იტალიელი მოგზაური და მისიონერი არქანჯელო ლამბერტი 1635 წლიდან 1653 წლამდე ცხოვრობდა სამეგრელოში ლევან მეორე დადიანის კარზე. მისი მონასტერი, იმჟამად სამეგრელოს შემადგენლობაში შემავალი მდ. ენგურის მარჯვენა სანაპიროს მხარეს იყო, დაწერა ორი ნაშრომი კოლხიდის შესახებ. ერთერთი “სამეგრელოს აღწერა” თარგმნილია ქართულად,
არქანჯელო ლამბერტის რუკა, რომელზეც გამოხაზულია ლევან მე-2 დადიანის მიერ აგებული სამეგრელოს დამცველი ზღუდე-კედელი, რომელსაც ამჟამად „აფხააზეთის დიდ კედელი“ ეწოდება.
არქანჯელო ლამბერტის აღწერით არსებობდა ორი კოლხიდა, ძველი და ახალი
პირველი ანუ ისტორიული კოლხიდა მოიცავდა ვრცელ მხარეებს , სამეგრელოსა და ასევე აჭარა -გურიასა და სამეგრელლოს ნაწილად იმჟამად მიიჩნეულ აფხაზეთს ვიდრე ჩერქეზებამდე, აჭარა-გურია არქანჯელო ლამბერტისათვის იყო ქართულენოვანი ქვეყანა, რომელიც, წარსულში სამეგრელოსთან ერთად შეადგენდა ძველ კოლხიდას, მისი აზრით ახალი კოლხიდა კი არის მხოლოდ სამეგრელო, რადგანაც აჭარა-გურია დაპყრობილია ოსმალთა მიერ.
ლამბერტი მიიჩნევს, რომ ენობრივად მეგრელების ძველი დედა ენა არის ქართული ენა ამიტომაცო, წერდა ის, მეგრელები საზოგადო ურთიერთობაში, სამოქალაქო და საეკლესიო ცხოვრებისათის ხმარობენ ქართულ ენას, ანუ თავიანთ ძველ ენას, ის განმარტავს თუ რატომ მიაჩნია მას მეგრული ქართული ენის გახალხურებულ-მდაბიურ ნაირსახეობად, მისი სიტყვით იტალიური ენა არის კლასიკური ლათინურის გახალხურებული ფორმა, მისი გაუბრალოებული სახე. მისი სიტყვით ასევე, სამეგრელოს ხალხის ძველი კლასიკური ენა იყო ქართული, რომელიც შემდეგ გახალხურდა და მეგრული ასე წარმოიშვა, ხოლო, „მათი ნამდვილი ძველებური და წმინდა ენა“ არის ქართული ენა.
როგორც ჩანს ენათა მიმათ ასეთი დამოკიდებულება იმჟამად ფეხმოკიდებული იყო ევროპაში და საქართველოშიც, საფრანგეთში მსგავსად უყურებდნენ პროვინციულ ენებს და მეციერებათა აკადემიამ კლასიკური ფრანგული ენა გამოაცხადა დომინანტად, პროვინციული ენები კი მის მდაბიურ-გახალხურებულ ფორმად, მსგავსად, საქართველოში მეგრულს, როგორც ლამბერტი, ასევე აფასებდნენ სულხან-საბა ორბელიანი და ვახუშტი ბატონიშვილი. თვთ სამეგრელოშიც ის დაბალი ფენის – ე.წ. მარგალების ენად ითვლებოდა, ხოლო ე.წ. ზინოსკუები (სამთავრო სახლი, თავადაზნაურობა), ვაჭართა და სასულიეროთა ფენა მხოლოდ კლასიკურად მიჩნეულ ქართულ ენას მოიხმარდა, ის, საფრანგეთის მსგავსად, განათლებულობის ერთგვარ ნიშანსაც წარმოადგენდა. დასავლური კვლევების საუცხოო ნიმუშად ითვლება ჟან შარდენის მოგზაურობის წიგნი, ის საკმაო ხნით აკვირდებოდა ხალხის ყოფას სამეგრელოში და იმავეს წერს, რომ „კოლხების (მეგრელების) ენა წარმოსდგება იბერიულისაგან ანუ ქართულიდან…“, იმავეს წერდა ინგლიესელი მოგზაური და სწავლული ე. სპენსერი, რომ იმერლები და მეგრელები ქართული ენის დიალექტებზე ლაპარაკობენ და სხვა.
ამიტომაც არქანჯელო ლამბერტის წიგნში – “სამეგრელოს აღწერა” ნათქვამია, რომ სამეგრელოში გავცელებულია ქართული წიგნები დაწერილია „მათის ნამდვილის ძველებურის და წმინდა ენით“.
ლამბერტი წერს -„მართლაც, მეგრელები იმდენად უმეცარნი არიან, რომ მათ შორის არავის არ ესმის ის ქართული წიგნები, რომელიც დაწერილია მათის ნამდვილის ძველებურის და წმინდა ენით. ამ ენისაგან მათი მდაბიური ენა ისე განირჩევა, როგორც ჩვენი მდაბიური, ლათინურიდან განირჩევა“ (ლამბერტი 2011: 185).
