთიდან;
ძვ.წ . XII-XI სს. –
20. ვაკიჯვარი (ოზურგეთი, გურია),
21. შრომა (ოზურგრთი),
22.ართვინი (თურქეთი),
23. ჩაისუბანი (ხელვაჩაური, აჭარა),
24. ბობოყვათი (ქობულეთი, აჭარა),
25. ზენითი (ქობულეთი (1926 წ.),
26. ციხისძირი (ქობულეთი),
27. მაკვანეთი (ოზურგეთი),
28. ოფშკვითი (წყალტუბო, იმერეთი),
29. საქარა (იმერეთი),
30.სიმონეთი (იმერეთი),
31. დარკვეთი (იმერეთი),
32. ლაილაში (ლეჩხუმი),
33. თელოვანი (ქართლი).
ამ ცხრილის მიხედვით, ძვ.წ. XII-XI სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ერთი განეკუთვნება თურქეთის ქართულ რეგიონს, შვიდი აჭარა-გურიას, სამია იმერეთიდან, ერთია ლეჩხუმიდან, ერთია ქართლიდან, არცერთი არა გვაქვს აფხაზეთიდან და სამეგრელოდან
ძვ.წ. XI- X სს. —
34. ერგე (აჭარა),
35. ლაილაში (ლეჩხუმი),
36. ცხინვალი (ქართლი),
37. ახალქალაქი (ჯავახეთი),
38. ბაჟათუბანი (ხარაგაული, იმერეთი),
39. ცაგერი (ლეჩხუმი),
40. გუტური (ჩოხატაური),
41. დიდივანი (ჩოხატაური, გურია),
42. ბუგეული,
43. თხმორი (რაჭა),
44. თაგილონი (გალი, აფხაზეთი).
ძვ.წ. XI-X სს. კოლხური კულტურის განძებიდან არცერთი არაა სამეგრელოდან, ორია ლეჩხუმიდან, ორია რაჭიდან, ერთია იმერეთიდან, ორია გურიიდან, ერთია ქართლიდან, ერთია ჯავახეთიდან, ერთია აფხაზეთის მეგრული რეგიონიდან.
ძვ.წ. X-VIII სს. —
45. ოყურეში (ცაგერი, ლეჩხუმი),
46. ხვიშარა (რაჭა),
47. ლუხვანო (ლეჩხუმი),
48. პერევი (იმერეთი),
49. ცოისი (ცხინვალი, ქართლი),
50. ლესიჭინე (ჩხოროწყუ, სამეგრელო),
51. სურმუში (ცაგერი, ლეჩხუმი),
52. ხევი (ისტორიული კახეთი ),
53. სინათლე (ამბროლაური, რაჭა),
54. მეჩხისციხე, ოჯოლა (ტყიბული, იმერეთი),
55. ჭალა (ქვემოჭალა, ქართლი),
56. ჯვარი (წალენჯიხა, სამეგრელო),
57. დღნორისა (იმერეთი),
58. ბათუმი(აჭარა),
59. ტოლა (რაჭა),
60. საფუძვრები (ქართლი).
ძვ.წ. X-VIII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ორია სამეგრელოდან, ოთხია რაჭა-ლეჩხუმიდან, სამია იმერეთიდან, სამია ქართლ-კახეთიდან (ხევის ჩათვლით), ერთია აჭარიდან.
ძვ.წ . VIII-VII სს. —
61. ურეკი-კაპროვანა (გურია),
62. ბზვანი (იმერეთი),
63. შუახევი (აჭარა),
64. კურზუ (მარტვილი, სამეგრელო).
ძვ. წ. VIII-VII სს. კოლხური კულტურის განძებიდან ერთია სამეგრელოდან, ერთი იმერეთიდან და ორი აჭარა-გურიიდან.
სულ მოძიებული სხვადასხვა საუკუნის კოლხური კულტურის 64 განძიდან მხოლოდ სამია მოპოვებული სამეგრელოში, კერძოდ, ძვ. წ. მე-18 საუკუნიდან ვიდრე ძვ. წ. მე-7 საუკუნემდე, ანუ 1100 წლის მანძილზე კოლხური კულტურის 64 მოპოვებული განძიდან 20-ია აჭარა გურიიდან, 25-ია იმერეთ-რაჭა-ლეჩხუმიდან, 11-ია ქართლიდან და სამცხე-ჯავახეთიდან. 4 აფხაზეთიდან, 3 სამეგრელოდან, 2 თურქეთიდან.
