თეოფილაქტე სიმოკატა (VII ს.) ლაზიკის შესახებ

VII საუკუნის ისტორიკოსი თეოფილაქტე სიმოკატა (580-630) მოგვითხრობს 582-602 წლების ამბებს. მიიჩნევს, რომ სვანეთის ირგვლივ მიმდინარე ამბები იყო ბიზანტიის ისტორიის დიდი ნაკვეთი, მისი მონათხრობიდან ჩანს, თუ რა პირველ ხარისხოვან მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ბიზანტიაში სვანეთის საკითხის მოგვარებას. ბიზანტიელ ისტორიკოსთა მიერ აღწერილი სვანეთი არის დასავლეთ საქართველო სრულად და არა მხოლოდ მესტია-ლენტეხის მთიანი რეგიონი.

1. 1. რომაელების ქმედებანი სვანეთის გარშემო
      თეოფილაქტე სიმოკატა წერს: “ისტორიის მინდვრის ყვავილებში ჩავუქსოვოთ ისიც, რაც რომაელებმა სვანეთის გარშემო მოიმოქმედეს. მხატვრებიც ხომ მნიშვნელოვანსა და დიდ ნაკვეთებს რომ შემოხაზავენ, მანამდე არ უშვებენ ხელს ყალამს, სანამ მთელის უმცირეს ნაკვეთებსაც კი არ გადაიღებენ სურათებზე” (გეორგიკა, IV, ნაკვეთი I, გვ. 21).
   2. ბარამი სვანეთში
      თეოფილაქტე წერს, რომ დაახლოებით 589-590 წელს სპარსეთის მეფეს ჰორმისდას სვანეთის წინააღმდეგ გაუგზავნია თავისი სარდალი ბარამი. ამ დროს სპარსეთი გაძლიერებული ყოფილა იმდენად, რომ ჰუნებიც კი დაუხარკიათ.
      ამის შემდგომ სპარსელებს მოუცლიათ და მათ მეფეს “სვანეთის წინაააღმდეგ აღუმართავს მახვილი” (იქვე, გვ. 30).
   3. სპარსი სარდალი ბარამი არაქსზე
      სპარსელ სარდალს ბარამს სვანეთში ხელში უგდია დიდძალი ნადავლი, გაუგზავნია ის სპარსეთში, თვითონ კი არაქსზე დაბანაკებულა. იქამდე მას ომი ჰქონია კოლხეთში. ბარამმა ომი კოლხიდის წინააღმდეგ გადაიტანა” (იქვე, გვ. 22). როგორც ვთქვით, ამის შემდგომ მან შეუტია სვანეთს, ხელში ჩაუგდია სიმდიდრე და გაუგზავნია ის ბაბილონიაში (ანუ სპარსეთში) — სახელგანთქმული ბარამი სვანებს მიმართავს და ხელთ იგდებს რა დიდძალ ნადავლს, გზავნის მას ბაბილონიაში და დაიბანაკებს მდინარე არაქსზე, რომელსაც ბარბაროსები ერასს უწოდებენ” (გეორგიკა, IV, გვ. 123).
      როგორ მოხვდა ბარამი სვანეთიდან არაქსზე ასე სწრაფად?
      ამ კითხვას სვამს მრავალი მეცნიერი.
      საქმე ისაა, რომ სვანეთს უცხოელები უწოდებდნენ მთელ დასავლეთ საქართველოს. ხოლო კოლხეთი ეწოდებოდა ჭოროხის ხეობას, ისტორიულ კლარჯეთს.
      სვანეთში, ანუ დასავლეთ საქართველოში გამარჯვებულ სპარსელ სარდალს გაუვლია ჭოროხის ხეობა, ანუ კოლხეთი და შემდეგდროინდელი არტაან-არტანუჯის გზით სწრაფად გადასულა იქვე მახლობლად გამდინარე არაქსის ხეობაში. “და დაიბანაკა მდინარე არაქსზე”.
      ეს რომ ნამდვილად ასე იყო, ჩანს იმავე თეოფილაქტე სიმოკატას მონათხრობიდან, როცა სვანეთში სპარსი სარდლის ბარამის ლაშქრობისა და მისი კოლხეთის გზით არაქსის ხობაში გადასვლის შესახებ შეიტყო, ბიზანტიის იმპერატორმა უკან დაადევნა ბიზანტიელი სტრატეგიოსი რომანოზი, ის, ჩანს აღნიშნული არტანუჯ-არტაანის გზით, ანუ კოლხეთის გავლით გადასულა არაქსის ხეობის იმ ნაკვეთში, სადაც ალბანელები ცხოვრობდნენ.
   4. სტრატეგიოსი რომანოზი ლაზიკეში და მისი ბანაკი ალბანიაში
      თეოფილაქტე აგრძელებს: “ხოლო ავტოკრატორმა ე.ი. (მავრიკემ) რომ გაიგო ეს ამბები, რომანოზი დანიშნა ომის ხელმძღვანელად. ეს სტრატეგიოსი კოლხიდაში რომ მივიდა, რომელსაც მდაბიურმა ენამ ლაზიკე დაარქვა და შეუთანხმდა იქაურ მმართველებს, დაიძრა იქიდან და დაბანაკდა თვით ალბანიის წინააღმდეგ” (იქვე, გვ. 23). მართლაც, ეს ორი ჯარი ერთმანეთს შეხვდა ალბანიის დაბლობში, არაქსის პირას (გეორგიკა IV, 126).
      ზემოთ აღწერილიდან ჩანს, რომ, სვანეთი იყო დასავლეთ საქართველო. აქ გამარჯვებული სპარსელი სარდალი დასავლეთ საქართველოს გზითვე შევიდა ჭოროხის ხეობაში, გადალახა არსიანის ქედი და მიადგა არაქსის ნაპირს. მას უკან დაედევნა კოლხეთის, ანუ ჭოროხისვე გზით რომაელი სარდალი, შეებრძოლა არაქსის ნაპირას, ალბანის დაბლობზე და დაამარცხა სპარსი სარდალი. ასე მოგვითხრობს თეოფილაქტე სიმოკატა.
      კოლხიდა, ანუ ლაზიკა რომ ყოფილიყო მთელი დასავლეთი საქართველო, ხოლო სვანეთი მის ამჟამინდელ ფარგლებში მყოფი ჩრდილო-დასავლეთის ერთი ნაწილი, ბუნებრივია, ასეთი ადგილმდებარეობის შემთხვევაში სვანეთთან არაქსის ხეობისა და ალბანიის დაკავშირება შეუძლებელი იქნებოდა. რა საერთო შეიძლება ჰქონდეს მესტიისა და ლენტეხის რაიონებს მდინარე არაქსთან და ისტორიულ ალბანეთთან? ამ საკითხის გარკვევას ცდილობდა ს. ყაუხჩიშვილი. მან წამოაყენა მრავალი თეორია და ფიქრობდა, რომ შესაძლოა თეოფანეს ქრონოგრაფის გადამწერს, შეცდომა მოუვიდა და დედანში ეწერა არა სვანეთი და ალბანეთი, არამედ სხვა სახელები (გეორგიკა, IV, I, 34, შენიშვნა).

დასკვნა

თეოფილაქტე სიმოკატას სვანეთი არის დასავლეთ საქართველო, ხოლო ლაზიკა არის ჭოროხის შესართავის ქვეყანა ტრაპეზუნტის მიმართულებით.

სპარსეთიდან და არაქსის ხეობიდან ლაზიკაში გზა შედოდა არსიანის ქედის გადაკვეთით ვიდრე ჭოროხამდე და ჭოროხის გზით შავ ზღვამდე.