მეჩვიდმეტე საუკუნის, მეორე ცნობილი ფრანგი მოგზაური შარდენი აღნიშნავს, რომ „კოლხების (მეგრელების) ენა წარმოსდგება იბერიულისაგან ანუ ქართულიდან…“ (შარდენი 1975: 123).
მეცხრამეტე საუკუნეშიც მოგზაურები, როდესაც ახასიათებენ ქართულ ერთობას, ქართველობის ერთ–ერთ უმთავრეს მარკერად საერთო ენის ქონას ასახელებენ: „მეგრელები, იმერლები და ქართველები ერთი და იგივე ხალხის ჩამომავლები არიან, ოღონდ ერთი ენის სხვადასხვა დიალექტზე ლაპარაკობენ“ (სპენსერი 1981: 144)
(ზურაბ თარგამაძე ქართველთა თვითცნობიერება: ისტორიული ასპექტები (XVIII საუკუნე).
ლამბერტის სიტყვით, სახელმწიფოებრივადაც სამეგრელო მხოლოდ ლევან დადიანის პაპის (ბაბუის) დროს გამოეყო საქართველოს სამეფოს.
ლამბერტის მტკიცებით ძველი კოლხიდა ქართველთა ქვეყნის ნაწილი იყო, და ფართოდ იყო განფენილი არარატის მთიანეთამდე. ის არარატის მთის რეგიონსაც ქართველთა ქვეყნად მოიხსენიებს, სადაც მისი მტკიცებით გაჩერდა ნოეს კიდობანი წარღვის შემდეგ, აქ ამ არეალზე დამკვიდრდა ნოეს სამი ვაჟი – სემი, ქამი და იაფეტი.
მისთვის არარატის მახლობელი ქვეყნები საქართველოს ისტორიული ნაწილებია, მაგალითად, ეტიმოლოგიურად არარატის ოლქის მიმდებარე ქვეყანას – სამცხეს – სახელი ეწოდა იმ სამი ციხის გამო, რომელიც აქ ააგეს ნოეს ვაჟებმა სემმა, ქამმა და იაეტმა.
მას ასევე მოჰყავს, მეორე მტკიცებაც მისი აზრის სასარგებლოდ, რომ ამ ქვეყანას „გეორგია“ ეწოდა იმის გამო რომ აქ კიდობნიდან გადმოსულმა ნოემ მიწა დაამუშავა, ვენახი დაასხა, ანუ იმუშავა ვენახის გასაშენებლად, მიწათმოქმედს კი სახელი „გეორგი“ ეწოდება ბერძნულად. აქედანაა საქართველოს სახელი გეორგია, საერთოდ კი არქანჯელო ლამბერტის მიერ გადმოცემული გეოგრაფიული სახელები საკმაოდ განსხვავდება ჩვენგან, მაგალითად ის სახელს „რუსეთი“, ანუ როგორც ის წერს Russia, უწოდებს არა ჩვენთვის ცნობილ ქვეყანას, არამედ გალიციას, ხოლო თვით რუსეთის ქვეყანას ის მოიხსენიებს სახელით „მოსკოვია“ – Moskovia.
მაგალითად, არქანჯელო ლამბერტი თავისი წიგნის შესავალში აღნიშნავს – „ბერძნები მუდამ წინააღმდეგობას უწევენ ჩვენს სიტყვებს, მაგალითად რუსეთში (Moscovia), საბერძნეთში, ბულგარეთში, გალიციაში (Russia), მოლდავეთში და ვალახეთში და სხვაგან“ (გალიცია -ამჟამად ლვოვისა და კრაკოვის მომცველი მიწაწყალია). მაშასადამე, როგორც აღინიშნა, მისთვის რუსეთი არის ისტორიული ოლქი გალიცია.
https://wikisource.org/wiki/არქანჯელო_ლამბერტი_-_”სამეგრელოს_აღწერა”
კოლხიდა – სამეგრელო
არქანჯელო ლამბერტი წერს – „ჩემს აღწერაში კოლხიდის სახელით იგულისხმება ის ქვეყანა, რომელიც მდებარეობს კოდორსა და ფაზისს შუა და რომელსაც დღეს სამეგრელოს უწოდებენ.
ძველად კი კოლხიდის საზღვრები უფრო ვრცელი იყო, რადგან კოლხიდელებად იწოდებოდნენ ლაზებიც, რომელნიც სახლობდნენ ფაზისის სამხრეთით და რომელთა ენა მეგრული კი არა, ქართულია. ამიტომაც ლაზები უფრო ქართველებში უნდა ირიცხებოდნენ, ვიდრე მეგრელებში“.
ლამბერტი, ჩანს, სახელ „ლაზებს“ უწოდებს ასევე, აჭარა-გურულებს.
კოლხიდის საზღვრები
ლამბერტი წერს – „ძველის პოეტებისაგან ფრიად სახელგანთქმული კოლხიდა არის აზიის ის ნაწილი, რომელიც მდებარეობს შავი ზღვის უკიდურესს ნაპირზე და რომელსაც მკვიდრნი უწოდებენ ოდიშს და სხვები კი — სამეგრელოს (Mengrellia).
ზღაპრულ თქმულებით ეს ქვეყანა იყო მედეას სამშობლო.
