XX ს-ის დასაწყისში ლინგვისტმა ბერჯიხ გროზნიმ გაშიფრა ხეთური ლურსმული დამწერლობა და წაიკითხა ხეთების დედაქალაქის მდიდარი სამეფო არქივი. ამ დოკუმენტებში ჩანდა, რომ ხეთების მეზობლად არსებობდა სახელმწიფო ჰაიასა, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით ჰაიასას ადგილმდებარეობა ურარტუსას ემთხვეოდა. ის არზრუმის პლატოზეც ჩანდა.
რადგანაც სომხეთს ჰაიასტანს უწოდებენ, სახელმა „ჰაიასამ“ აღაფრთოვანა სომეხი მეცნიერები, ახლა მათ საშუალება ეძლეოდათ, რომ უკვე ძვ. წ. XIV ს-დან ემტკიცებინათ მცირე აზიაში სომხური სახელმწიფოებრიობის არსებობა. რადგანაც იქამდე მიიჩნეოდა, რომ სომხური კვალი მცირე აზიაში მხოლოდ ძვ. წ. VI ს-დან ჩანდა.
იქამდე, ჰაიასას ქვეშ იგულისხმებოდა ძვ. წ. VI ს-დან ურარტუს მეზობლად მდებარე პატარა სომხური სახელმწიფო, რომელმაც ისარგებლა ურარტუს დასუსტებით, დაიწყო მის წინააღმდეგ ბრძოლა, საბოლოოდ მოსპო და მისი ადგილი დაიჭირა.
ხეთურ წარწერებში სიტყვა „ჰაიასას“ ამოკითხვის შემდეგ, სომეხი მეცნიერები ამჟამად ამტკიცებენ, რომ თითქოსდა, ჰაიასას მემკვიდრე იყო ურარტუ და ჰაიასა არის ურარტუს თავდაპირველი, ნამდვილი სახელი, რომ ურარტუ-ჰაისასა ჰაიკების ანუ სომხების ქვეყანა იყო, რომ შესაბამისად ურარტუელთა ენა იყო სომხური. ასეთი მოსაზრება სხვა წყაროებით არ დასტურდება, ის უსაფუძვლოა.
ჩვენი ფიქრით, ქრისტეშობამდე II ათასწლეულის ჰაიასას ქვეყნის ქვეშ უნდა იგულისხმებოდეს არა ჰაიკების ქვეყანა, არამედ ბერძნულ წყაროებში ცნობილი ქვეყანა „აია“ ანუ აია-კოლხიდა. ის (აია – კოლხიდა) ამავე რეგიონს ჭოროხისა და ევფრატის სათავეებს მოიცავდა ზღვისპირთან ერთად.
აია-კოლხიდა სახელოვანი და ცნობილი ქვეყნის სახითაა მოცემული შემდეგი დროის გადმოცემებსა და მითებში, რომელთაც თავისი საფუძველი უნდა ჰქონოდა.
მიჩნეულია, რომ ჰომეროსის (ძვ.წ. IX-VIII სს.) „ოდისეა“ პირველად იხსენიებს ქვეყანას სახელით – „აია“, ეს კოლხეთის პირვანდელი სახელწოდებაა. ჰომეროსმა არ იცოდა სახელი „კოლხიდა“, ჩანს იმის გამო, რომ მის ეპოქაში კოლხეთის ადგილას მდებარე ქვეყანას სახელი „აია“ ერქვა. „ოდისეაში“ ჰომეროსი გეოგრაფიულ სახელ „აიას“ სამ ადგილას ახსენებს (სიმღერა X, XI, და XII). „ოდისეას“ მიხედვით „აიაიე“ მდებარეობდა მზის ამოსვლის მხარეს, „ოკეანის“ (ასე უწოდებდა ზოგიერთი ანტიკური წყარო შავ ზღვას) აღმოსავლეთით. „აია“ ბერძენ მწერლებს, ჩვეულებრივ, კოლხეთში მდებარე ქვეყნად მიაჩნდათ, ზოგიერთის კომენტირებით ჰომეროსი „კოლხიკეს“ ნაცვლად ხმარობდა „აიას“, როგორც ადგილის აღმნიშვნელ სახელწოდებას, რაც იმას მიუთითებს, რომ „ჰაიასას „ სამეფოს გაქრობის შემდეგ მისი სახელი „აია“ დარჩა, როგორც ადგილობრივი გეოგრაფიული სახელი.
ჰეროდოტეც „აიას“ კოლხეთთან აიგივებს. ის წერს „ხომალდით მისცურეს აია-კოლხიდაში, მდინარე ფაზისთან“.
მიიჩნევა, რომ „აია-კოლხიდაში“ „აია“ ნიშნავს „კოლხიდის“ უძველეს სახელს.
