(მცირე ანუ ელინისტური ხანის კოლხეთი)
ელინისტური ხანის კოლხეთი (ანუ მცირე კოლხეთი) ნაწილი იყო პონტოს იმპერიისა ანუ პონტოს სამეფოსი, ბერძნული ელინისტური სახელმწიფოსი (ძვ. 302-ახ.წ.62), რომელიც ევქსინის პონტოს ანუ შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა. მისი საზღვარი აღმოსავლეთის მიმართულებით აღწევდა მდინარე ფაზისამდე, ბიზანტიის ცნობილი მკვლევარის შარლ დილის ცნობით.
მცირე კოლხეთი მდებარეობდა მდინარე ფაზისის მარცხენა სანაპიროს მხარეს და ის ოდნავ მოგვიანებით დაიპყრო პონტოს სამეფომ.
მცირე კოლხეთს შესანიშნავად აღწერს სტრაბონი, მისი ნაშრომიდან ნათლად ჩანს, რომ მცირე კოლხეთი იყო ზღვისპირას მდებარე გეოგრაფიულად წაგრძელებული ფორმის ქვეყანა, სიგრძით ხოფა-ხუფათიდან ვიდრე მდ. ფაზისამდე, სიგანით – ზღვიდან მაღალ მთებამდე, ესაა ამჟამინდელი ქობულეთ-ბათუმიდან რიზე-ათინამდე მდებარე მხარე.
მაშასადამე, სულ სხვა გეოგრაფიული ქვეყანა იყო დიდი კოლხეთი, რომლის კოლხური კულტურის არეალი ფარავდა ისტორიულ საქართველოს მნიშვნელოვან ნაწილს და მისგან სრულებით განსხვავდებოდა ელინისტური ხანის ე.წ. მცირე კოლხეთი, იქ მცხოვრებთა შესახებ ცნობებს სტრაბონის გარდა იძლევა ქსენოფონტე და სხვები.
ამ ეპოქის კოლხეთის ანუ ე.წ. „მცირე კოლხეთის“ შესახებ ბევრს წერს სტრაბონი, რაც გამოწვლილვით გვაქვს განხილული ჩვენს წიგნში „სტრაბონი კოლხეთის შესახებ“. სტრაბონის ცნობით, ამ ეპოქის კოლხეთი შედიოდა პონტოს სამეფოში, რომლის ცნობილი დედოფალი იყო პითადორიდა (ძვ. წ. 30-ახ.წ. 38). ის დედ-მამის მხრიდან იყო გამოჩენილი რომაელი კონსულისა და მდიდარი ბერძნის შთამომავალი, მეუღლე პოლემონის პონტოს მეფე პოლემონ 1-ისა. დაქვრივების შემდეგ გახდა პონტოს სრულუფლებიანი დედოფალი, წმინდა ანდრია მოციქულის მიმოსვლაში პონტო-ლაზიკის მხარეებში მგზავრობის დროს ხშირად ნახსენები ქვრივი დედოფალი, შეიძლება იყოს პითადორიდა. რადგანაც ის მეორეჯერაც დაქვრივდა მეორე მეუღლის კაბადოკიის მეფე არქელაეს გარდაცვალების შემდეგ. ის სიკვდილამდე ინარჩუნებდა ქვრივი მმართველი დედოფლის პატივს. პონტოსთან ერთად გარკვეულ წლებში ის კოლხეთის დედოფლადაც იწოდებოდა, რომელთაც მართავდა თავის ქალიშვილ, ასევე ქვრივ ანტონია ტრიფენასთან (Άντωνία Τρύφαινα 10-55 წწ.) ერთად, მისი (პითადორიდას) მმართველობის ბოლო წლებში უნდა მისულიყო მის ქვეყანაში ანდრია პირველწოდებული. ამ მოსაზრების ვარაუდს იძლევა მეორე მსგავსი ვერსია, რომ ხსენებული ანტონია ტრიფენა წმიდა მოციქულ პავლეს ქადაგებათა გავლენით გაქრისტიანდა (მცირე აზიის ქალაქ კიზიკში).
პითადორიდას კოლხეთი, რომელსაც სტრაბონი აღწერს, მდებარეობდა მდ. რიონის მარცხენა სანაპიროდან ტრაპეზუნტის მიმართულებით, და შესაბამისად, მას არ შეიძლებოდა ჰქონდა კავშირი ადიღეურ-აფსუა ტომებთან, როგორც ამჟამად მიიჩნევა. ამ კოლხეთის ქვეშ იგულისხმება არა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ეპოქის დიდი კოლხეთი, რომელიც მთელ ქართველურ სამყაროს მოიცავდა, არამედ აღნიშნული ელინისტური ხანისა, ის იყო გაცილებით მცირე ქვეყანა, მისი უმეტესი ნაწილი განლაგებული უმეტესად ჭოროხის (ფაზისის) შესართავთან. ის იყო ვიწრო ქვეყანა მოქცეული მაღალ კლდეებსა და ზღვას შუა ხუფათიდან (პეტრადან) ვიდრე მდ. სუფსამდე ანდა რიონამდე.