აქ მოვიდა თავის არგონავტებით იაზონი, რომელმაც დაადვა უძლეველ ხარებს უღელი, დაიმორჩილა მხედრები და დააძინა ურჩხული. შემდეგ ამისა გამდიდრებული ოქროს მატყლოვანის ვერძის მოპოვებით და კიდევ უფრო მედეას მოტაცებით, დიდებულად დაბრუნდა იგი თავის ქვეყანაში.
კოლხიდა მდებარეობს იმერეთსა (აგრეთვე ბაში-აჩუკად წოდებულსა)3 და აფხაზეთს შუა. იმერეთი აღმოსავლეთით აქვს და აფხაზეთი — ჩრდილოეთით. იმერეთისაგან მას ჰყოფს სახელგანთქმული მდინარე ფაზისი, რომელიც მკვიდრთაგან იწოდება რიონად [1]. ეს მდინარე გამოდის კავკასიის მთებიდან. მას შეერთვის მეორე მდინარე, სახელად ცხენის-წყალი, რომელსაც ძველი ბერძნები ჰიპპოსად (ცხენი) უწოდებდნენ.
რიონი ჰყოფს აგრეთვე სამეგრელოს და გურიას და ბოლოს წყნარად შეერთვის ზღვას სებასტოპოლის მახლობლად, რომელიც ძველად წარჩინებულ ქალაქს წარმოადგენდა და დღეს კი წყალში ჩანთქმულია.
კოლხიდის საზღვარია აფხაზების ანუ აბაშების მხრით მდინარე, რომელიც მკვიდრთაგან იწოდება კოდორად და ჩემის აზრით კი ძველთა კორაქსია. დასავლეთის მხრით კოლხიდის საზღვარია შავი ზღვა ანუ პონტუს ევქსინუსი, რომლის უკიდურესი ნაპირი, სტრაბონის სიტყვით, სწორედ აქ არის. ჩრდილოეთ-დასავლეთით იწყება კავკასიის მთების ზურგი.
ამ მთების ზურგზე სახლობენ ველური და ბარბაროსი ხალხები, რომელთა აღწერა და ჩვეულებათა ჩამოთვლა მოითხოვდა ძლიერ გრძელ მოთხრობას და მთელ წიგნების დაწერას. უმახლობლესნი არიან აფხაზები, ალანები, სვანები, ყარაჩაელები (Caraccioli), ჯიქები და ჩერქეზები. ესენი ყველანი ქრისტიანებად იწოდებიან, მაგრამ კანონები კი არა აქვთ, ეტანებიან ნადირობას და მტაცებლობას. მათის ენების და კილოკავის სხვადასხვაობა გასაკვირველია. თვითეული ამ ხალხთაგანი ხმარობს საკუთარს ენას, რომელიც განირჩევა მეორე ხალხის ენისაგან იმდენად, რომ არავითარი მსგავსება ბგერისა მათ შორის არ არის.
მთელი კოლხიდა უხვად არის მორწყული. იქ ხშირია არამც თუ ცივი წყაროები, არამედ უდიდესი მდინარეები, რომენლიც ჩამოდიან კავკასიის მთებიდან, სჭრიან მთელს სიგრძეს კოლხიდისას და მიიმართებიან ზღვასთან შესართავად. გარდა ფაზისისა და ცხენისწყლისა ცნობილნი არიან: აბაშა, ტეხური, ხოფი, ჭანის-წყალი (Ciani), ენგური, ხეთა[2], ოქუმი, Echaris[3], მოქვის წყალი და კოდორი ანუ კორაქსი“.
…
კოლხიდელები-იაფეტის შთამომავლები
გრიგოლ კედრენოსი ამტკიცებს კიდევ, რომ კოლხიდელები ნოეს მესამე შვილის იაფეტის ჩამომავლობისანი არიანო; ეს აზრი მე სარწმუნოდ მიმაჩნია, რადგან სომხეთის მთები, სადაც ნოეს კიდობანი გაჩერდა, მხოლოდ რამდენიმე დღის სავალზეა კოლხიდას დაშორებული.
ნოე, თავისი სამი შვილით დაბინავდა სამცხეში
ამას გარდა კოლხიდას თითქმის საზღვრავს სამცხე (აქ ახლა მთავრობენ ათაბაგები), სადაც ძველის ზეპირგადმოცემით, ნოე თავის სამის შვილით, კიდობნიდან ჩამოსვლისთანავე, დაბინავდაო.
ამ მიზეზით ამ ქვეყანას დღემდი დარჩა ეს სახელი სამცხე, რომელიც ქართულად ნიშნავს სამის თავშესაფარს, ან სამის ციხეს. ასე უწოდეს ამ ქვეყანას ნოეს შვილებმა, რომელთაც ნახეს რა ასეთი უხვი ქვეყანა, ააშენეს სამი სახლი თვითეულმა თავისთვის და დაესახლნენ თავიანთის ოჯახებით. მათი სახლები ციხეებს წარმოადგენდნენ. შემდეგ მათი ჩამომავლობა გარეშემო ქვეყნებში გამრავლდა.