ეს გახლავთ ქორიძის ცხრილის მიხედვით წარმოებული ანგარიში. თუ ქორიძის ცხრილი მისაღებია, ამ შემთხვევაში აღმოჩნდება, რომ კოლხური კულტურის განძების ძირითადი ოდენობა, ანუ უმეტესობა, მოპოვებულია ქართლსა, აჭარა- გურიასა და იმერეთში და მათ რეგიონებში – ლეჩხუმში, ჯავახეთში, სამცხესა და რაჭაში, ანუ 64 განძიდან 57, ხოლო აფხაზეთსა დაა სამეგრელოში მხოლოდ 7.
აქ შეიძლება აღინიშნოს, რომ აფხაზეთში დაბეჭდილი გამოკვლევების მიხედვით, კოლხური კულტურის განძების არტეფაქტები აფხაზეთში გაცილებით მეტია მოპოვებული, ხოლო სამეგრელოში ნაკლები, ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო სამეგრელოს რეგიონის დიდი დაჭაობება, ე. წ. კოლხეთის ჭაობების არსებობა, რომელიც მხოლოდ მე-20 საუკუნეში დააშრეს.
მნიშვნელოვანია, რომ კოლხური კულტურის დიდი რაოდენობის საგანძური და კერებია აღმოჩენილი ქართლში, გაცილებით მეტი, ვიდრე დასავლეთ საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში, ეს არ მოგვეჩვენება უცნაურად, თუ გავითვალისწინებთ ცხრილის მონაცემებს, რომ კოლხური კულტურის განძები უმეტესად მთიან რეგიონებშია მოპოვებული, ბარში და ჭაობებში კი ნაკლებად. თუმცა არის გამონაკლისები.
ქორიძის სია არქეოლოგიურად ადასტურებს ქართულ წყაროთა მტკიცებებს ქრისტეშობამდე ერთიანი ქართული ეთნოსის არსებობის შესახებ.
საინტერესოა, რომ საინტერნეტო ცნობებით, ე.წ. „კოლხიდის საფორტიფიკაციო ნაგებობები“ ძირითადად აღმოჩენილია აჭარასა და იმერეთში, კერძოდ, ნამჭედური ქობულეთთან, სვირი (ხელოვნური ბორცვი) ზესტაფონთან და პატრიკეთის ბორცვი წყალტუბოსთან, ჩვენთვის ცნობილთაგან, მხოლოდ ერთია მითითებული სამეგრელოში_ ნამარნუ (ხელოვნური ბორცვი) აბაშასთან. ყველა წარმოადგენს გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ეპოქას, მათ მხოლოდ პირობითად თუ შეიძლება ეწოდოს „საფორტიფიკაციო ნაგებობა“, რადგანაც აღმოჩენილია მხოლოდ ხის არქიტექტურის ნაშთები და ჯარგვლის ტიპის ნაგებობები (ნამჭედური).
წარმოდგენილი მასალები უჩვენებენ, რომ გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის (ძვ. წ. მე-2 ათასწლეულის მეორე ნახევრისა და ძვ. წ. პირველი ათასწლეულის პირველი ნახევრის) კოლხური არქეოლოგიური კულტურა ქართველთა წინაპრების საერთო კულტურაა, რადგანაც მისი გავრცელების არეალი ფარავს სრულიად საქართველოს მიწა-წყალს, მის როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოს ნაწილებს.
თუმცა ამჟამინდელი გავრცელებული არასწორი მტკიცებით ის მხოლოდ „ძვ. კოლხებისა და სხვა დასავლეთის ქართული ტომების კულტურაა“.
ფაქტი იმისა, რომ არა მხოლოდ ერთ რეგიონში, არამედ მთელ ისტორიულ საქართველოში იყო გავრცელებული ბრინჯაოს ხანის ცული (რომელსაც მხოლოდ 1930-იან წლებში უწოდეს ქართველმა მეცნიერებმა სახელი „კოლხური ცული“), იქიდან დასტურდება, რომ მისი (ანუ ე.წ. კოლხური ცულის) დამამზადებელი ყალიბების ძირითადი ნაწილი აღმოჩენილია არა დასავლეთ, არამედ აღმოსავლეთ საქართველოში, კერძოდ, თბილისსა (დიღომსა) და ბორჯომში (ე.წ. თელოვანის განძები) და საერთოდ არ არის აღმოჩენილი გურია-სამეგრელოში, მის მიმდებარე რეგიონებში, გარდა აფხაზეთისა (გალის რაიონის თაგილონის განძი).
ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ ბრინჯაოს ხანის ე.წ. კოლხური კულტურა ფარავდა სრულიად საქართველოსა და მის მიმდებარე ქართულ რეგიონებს, მათ შორის ჩრდილოკავკასიისა და სომხეთის ნაწილს, ვიდრე ამჟამად თურქეთში მდებარე ორდუმდე, ამიტომაც არაა სწორი ისტორიოგრაფია, როცა ამ კულტურას „დასავლეთ საქართველოს ბრინჯაოს კულტურას“ უწოდებს და ამით ხელოვნურად ცდილობს საქართველოს ტერიტორიაზე ისტორიულად ორი კულტურის არსებობის ფაქტის კონსტანტირებას. მაშინ, როცა ქართული წყაროები ანტიკურ პერიოდში და უფრო ადრე, მხოლოდ ერთი კულტურის არსებობაზე მიუთითებენ.
ეს ფაქტები იძლევა გარკვეული ვარაუდის გამოთქმის უფლებას, რომ აღმოსავლეთ საქართველო თანაბრად მონაწილეა კოლხური კულტურის დაფუძნებისა და მისი განვრცობისა. თუ ასეა, მაშინ, კოლხური კულტურა არა რომელიმე კუთხისა ანდა ეთნიკური ჯგუფის კულტურა, არამედ ისაა ჯერ კიდევ ნაკლებად დიფერენცირებული საერთო ქართველური ანუ წინარექართული კულტურა. არქეოლოგიის ამ მონაპოვარს ადასტურებს წერილობითი წყარო-
შეიძლება ითქვას, რომ ჰეკატოს მილეტელის ფრაგმენტი 188 – „მოსხები, კოლხების ტომია“, სრულად ეთანადება ქართულ წყაროებს ქრისტეშობამდე ქართველთა ერთობის შესახებ. მესხებისა და კოლხების იგივეობის თეორია შეიძლება იყოს პირდაპირი ასახვა ჩვენი წყაროს ცნობისა, რომ მეფე ფარნავაზმა და ეგრისის ერისთავმა ქუჯიმ დააარსეს ერთობლივი სახელმწიფო შავი ზღვიდან და მდ. ეგრისწყლიდან ვიდრე ალბანეთამდე, ანუ სახელმწიფო, რომელიც საერთო იყო იმჟამინდელი კოლხებისა და მესხებისათვის, ანუ აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობისათვის.
ვახუშტის თანახმად, ფარნავაზი ამ სახელმწიფოს მართავდა ძვ. წ. 302-237 წლებში, კირილ თუმანოვის თანახმად კი, ძვ. წ. 299-234 წლებში,ამავე ეპოქაში გარდაცვლილა მეგასთენე, ძველი ბერძენი ისტორიკოსი, ძვ. წ. 290 წელს, რომელიც წერს იბერების შავი ზღვისპირეთში ცხოვრების შესახებ.
ვიქრობთ, რომ სანდოა ჰეკატოს მილეტელის ცნობა კოლხებისა და მესხების (მოსხების) ტომობრივი იგივეობის შესაებ, რასაც, როგორც ითქვა, ეთანადება ქართული წყაროს „ქართლის ცხოვრების“ – ცნობა, რომ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის გამაერთიანებელი ფარნავაზის სახელმწიფოში (ანუ ქართლის სამეფოში) ერთი ენა (ქართული) იყო განვრცობილი (არა იზრახებოდა ქართლსა შინა სხვა ენა თვინიერ ქართულისა), ანუ მესხებისა და კოლხების ენა ჯერ კიდევ არ იყო დანაწევრებული, ანუ ე.წ. ზანურ-ქართული ენა ჯერ კიდევ ერთიანი იყო, ის მხოლოდ შემდეგ დაიშალა ქართებისა და ეგრისელების ენებად.) და ასევე, აქ იყო ერთი კულტურა ანუ მწიგნობრობა (ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული), ამ კუთხით ჰეკატოს მილეტელის, მეგასთენესა და ქართლის ცხოვრების ცნობები იდენტურია