სტრაბონი კარგად აღწერს, რომ ის (კოლხიდა) იყო ვიწრო ზღვისპირა ზოლი მაღალ მთებსა და ზღვას შორის (ამჟამინდელი ბათუმიდან თურქეთის ხოფამდე), ანუ ის იყო ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველო, რომელიც დაიპყრო პონტოს სამეფომ (ე.წ. კლიენტ-ვასალის უფლებით).
მცირე კოლხეთის ადგილმდებარეობა
ამჟამად, სამწუხაროდ, როგორც რამდენჯერმე აღინიშნა, არასწორადაა წარმოდგენილი სტრაბონის ძვირფასი ცნობები კოლხეთის მიმართ, თითქოსდა ისინი ეხებიან დასავლეთ საქართველოს მთლიანობაში, სინამდვილეში სტრაბონის ცნობების გამოწვლილვით ანალიზი, ანუ მისი ყოველი წინადადების განმარტება, სრულად ნათლად ხატავს სურათს, რომ მისი ეპოქის კოლხეთი მოიცავდა არა დასავლეთ, არამედ ისტორიულ სამხრეთ- დასავლეთ საქართველოს. რადგანაც მისი მრავალგზისი მითითებით, კოლხიდა მდებარეობდა არა იბერიის დასავლეთით, არამედ მის სამხრეთ-დასავლეთით, ანუ მისი კოლხიდა ის ქვეყანაა, რომელსაც ამჟამად ლაზისტანი ეწოდება ჭოროხის შესართავის ჩათვლით. მის ეპოქაში კოლხიდა იბერიის სამხრეთ–დასავლეთით მდებარეობდა.
თუ სწორად მოვახდენთ სტრაბონის ცნობებში ნახსენები პუნქტების ლოკალიზებას, საფიქრებელია, მივალთ სწორ დასკვნამდე, მაგალითად მისი პუნქტი პიტიუნტი არის არა აფხაზეთის ბიჭვინთა, არამედ რიზე-ათინას რეგიონში მდებარე პუნქტი. მაგალითად, სტრაბონის ცნობით, კოლხიდის „სანაპირო ვრცელდება პიტიუნტიდან ტრაპეზუნტამდე“ (იქვე, თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბ. გეოგრაფია, გვ. 283).
პიტიუნტის ადგილმდებარეობა დღემდე სადავოა. კერძოდ, ნ. ადონცი და პ. ინგოროყვა პიტიუნტს (პიტიას) ათავსებდნენ რიზესთან ახლოს პუნქტ ოფთან. სხვა მოსაზრებებით კი, აქ იგულისხმება აფხაზეთის ბიჭვინთა. ზემოთ აღნიშნულიდან, რომ კოლხიდა – არმენიის გასწვრივაა, „ერთ ხაზზეა არმენიასთან“, უფრო სავარაუდოა, რომ სტრაბონის პიტიუნტი იყო ოფ-რიზეს რეგიონში.
სტრაბონი წერს – კოლხიდის გასწვრივ, „ერთ ხაზზე“ – არმენიაა,
ანდა ახდენს უფრო ზუსტ ლოკალიზებას – „კოლხიდა ამისოსთანაა“ (სამსუნთანაა).
მსგავსია სტრაბონის ცნობა, რომ იბერები ცხოვრობდნენ არა კოლხიდის მარჯვნივ, არამედ „ზემოთ ის წერს – „კოლხიდის ზემოთ მცხოვრები ალბანები და იბერები“.
ანდა სხვაგან წერს, რომ იბერები კოლხიდის „ზემოთ“ ცხოვრობდნენ – „იბერები დასახლდნენ კოლხიდის ზემოთ არაქსთან“.
სტრაბონის თვალსაზრისით, კავკასიაში იბერები გადმოსახლდნენ „დასავლეთის იბერიიდან“, ანუ ესპანეთიდან, და ისინი დასახლდნენ არა კოლხიდის გასწრივ მდებარე ადგილებში, არამედ – კოლხიდის ზემოთ, არაქსთან და მის იქით: „დასავლეთის იბერთა ნაწილი გადასახლდა პონტოსა და კოლხიდის ზემოთ მდებარე ადგილებში (იბერები, აპოლიდორეს მტკიცების თანახმად, არმენიას ესაზღვრებიან არაქსით, უფრო კი მტკვრით და მოსხური მთებით). ეგვიპტელთა ნაწილი ეთიოპიასა და კოლხებში გადასახლდა“ (სტრაბონი, I, 3, 21. თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 81).