ნოეს კიდობანი გაჩერდა სომეხთა და ქართველთა ქვეყნის შუა
ლამბერტი წერს -„ეს ამბავი შეიძლება დავასაბუთოთ წმ. ეპიფანეს მოწმობით. ეს წმინდანი თავისი წიგნის, „პანარიონის” დასაწყისში (Epiphan., In Pan.), როცა ნოეს შესახებ ამბობს, შემდეგსა სწერს: „როცა წარღვნის შემდეგ ნოეს კიდობანი გაჩერდა არარატის მთებზე, სომეხთა (Armeniorum) და ქართველთა (Cardiensium) ქვეყნის შუა, ლუბარად წოდებულ მთაზე, გაჩნდა პირველი ადამიანთა საცხოვრებელი და იქ დარგო წინასწარმეტყველმა ნოემ ვენახი და შეიქმნა იქაური ბინადარიო“. აქ შესანიშნავია შემდეგი სიტყვები ეპიფანესი: „სომეხთა და ქართველთა ქვეყნის შუა“.
„ნოე-ანთროპოს გეორგოს“
ამ ქვეყანას დღესაც ქართლი ჰქვიან. მკვიდრნი კი თავის თავს უწოდებენ ქართველებად. ეს კუთხე არის საქართველოს (Giorgia) ერთი ნაწილი.
ამას და სომხეთს შუა მდებარეობს სამცხე, რომელიც აგრეთვე ნაწილია საქართველოსი.
ვინ იცის, იქნება ძველებმა იმიტომ უწოდეს ქართველებს გიორგიანი (ეს სიტყვა ნიშნავს მიწის მუშაკს), რომ ნოემ პირველად მათ ქვეყანაში გამოიყენა ეს ხელობა და იქნება დაბადებამ (წმ. ბიბლიამ) ამ ქვეყნის მკვიდრთ ამისათვის უწოდა მიწის მუშაკნი! „და იწყო ნოე კაცმან საქმედ ქვეყანისა და დაასხა ვენახი“. (დაბად. თ. 9, მუხ. 20). აქ ბერძნულ თარგმანში სწერია: „ნოე ანდროპოს გეორგოს“. იქაურებს დღემდიც მარტო სახელი კი არა, ჩვეულებანიც თავის პირვანდელი წინაპრებისა შერჩენიათ.
მევენახეობის სიყვარული ქართველებისა
ლამბერტი წერს _ „მართლაც მიწის მუშაობას, როგორც საქართველოში, ისე კოლხიდაში იმდენად ეტანებიან, რომ ყველას კეთილშობილურ საქმედ მიაჩნია თავის ყანის მუშაობა. სხვა რომ არაფერი იყოს, ნოესაგან მათ ჩამომავლობას ეს მათი ჩვეულება ამტკიცებს: ყოველგან ვენახებს აშენებენ და ცდილობენ ბევრი ღვინო მოიყვანონ, რომელიც ძლიერ უყვართ; ხშირად უზომოდაც სვამენ და დამთვრალნი მიწაზე დაეგდებიან ნოესავით“.
…
სახელმწიფო მოხელეთა აჯანყება მეფის წინააღმდეგ
საქართველოს მეფეები წინად ფრიად ძლიერი იყვნენ და მათი უფლება დიდზე იყო გავრცელებული. ამის გამო სახელმწიფო მათ უნდა განეგოთ მოხელეების შემწეობით. შემდეგ კი ეს მოხელეები, რომელთა რიცხვში დადიანიც იყო, აჯანყდნენ და სრული პატრონები გახდნენ იმ მხარეებისა, რომელნიც მათ სამოურავოდ ებარათ. რაც ამის თაობაზე მეგრელებისაგან გამიგონია, ეხლა მოგახსენებთ.
საქართველოს სამეფოსა და ეკლესიის საზღვრები
არქანჯელო ლამბერტი წერს- „იმ დროს საქართველოს სამეფო (I’imperio Giorgiano) გავრცელებული იყო ირანის მხრით თავრიზამდი და თურქეთის, ანუ უკედ ვთქვა, სამცხის მხრით — არზრუმამდი. კოლხიდისაკენ კი საქართველოს სამეფო მიდიოდა კაფამდი, რომელიც ხერსონესშია[2]. ამ მხრით საქართველო შეიცავდა თავის სამფლობელოში აფხაზებს, ანუ აბასქებს, ჩერქეზებს და ჯიქებს; ანუ ძიქებს. საქართველოს სამეფოს რომ ასეთი სივრცე ეჭირა, ამის ცხადი კვალი დღესაც იპოვება იქ. არზრუმის ქალაქის მახლობლად ახლაც მოიპოება ქართული სოფლები. უწინდელ დროში თვით ამ ქალაქში იჯდა ქართველი ეპისკოპოსი, არზრუმელად წოდებული. კოლხიდის გარედ, აფხაზების და ჯიქების ქვეყნებში, მშვენიერი ტაძრები დგანან ქართულად აშენებულები და ქართულის ზედწარწერებით; მაგალითად, ანაკოფიაში და ბიჭვინთაში არის კოლხიდის, გურიის და იმერეთის პატრიარქის საჯდომი. ირანის მხრითაც, თვით თავრიზამდი, როგორც ქართული ეკლესიების, ისე ქართული სოფლების ცხადი კვალი დღესაც სჩანს“.
საქართველოს სამეფო განყოფამდე
საქართველოს მეფემ იმ ადგილთა შორის, რომელსაც ის ფლობდა, ამოირჩია თავის სამყოფად ქუთაისი (Cotatis).