ჰეროდოტეს მიხედვით მის დროინდელ „კოლხიდას“ წინათ, არგონავტების ეპოქაში, სახელად „აია“ ერქვა. ასევეა აპოლონიოს როდოსელთანაც. მისთვის აია კოლხეთის სინონიმია. ზოგი მწერლისათვის აია კოლხეთის ნაწილი, მისი ერთ-ერთი ქალაქია, მაშასადამე, ისინიც აიას კოლხეთთან აკავშირებენ. თავის მხრივ ალბათ, შესაძლებელია ტერმინ კოლხეთის დაკავშირება სიტყვა ქალდეასთან.
ჩვენ ქვემოთ ვიკვლევთ, რომ ამირანის (და ზოგიერთი სხვა) ქართული მითი თითქმის ზუსტად ემთხვევა იმ ბერძნულ მითებს, რომელნიც კოლხურ სამყაროსთანაა დაკავშირებული (მითი არგონავტებისა და მითები პრომოთეს შესახებ). ამირანის მითის ნაშთები შემორჩენილი იყო ვრცელ ტერიორიაზე – ვანის ტბასთან მდებარე სასუნის მთებიდან ვიდრე აფხაზეთის ჩათვლით ჩრდილო კავკასიამდე. აია-კოლხიდის კულტურის ვრცელი არეალი ეკონტაქტებოდა ბერძნულ-ბალკანურ სამყაროს. მათ ერთნაირი მითებიც კი ჰქონდათ.
ერთ-ერთი ლუვიური მითის თანახმად, როგორც აღინიშნა, მოკვდავ-აღორძინებადი ღვთაება ტელეფინუს სიმბოლო (ნიშანი) – ეიას ხეზე უნდა ჩამოეკიდათ მისდამი მსხვერპლშეწირული ცხვრის ტყავი (საწმისი), ანუ, ოქროს საწმისის მითი არა მხოლოდ კოლხეთში, არამედ უფრო ადრე ლუვია-მუშქების ქვეყანაში იყო ცნობილი.
საერთოდ, ყამარის ხასიათი მიაგავს არგონავტების მითის კოლხეთის მეფის ასულის მედეას ხასიათს, კერძოდ, ყამარი მედეას მსგავსად ღალატობს თავის ოჯახს, თავის მამას და მიჰყვება საქმროს. არგონავტების მითის სიუჟეტის მიხედვით იასონს დაედევნება მედეას მამა, ამ დროს მედეა ეხმარება იასონს და აკვლევინებს თავისიანებს, ასევე, მსგავსად – ყამარი ეხმარება ამირანს, რათა მან მამამისი (ე.ი. ყამარის მამა) მოკლას – „მაღლა ნუ კი სცემ სპილოსა, დაბლა შემოჰკარ რბილოსა, დაეჭრებიან ძარღვები დაეცემიან ძიროსა“ – ურჩევს ყამარი ამირანს, თუ როგორ მოკლას მამამისი. ყამარის მამა ამბობს ამის გამო: „უყურე ბოზსა ქალასა ქმარი ირჩია მამასა“ და სწორედ ასეთივეა მედეას ხასიათი. შესაძლოა, ის ბერძნული მითები, რომელნიც კოლხეთის შესახებ შეითხზა – მოსხების (მუშქების) ქვეყანასთან იყოს დაკავშირებული.
მართლაც, „მოსხები – კოლხური ტომია“ – წერდა ამ ეპოქასთან ყველაზე ახლოს მდგომი ქრისტეშობამდე VI საუკუნის ავტორი ჰეკატოს მილეტელი.
ჩვენი კვლევით, „მოსხები“ იგივე კოლხები, იგივე ქალდები იყო, ის ეთნოსუბსტრატი, რომელითაც ჩამოყალიბდა ქართველი ხალხი და რომლიდანაც წარმოიშვა ქართველთა ტომები ე.წ. „ქართები“, „ზანები“ და „სვანები“. მისი მითები აია-კოლხიდას მითებია, მცირე აზიისა და კავკასიის ქართულ სამყაროში გავრცელებული.
ფ. ჰაასის მიერ დადგენილია, რომ მცირეაზიაში გავრცელებული რწმენა-შეხედულებები და მითები იდენტურია ანტიკურ სამყაროში ცნობილი ზოგიერთი მითისა.
ჩვენი თვალსაზრისით იასონისა და მედეას მითი გარკვეულწილად იდენტურია ამირანისა და ყამარის თქმულებისა, რომელიც ჩანს მცირეაზიის მკვიდრ ქართველთა წინაპრებში იყო გავრცელებული, ანუ აია-კოლხიდის ვრცელ სამყაროში, რომლის ერთი ნაწილი შემდგომ ურარტუმ მოიცვა.
პარაგრაფი, მიტროპოლიტ ანანია ჯაფარიძის წიგნიდან „არიან ქართლი“