მაშასადამე, აქაც იბერები კოლხიდის ზემოთ ცხოვრობენ მდ. არაქსის მიმართულებით. მაშასადამე, კოლხეთს სტრაბონი არ უწოდებს დასავლეთ საქართველოს, რადგანაც დასავლეთ საქართველოს „ზემოთ“ არაა მდ. არაქსი!
კოლხეთი – ტრაპეზუნტთან მდებარეობდა – ის წერს: „ტავრების მთიანეთში არის მთა ტრაპეზუნტი, თანამოსახელე იმ ქალაქისა, რომელიც მდებარეობს ტიბარანიასა და კოლხიდასთან“ (სტრაბ. VII, 4, 3).
ფაზისი – „არმენიის მდინარეა“
სტრაბონის ცნობით – სათავე მდინარე ფაზისისა (ე.ი. ჭოროხი) მოექცა არმენიაში და შესაბამისად ამ არმენიიდან იღებდა ის სათავეს (სტრაბ. XI, 2, 17).
ფაზისის სათავე არმენიაშია – „სათავე არმენიიდან აქვს, რომელიც ღებულობს გლავკოსსა და ჰიპოსს, მახლობელი მთებიდან გამომდინარეთ“ (იქვე, გვ. 123).
ჩვენში გავრცელებული აზრით გლავკოსი არის ყვირილა (იქვე, გვ. 275), ხოლო ჰიპოსი – ცხენისწყალი (იქვე, გვ. 301).
სტრაბონის ცნობით, გლავკოსისა და ჰიპოსის სათავეები არმენიის მთების მახლობელადაა, თუ ეს ასეა, ანუ მაშინ ცხენისწყლისა (ჰიპოსის) და ყვირილას (გლავკოსის) სათავეებიც არმენიის მახლობელ მთებში უნდა ვეძიოთ. ცხენისწყლის სათავეც არმენიაშია?
მაგრამ ჩანს, რომ გლავკოსი და ჰიპოსი არიან ფაზისის ანუ ჭოროხის შენაკადები, სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში. რომელთა სათავეები არიან სპერ-არსიანის მთებში, რომელთა მახლობელი მიწა-წყალი მართლაც შედიოდა არმენიაში, რადგანაც, სტრაბონისავე ცნობით, იბერიისაგან იყო მიტაცებული.
მცირე კოლხეთი – პონტოს ერთი ნაწილი
როგორც ითქვა, სტრაბონის დროს კოლხეთს პითოდორიდა მართავდა, რომელმაც ორჯერ მოასწრო დაქვრივება. საერთოდ, ის იყო პონტოს დედოფალი. მეუღლე იყო პონტოს მეფის პოლემონისა, მისი გარდაცვალების შემდეგ შეირთო არქელაუსმა – კაპადოკია-სომხეთის ერთი ნაწილის მეფემ.
მითრიდატე პონტოელი უფრო ადრე ფლობდა კოლხეთს, სადაც გამგებლად თავისი მეგობარი მოაფრენი (სტრაბონის ბიძა) გაგზავნა. მითრიდატეს დაცემის შემდეგ კი კოლხეთი პოლემონს გადაეცა, მისი სიკვდილის შემდეგ მისი მეუღლე „მეფობდა კოლხებზე, ტრაპეზუნტზე, ფარნაკიაზე და ზემოთ მცხოვრებ ბარბაროსებზე“ (იქვე, თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, 1957, გვ. 125). ფარნაკია – პონტოს ქალაქი იყო, ტრაპეზუნტის მადლობლად (იქვე, გვ. 298) თემისკარასთან ახლოს, მის მაღლა ცხოვრობდნენ ტიბარენები, ქალდები და სანები. მიიჩნევა, რომ ფარნაკია უფრო ქალდების (ე.ი. ხალიბების) მიწაზე მდებარეობდა (იქვე, გვ. 298). აქ ნახსენები „სანები“ ჩანს, რომ ჭანებია.
მაშასადამე, დედოფალი მართავდა პონტოსა და ტრაპეზუნტის რეგიონის მიწას, მათ შორის კოლხეთს, რომელიც ფაზისამდე (ე.ი. ჭოროხამდე აღწევდა). მაშასადამე, სტრაბონის ეპოქაში, კოლხეთი ერქვა მიწ-აწყალს ტრაპეზუნტიდან ფაზისამდე. და ის იყო პონტოს სამეფოს ერთი ნაწილი.
შესაბამისად, ეგრისის საერისთავო არ შედიოდა პონტოს სამეფოში.
რუკა: პონტოს სამეფოს მიერ დაკავებული ტერიტორია მითრიდატეს პირველი ომის შემდეგ