…
(ქთაისში სავაჭროდ ჩამოდიან ) ქართლიდან (da Cardueli ò Cartuli) მოდიან ქართლელები (Giorgiani)
…(დადიანი მხოლოდ მინისტრი (ანუ ერისთავი) იყო მეფისა)
მეფე ქუთაისში ბრძანდება და დანარჩენს ნაწილებს თავის სამეფოისას განაგებს თავის მოადგილეთა შემწეობით, რომელნიც იწოდებიან ერისთავებად; მაგალითად, არიან ერისთავები ქართლისა, კახეთისა, გურიისა, სამცხისა, ოდიშისა და ბევრნი სხვებიც, რომელთაც სიმოკლისათვის აღარ ჩამოვსთვლი. ყველა ერისთავებზე უფრო საყვარელი მეფისა, და პატივცემული მისგან იყო ოდიშის ან კოლხიდის ერისთავი დადიანი. დადიანები იმდენად საყვარელნი იყვნენ მეფისა, რომ მათ ხშირად ღირსებიათ მეფის ქალის ცოლად შერთვა.
საქართველოს სამეფოს დაშლა
მეფე, ერისთავების შემწეობით, საქართველოს დიდხანს განაგებდა, ვიდრე ერთმა მეფემ, შვილების ძლიერ მოყვარულმა, სახელმწიფოს ყოველივე სარგებლობის წინააღმდეგ, არ გაუნაწილა შვილებს თავისი სამეფო. თავისთვის მან დაინარჩუნა მხოლოდ იმერეთი, ოდიში, სამცხე და გურია, რომელნიც დასტოვა ისევ ერისთავების გამგეობის ქვეშ.
დადიანისა და ათაბაგის განდგომა
ათაბაგმა მზაკვრობით შეიპყრო დადიანი, დაატუსაღა, შემდეგ სატუსაღოში მოელაპარაკა და ჩაითრია ღალატში.
ლამბერტი წერს – „დაიფიცეს ორთავემ და დადიანი განთავისუფლებულ იქმნა.
იგი უეცრად გამოცხადდა სამეგრელოში, სადაც მას ჰგლოვობდნენ, რადგან მკვდარი ეგონათ. მისმა ნახვამ მთელი ქვეყანა ასიამოვნა და საოცრად გაამხიარულა. განსაკუთრებით მაშინ იმატა სიხარულმა, როცა შეიტყვეს მისი შეთანხმება ათაბაგთან. ამის შემდეგ ორთავემ მეფეებად იწოდეს თავიანთი თავი და გახდნენ სრული ბატონები თავიანთი ქვეყნისა.
მეფემ რომ ეს ამბავი გაიგო, ძლიერ დაღონდა. კიდევ ერთი ორად შეწუხდა, როცა ამბავი მოუვიდა, რომ გურიის ერისთავმაც სხვას წაბაძა, აჯანყდა და გახდა თავისი ქვეყნის დამოუკიდებელი ბატონიო.
…ამ ჟამად მთავრობს სამეგრელოში მეხუთე მთავარი შემდეგ აჯანყებისა და ამას ხშირად უომნია იმერეთის მეფესთან. ეს მთავარი, როგორც მისი წინამოადგილეებიც, მუდამ სჯობნიდა მეფეს და ოდიშში დიდის ნადავლით ბრუნდებოდა. მეფე და დადიანი ხშირად ემოყვრებოდნენ ერთმანეთს იმ აზრით, რომ მეგობრობა დამყარებულიყო მათ შორის, მაგრამ ყოველივე ეს ფუჭად რჩება და მათ შორის მაინც განუწყვეტელი ომია“.
…
ლევან დადიანი
კოლხიდის აწინდელს მთავარს ჰქვიან ლევან. იგი არის შემდეგ აჯანყებისა, მეხუთე დამოუკიდებელი მთავარი, შვილი მანუჩარისა[1].
…მისი ბიძა გიორგი ლიპარტიანი.
აფხაზთა თავდასხმების შედეგად სამეგრელოს საზღვრების აოხრება
ლამბერტი წერს – „აფხაზები ბუნებითაც მოუსვენარნი არიან და, ამას გარდა, დადიანისგან თავს შეურაცხყოფილად სთვლიდნენ, რადგან ამან გააგდო ცოლი, მათის მთავრის ქალი. ამის გამო აფხაზები ისე ბრაზმორეულნი იყვნენ დადიანზე, რომ იმ დროს, როცა დადიანი გართული იყო თავის ძმისაგან დაწყებული ამბოხების დაცხრომის საქმეში, სულ თავს ესხმოდნენ სამეგრელოს საზღვრებს, რომელიც თითქმის სრულიად გააოხრეს, მცხოვრებლები დაატყვევეს და აფხაზეთში გადაასახლეს. დადიანმა, როგორც კი შინაურ საქმეებისაგან მოიცალა, საჩქაროდ გაილაშქრა აფხაზების წინააღმდეგ და მალეც დაამარცხა იგინი. აფხაზებმა მორჩილება განუცხადეს, ხარკი იტვირთეს, მაგრამ რადგან ეს ხალხი მოქალაქობას და ვაჭრობას მოკლებულია და არც ფული გააჩნია, არც საქონელი ხარკის გადასახდელად, — დადიანმა მათ ხარკად დაადვა რამდენიმე მწევარ-მეძებარი და მიმინო, რომლებითაც აფხაზები ნაქებია.
