შესავალი
ლაზიკის ისტორიული გეოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო საკითხს წარმოადგენს არქეოპოლისის ლოკალიზაცია. ბიზანტიური წყაროების მიხედვით, განსაკუთრებით პროკოფი კესარიელის ცნობებით, არქეოპოლისი მოიხსენიება როგორც ლაზიკის „მთავარი და უდიდესი ქალაქი“, ძლიერ გამაგრებული პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი, რომელშიც VI საუკუნეში განლაგებული იყო მრავალათასიანი ბიზანტიური სამხედრო კონტინგენტი. მიუხედავად ამისა, XX საუკუნის არქეოლოგიურმა კვლევებმა ნოქალაქევში (ციხე-გოჯი) ვერ გამოავლინა ისეთი ინტენსიური საქალაქო ცხოვრების ნიშნები, რომლებიც შეესაბამებოდა ამგვარ სტატუსს.
წინამდებარე თავში განხილულია არქეოლოგიური, ნუმიზმატიკური, ტექსტუალური და ტოპონიმიკური მონაცემები, რომელთა ერთობლიობა აყენებს კითხვის ნიშნის ქვეშ ნოქალაქევის არქეოპოლისთან გაიგივებას და შესაძლებლად ხდის არქეოპოლისის ლოკალიზაციას ჭოროხის ხეობაში, თანამედროვე ბათუმ–ციხისძირის არეალში.
I. არქეოპოლისი პროკოფი კესარიელის ცნობებში
პროკოფი კესარიელი არქეოპოლისს აღწერს როგორც:
- ლაზიკის „მთავარ და უდიდეს ქალაქს“
- ძლიერ გამაგრებულ სტრატეგიულ ცენტრს
- ქალაქს, რომელიც მდებარეობდა ფაზისის მარჯვენა სანაპიროზე, მთიან რელიეფში, მდინარის ჩამოსვლით ქალაქის ზემოდან
- პუნქტს, რომელიც ერთდღიანი სავალით იყო დაშორებული მოხირისისგან
ამ აღწერაში მკაფიოდ იკვეთება არა მხოლოდ ქალაქის სამხედრო მნიშვნელობა, არამედ მისი გეოგრაფიული სპეციფიკაც. პროკოფის ტექსტში არქეოპოლისი წარმოდგენილია როგორც მუდმივი სამხედრო-პოლიტიკური ცენტრი და არა ეპიზოდური ციხე-სიმაგრე.
II. ნოქალაქევის არქეოლოგიური კვლევების შედეგები
ნოქალაქევში არქეოლოგიური კვლევები დაიწყო 1930–1931 წლებში, ხოლო 1970-იანი წლებიდან გაგრძელდა ე.წ. სტაციონარული გათხრებით. კვლევის შედეგებმა თავად მკვლევრები მნიშვნელოვან სირთულეების წინაშე დააყენა.
ლ. მუსხელიშვილი პირდაპირ აღნიშნავდა, რომ VI საუკუნის კულტურული ფენა ნოქალაქევში პრაქტიკულად არ იკვეთება, მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ ამ საუკუნეს უკავშირდება არქეოპოლისის ისტორიული აყვავება. ექსპედიციამ ციხის შიგნითა ტერიტორიაზე, აკროპოლისსა და გალავნის გარეთ ჩაატარა მრავალრიცხოვანი საცდელი გათხრები, თუმცა საქალაქო ცხოვრების შესაბამისი სტრატიგრაფიული ფენა ვერ დადასტურდა.
შემდგომმა კვლევებმა აჩვენა, რომ:
- ნოქალაქევი და მისი მიდამოები იყო მცირედ დასახლებული;
- IV–VII საუკუნეების სამარხები მცირე რაოდენობითაა წარმოდგენილი;
- კულტურული ფენა ღარიბია და ფრაგმენტული;
- აღმოჩენილი არტეფაქტების უმეტესობა ადგილობრივი წარმოების კერამიკაა;
- ქალაქს არ ეტყობა დამოუკიდებელი ეკონომიკური ფუნქციონირება.
ამ მონაცემთა საფუძველზე მკვლევართა ნაწილმა დაასკვნა, რომ ნოქალაქევი ვერ აკმაყოფილებს დიდი საქალაქო ცენტრის კრიტერიუმებს.