…
ლევან დადიანის ზრუნვა ეკლესიათა მიმართ
ლამბერტი წერს -„ღვთის მსახურების და ეკლესიის საქმეშიც გამოიჩინა დადიანმა თავი. არ არის ოდიშში ახლა არც ერთი ეკლესია, სადაც მისი ღვთის მოყვარეობის ნიშანი არ იყოს; რომელიც დანგრეული ეკლესია იყო, ხელახლავ ააშენა; რომელსაც სახურავი არ ჰქონდა, იმას სახურავი გაუკეთა; რომელსაც ორნამენტები შემოსცლოდა, ისევ გაამშვენიერა და შეამკო. ამასთანავე ყველა ეკლესიას ფრიად შეუმატა შემოსავალი. უთვალავი ოქრო ვერცხლის ხატი გააკეთებინა თვალმარგალიტებით შემკობილი ათი წლის განმავლობაში ოცზე მეტი ოქრომჭედელი ჰყავდა, რომელნიც განუწყვეტლივ აკეთებდნენ საეკლესიო ჭურჭელს.
მათ შორის უნდა მოვიხსენიოთ: ძვირფასის ქვებით შემკული ფიალი (ბარძიმი), რომელიც ფასობსო, ამბობენ, თორმეტ ათას სკუდოთ (Scudi); ღვთის მშობლის ხატი, ხალასი ოქროსაგან გაკეთებული და ძვირფასის ქვებითვე შემკული, რომელსაც აფასებენ ხუთი ათას ოქროდ (ducati), და მრავალი ამისთანა, რომელიც დადიანმა თავის სამთავროს ყველა ეკლესიებს დაურიგა. ასეთია ეს დიდსულოვანი და კეთილშობილი მთავარი, რომელსაც საუცხოვო ნივთები სურს გააკეთოს, მაგრამ მისი სურვილი სურვილად რჩება ხელოვანთა სიმცირის გამო.
…
თავადები და აზნაურები სამეგრელოში
ლამბერტი წერს -„კოლხიდის ან ოდიშის ერი შესდგება, როგორც ქვეყნიერების ყველა ერი, აზნაურების და გლეხებისაგან. თვითეული ამ წოდებათაგანი კიდევ განაწილდება: აზნაურის წოდებას შეადგენენ აზნაურები და თავადები, ანუ ადგილობრივ სახელწოდებით ჟინასკვები (Ginasquà)[1] და ჟინაჯები (Ginagi)[2], გლეხთა წოდებას შეადგენენ მსახურები და მოინალები[3].
მხოლოდ თავადებს შეუძლიანთ თავის ხელქვეით იყოლიონ აზნაურები. აზნაურებს ემორჩილებიან მსახურნი და მოინალები. მსახურებს მარტო მოინალები შეუძლიანთ იყოლიონ ხელქვეით“.
(მე; „მსახურს“ თავისი ხელქვეითი ჰყავს, ანუ ის („მსახური“) ზედაფენის ნაწილია ჟინოსქუებთან, ვაჭრებთან, ხელოსნებთან და საულიერო პირებთან ერთად. ყველა ამ ზედაფენის ენა არის ქართული, რადგანაც ქართული ენა სამეგრელოში იყო ადმინისტრაციისა და ეკლესიის ენა, ვაჭრები, მაგალითა ებრაელი და სომეხი ვაჭრები სამეგრელოში ქართულენოვანნი იყვნენ, რაც სხვა ავტორების მიერაც არის გამოკვლეული, ზედაფენა ანუ ზინოსკუა მხოლოდ ქართულენოვანი იყო და ამით ის თავის ღირსებას განასხვავებდა მარგალისაგან ანუ გლეხისაგან, მათ ლამბერტის სიტყვით მოინალეები ერქვათ)
დასკვნა –
ბიზანტიის დაცემის შემდეგ აღმოსავლეთის ქრისტიანი ხალხები აღმოჩნდნენ ოსმალეთისა და სპარსეთის იმპერიების წინაშე უთანასწორო ომებში ჩართულნი.
ამ დროს ისინი ეძებდნენ ძლიერ ქრისტიან მოკავშირეებს, რომის ეკლესია კი ხშირად აგზავნიდა თავის მისიონერებს, რომელთა მიზანი იყო ადგილობრივი ქრისტიანი მოსახლეობის დამორჩილება რომისადმი. მსგავსადვე გამოაგზავნეს საქართველოში არქანჯელო ლამბერტი – იტალიელი მისიონერი, თეატინელთა ორდენის ბერი თუმცა ის ამავე დროს მღვდლის მოვალეობასაც ასრულებდა. წესდების შესაბამისად თეატინელთა ორდენის მოვალეობა იყო ერესებთან ბრძოლა და ამავე დროს სასულიერო წოდების გამხნევება, რათა განეახლებინათ თავიანთი ცხოვრება. მათთვის ერესად ითვლებოდა მართლმადიდებლობა, იმედი ჰქონდათ, რომ ომებით დაქანცულ საქართელოში გაავრცელებდნენ თავიანთ სარწმუნოებრივ შეხედულებებს, მაგრამ იწვნიეს უდიდესი მარცხი, რასაც თვითონვე აღიარბდა არქანჯელო ლამბერტი რომში გაგზავნილ მოხსენებებში (რელაციონებში)
„1647 წლის 21 აგვისტოს არქანჯელო ლამბერტის შედგენილ რელაციონეში აღნიშნულია, რომ ოდიშის სამეფოში ვერ მოხერხდა იმ ნაყოფის მიღება, რომელიც პროპაგანდა ფიდეს წმინდა კონგრეგაციას სურდა, მაგრამ მახლობელი ხალხების (სვანები, ჩერქეზები, ალბანელები, თურქები, ყალმუხები) იმედი მაინც ჰქონდათ“.
ლაბბერტს, ცხადია, შეუძლებელია მოწონებოდა საქართველოს ეკლსიის სასულიერო წოდება, რომლის ჩანაცვლების სურვილითაც ჩამვიდა ქვეყანაში, ამიტომც ცდილობს როგორმე ნაკლი უპოვოს მათ და მცირე დიდიად წარმოაჩინოს, თუმცა შინაგანი წესიერება აიძულებს აღწეროს სიმართლეც, თუ დიდ სიმაღლემდე აიყვანა ქართულმა სამღვდელოებამ თავისი მრევლი, თუ რა ღრმა და მტკიცე იყო ქართველთა სარწმუნოება. მან თვალით დაინახა, რომ ოსმალთა და მთიელთა მუსლიმურ წარმართულ გარემოს მიუხედავადა სამეგრელოს მთავარი პატრონობდა და მფარველობდა ადგილობრი საკათალიკოსოს, არსებობდა მძლავრი საეკლესიო სისტემა – ოდიშის ანუ აფხაზეთის საკათალიკოსო, თვითონვე წერს, რომ მის „კათალიკოსს ოდიშის, იმერეთის, გურიის, აფხაზეთისა და სვანეთის სამღვდელოება ექვემდებარებოდა…საქართველოს პატრიარქს ირჩევდა საქართველოს მეფე, სამეგრელოსას – მთავარი. ოდიშის კათალიკოსი სამჯერ იყო იერუსალიმის წმინდა ადგილების სანახავად და სამივეჯერ დიდი შეწირულობა ჩაიტანა. კათალიკოსს ექვემდებარებოდნენ ეპისკოპოსები. ოდიშში იყო ექვსი ეპისკოპოსი, დანარჩენი ექვსი კათედრა გადაკეთებული იყო მონასტრად. დრანდის, მოქვის, ბედიის, ცაიშის, წალენჯიხისა და მარტვილის ეკლესიები ოდიშის საეპისკოპოსოს ეკუთვნოდნენ. ქიაჩის, წიფურიას, ხოფის, ობუჯის, სებასტოპოლისა და ანაკრიას მონასტრები ოდიშის საეპისკოპოსო ეკლესიებდან, რომლებსაც წინათ ეკისკოპოსები ჰყავდათ მონასტრებად გადაკეთდნენ. სამეგრელოში ეპისკოპოსები ძლიერებით, სიმდიდრითა და ძალაუფლებით სჯობდნენ დიდებულებს, მეგრელი ეპისკოპოსები იცავდნენ მარხვას და კათოლიკე მისიონერებს, რომლებიც არ მარხულობდნენ ზიზღით უყურებდნენ და ღვთისმსახურის სახელის ტარების ღირსად არ მიიჩნევდნენ. სამეგრელოში ეპისკოპოსების მსგავსად წინამძღვრებიც მდიდრები იყვნენ. სამეგრელოში ნათლობა მიმდინარეობდა მარანში. სამეგრელოში არ მოიძებნებოდა ღარიბი ოჯახი, სადაც მღვდელი ხშირად არ დადიოდა. სამეგრელოში შესაწირის გარდა დიდი შემოსავალი ჰქონდათ მღვდლებს. ოდიშელები საქმეს არ დაიწყებდნენ, სანამ მღვდელი არ გამოუცხადებდა მათ კარგად დასრულდებოდა ეს საქმე თუ ცუდად. ავადმყოფობის, მგზავრობის, სასამართლოში საქმის გარჩევის, ქორწინებისა და ყველა მომავალში გასაკეთებელი საქმის შესახებ მღვდლის რჩევას ისმენდნენ. სამეგრელოში ადამიანს უბედურება რომ შეემთხვეოდა, მღვდელს უნდა აეხსნა, რა მიზეზით მოუვლინა ღმერთმა ეს გასაჭირი. მარიამობის მარხვის დროს მეგრელები ყოველ დღე გამოდიოდნენ სახლიდან მინდორში და ღამის უმეტეს ნაწილს ცეკვასა და სიმღერაში ატარებდნენ. მეგრელები დიდ მარხვას ძალიან მტკიცედ ინახავდნენ. დღეში მღოლოდ ერთხელ ჭამდნენ მზის ჩასვლისას, თუმცა დღის განმავლობაში მიირთმევდნენ ხილს.დიდი მარხვის პირველ და ბოლო კვირაში მეგრელები მძიმე მარხვას ინახავდნენ. პირველ კვირაში ისინი ცხენზე არ ჯდებოდნენ და ფეხით მოგზაურობდნენ.მეგრელები, განსაკუთრებით ქალები, დიდი მარხვის პირველ კვირაში როგორი სიცივეც არ უნდა ყოფილიყო, ფეხშიშველები დადიოდნენ. დიდი მარხვის უკანასკნელ კვირაში მეგრელები ღვინოს საერთოდ არ სვავდნენ და ბოლო სამ დღეს არც საჭმელს მიირთმევდნენ. სამეგრელოში ვაჟი რომ დაიბადებოდა, მშობელი მღვდელს სთხოვდა, თავის წიგნში ენახა, როგორ უნდა მოქცეულიყვნენ პატარას ჯანმრთელობისთვის.