III. ნუმიზმატიკური მასალის პრობლემატიკა
განსაკუთრებით საყურადღებოა ნუმიზმატიკური მასალის სიმცირე. არქეოპოლისი პროკოფის მიხედვით იყო ბიზანტიური ჯარების მუდმივი სადგომი. ასეთ ცენტრებში, როგორც წესი, მონეტარული მასალა უხვადაა წარმოდგენილი, ვინაიდან:
- ჯარი ანაზღაურებას მონეტებით იღებდა;
- იქმნებოდა ბაზრები და სავაჭრო ინფრასტრუქტურა;
- ფული ინტენსიურად ტრიალებდა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში.
ნოქალაქევში აღმოჩენილია სულ რამდენიმე ბიზანტიური მონეტა, რაც თავად ნუმიზმატიკოსთა შეფასებით „მცირე და მოკრძალებულ“ მასალად მიიჩნევა. მსგავსი სურათი ფიქსირდება ვარციხეშიც, რომელიც ტრადიციულად როდოპოლისთან აიგივებოდა.
ეს ფაქტი სერიოზულ წინააღმდეგობაში მოდის არქეოპოლისისა და როდოპოლისის როგორც უმნიშვნელოვანესი ბიზანტიური ცენტრების აღწერასთან.
IV. ბერძნული ეპიგრაფიკის არარსებობა
არანაკლებ მნიშვნელოვანია ბერძნული წარწერების პრაქტიკული არარსებობა ნოქალაქევში და ვარციხეში. ბიზანტიურ სამყაროში საეპისკოპოსო კათედრები განთავსებული იყო დიდ ქალაქებში, სადაც ბერძნული liturgical და ადმინისტრაციული ეპიგრაფიკა ჩვეულებრივად ფიქსირდება.
ნოქალაქევთან ახლოს, ნოჯიხევში, აღმოჩენილი ტეტრაკონქის ეკლესიაში კი გამოვლენილია ქართული ასომთავრული წარწერები, რაც მეტყველებს ადგილობრივი ეკლესიური ტრადიციის სიძლიერეზე. თუ ბერძნული ეპიგრაფიკა ნოქალაქევში „დროის მიერ განადგურდა“, ძნელია აიხსნას, რატომ შენარჩუნდა იმავე ეპოქის ქართული წარწერები მეზობელ პუნქტში.
V. ტოპონიმიკა და მოხირისის ლოკალიზაცია
ჭოროხის ხეობაში ფართოდ არის გავრცელებული „მახ“ ფუძის მქონე ტოპონიმები (მახო, მახვილაური, მახინჯაური, მახუნცეთი, მახუნცორი). მათი კონცენტრაცია ერგე-ლიგანისა და ბათუმ-აჭარისწყლის რეგიონში ქმნის საფუძველს მოსაზრებისთვის, რომ მოხირისი სწორედ ამ არეალში უნდა ვეძიოთ და არა იმერეთის დაბლობში.
თუ ფაზისად მივიჩნევთ ჭოროხს, პროკოფი კესარიელის გეოგრაფიული ცნობები გაცილებით თანმიმდევრულად ეწყობა ტექსტს.
VI. ალტერნატიული ჰიპოთეზა: არქეოპოლისი ჭოროხის ხეობაში
წინამდებარე მონაცემების ერთობლიობა გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ:
- ნოქალაქევი იყო ციხე-სიმაგრე და სეზონური რეზიდენცია, არა დედაქალაქი;
- არქეოპოლისი მდებარეობდა ჭოროხის მარჯვენა სანაპიროზე, ბათუმსა და ციხისძირს შორის;
- სწორედ ამ რეგიონში უნდა ვეძიოთ VI საუკუნის ლაზიკის პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი.
ამ ჰიპოთეზის საბოლოო დადასტურება შესაძლებელი იქნება მხოლოდ სისტემური არქეოლოგიური კვლევებით ჭოროხის ხეობაში, სადაც ბოლო ათწლეულებში გამოვლენილია მდიდარი, თუმცა ჯერ კიდევ არასრულად შესწავლილი არტეფაქტები.
დასკვნა
ნოქალაქევის არქეოლოგიური, ნუმიზმატიკური და ეპიგრაფიკული მონაცემები არ შეესაბამება არქეოპოლისის შესახებ ბიზანტიური წყაროების აღწერას. პირიქით, არსებული ფაქტები მიუთითებს, რომ არქეოპოლისის ლოკალიზაცია უნდა გადაიხედოს და ყურადღება გამახვილდეს ჭოროხის ხეობაზე, როგორც ლაზიკის ისტორიული ცენტრის შესაძლო არეალზე.
ეს საკითხი რჩება ღიად, თუმცა წარმოდგენილი არგუმენტები მკაფიოდ აჩვენებს, რომ ნოქალაქევის არქეოპოლისთან გაიგივება საჭიროებს სერიოზულ რევიზიას.