არქანჯელო ლამბერტი აღნიშნავს, რომ სამეგრელოში თავადებს ეზოს შუაგულში ედგათ პატარა ეკლესია, რათა სოფლის ეკლესიის სიშორის გამო, დღესასწაულებსა და მარხვაში არ დარჩენილიყვნენ წირვა-ლოცვას მოკლებულნი
ღვინოს სწირავდნენ წმინდა გიორგის. პეტრე-პავლობამდე მღვდლები მათ არ აძლევდნენ ამ ღვინის ჭურის თავის ახდის უფლებას.
სამეგრელოში ეპისკოპოსის სიკვდილის შემდეგ მთავარს რჩებოდა მისი მემკვიდრეობა.
სამეგრელოში ლევან დადიანის ბრძანებით სიკვდილით სჯიდნენ მხოლოდ საეკლესიო ნივთების მოპარვის ან ეკლესიის გადაწვის გამო.
სამეგრელოში ქორწილზე წყვილი ჯვარს იწერდა კარის ეკლესიაში, ხოლო თუ კარის ეკლესია არ ჰქონდათ მარანში. კოლხიდაში მარანს ეკლესიის მსგავსად სცემდნენ პატივს“ -წერს ლამბერტი
მისი აღწერიდან ჩანს, რომ იტალიელ მისიონერებს საქართველოში დახვდა მტკიცედ მორწმუნე, თავის საკუთარი ეკლესიის ერთგული საზოგადოება, ამიტომაც ვერ შეძლეს თავიანთი სარწმუნოებღივი მისიის შესარულება, მხოლოდ ვითარცა მკურნალი ექიმები და განთლებული ევროპელები ცდილოდნენ მისიის გაგრძელებას, ლამბერტიმ ასევე ნახა, რომ მოხვდა დახვეწილი მანერების ხალხში და აღწერა –
„მეგრელები განსაკუთრებული ზრდილობითა და თავაზიანობით გამოირჩეოდნენ ერთმანეთის მიმართ. მეგრელები მუხლის მოდრეკით ესალმებოდნენ დიდი ხნის მოგზაურობის შემდეგ სამშობლოში დაბრუნებულ ადამიანს. მეგრელები მუხლმოდრეკით ესალმებოდნენ დიდი ხნის უნახავ ნაცნობებს. სამეგრელოში ქვეშევრდომები უფროსთან საუბრის დროს მუხლს იდრეკდნენ. სამეგრელოში უზრდელობად ითვლებოდა საუბრის დროს მოსაუბრესთან ახლოს დადგომა, განსაკუთრებით, როდესაც უმცროსი უფროსს ესაუბრებოდა“.
ის მეგრელ ბანოვან ქალებს გარეგნობით, ჩაცმულობითა და თმის ვარცხნილობით ადარებდა ვენეციის ქალბატონებს, ეს მისი მხრიდან იყო უდიდესი შეფასება.
1654 წელს გამოქვეყნებულ „სამეგრელოს აღწერაში“ არქანჯელო ლამბერტი აღნიშნავს, რომ მეგრელი ქალები გრძელ თმას იყოფდნენ ოთხ ნაწნავად, ორს ყურებზე შემოიხვევდნენ და ორს, რომელიც უფრო გრძელი იყო, ზოგი მხრებზე გადაიგდებდა, ზოგი გულ-მკერდზე
მეგრელი ქალები ატარებდნენ თეთრ თხელ ლეჩაქს, რომელსაც თავზე იმაგრებდნენ თავსაკრავით, რომელიც გვირგვინს ჰგავდა. გვირგვვინზე იმაგრებდნენ ფრთას ან ყვავილს
მეგრელები ცოლში აფასებდნენ არა მის მიერ მოტნილ ქონებს, არამედ სილამაზეს, კარგ შთამომავლობას და ზრდილობას.
მეგრელი ქალები განსაკუთრებულად ღრმა განათლებით გამოირჩეოდნენ, დახვეწილი ზრდილობის ფორმების ანუ ერთმანეთთან მოქცევის საუკეთესო მანერების ცოდნა ბავშვის აღრზრდის მთავარ მოვალეობას წარმოადგენდა.
ასევე მეგრელი ქალები იყვნენ ერთგვარი ცენტრები მწიგნობრობისა, ლამბერტის აღწერით- „ქართული წერა-კითხვა სამეგრელოში არავის ეცოდინებოდა, ქალებს რომ არ შეენახათ. თუ ვინმეს უნდოდა კითხვის სწავლა, რომელიმე ქალს უნდა მიბარებოდა“.
