მკვლევარი თ. ქემერტელიძე ეთანხმება გ. მელიქიშვილსა და გ. მამულიას, რომ არიან-ქართლი სხვა ტერიტორიებთან ერთად მოიცავდა ტაოსა და სპერს (უთითებს გ. მელიქიშვილი “საქართველოს ძველი ისტორიისათვის”, რუსულ ენაზე, 1959, გვ. 278; გ. მამულია, “კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ძველ ქართლში”, 1979, გვ. 93).
მისი აზრით არიან-ქართლის მეფის ძე აზონი იყო აქემენიდების სამეფოს XVIII სატრაპიის ერთ-ერთი მხარის მმართველი, ანდა XIX სატრაპიის გამგებელი (თ. ქემერტელიძე. ქართლის იბერიის სამეფოს წარმოქმნის თარიღის შესახებ, საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი ნარკვევები, ტ. VI, 2000, გვ. 31).
შესაძლოა ალექსანდრე მაკედონელმა აზონს XIX სატრაპიასთან ერთად ჩააბარა მის ჩრდილოეთით მდებარე ქვეყნის გამგეობა და ამ სახით ჩამოაყალიბა ჩანასახი ახალი სავარაუდო სატრაპიისა – მცხეთის იბერიისა.
“მოქცევაჲ ქართლისაჲს” ცნობით აზონი იყო არა მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოს, არამედ მთელი ისტორიული საქართველოს გამგებელი “ეგრისწყლიდან” ალბანეთამდე, ანუ დასავლეთ საქართველო (აღმოსავლეთთან ერთად) მის მიერ იმართებოდა. ასევე გადმოგვცემს ქართლის ცხოვრებაც”.
ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების შემდეგ 323-316 წლებში მდინარე არაქსის შუა წელზე ჩამოყალიბდა ე.წ.”არარატის” სომხური სახელ-აზონის მამის სამეფო.
მკვლევარი თ. ქემერტელიძე ეთანხმება გ. მელიქიშვილსა და გ. მამულიას, რომ არიან-ქართლი სხვა ტერიტორიებთან ერთად მოიცავდა ტაოსა და სპერს (უთითებს გ. მელიქიშვილი “საქართველოს ძველი ისტორიისათვის”, რუსულ ენაზე, 1959, გვ. 278; გ.მამულია,კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ძველ ქართლში”, 1979, გვ. 93). მისი აზრით არიან-ქართლის მეფის ძე აზონი იყო აქემენიდების სამეფოს XVIII სატრაპიის ერთ-ერთი მხარის მმართველი, ანდა XIX სატრაპიის გამგებელი (თ. ქემერტელიძე. ქართლის იბერიის სამეფოს წარმოქმნის თარიღის შესახებ, საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი ნარკვევები, ტ. VI, 2000, გვ. 31).
შესაძლოა ალექსანდრე მაკედონელმა აზონს XIX სატრაპიასთან ერთად ჩააბარა მის ჩრდილოეთით მდებარე ქვეყნის გამგეობა და ამ სახით ჩამოაყალიბა ჩანასახი ახალი სავარაუდო სატრაპიისა – მცხეთის იბერიისა. “მოქცევაჲ ქართლისაჲს” ცნობით აზონი იყო არა მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოს, არამედ მთელი ისტორიული საქართველოს გამგებელი -“ეგრისწყლიდან” ალბანეთამდე, ანუ დასავლეთ საქართველო (აღმოსავლეთთან ერთად) მის მიერ იმართებოდა. ასევე გადმოგვცემს ქართლის ცხოვრებაც”. ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების შემდეგ 323-316 წლებში მდინარე არაქსის შუა წელზე ჩამოყალიბდა ე.წ.”არარატის” სომხური სახელ- 27 მწიფო. იქამდე ეს ტერიტორია, ისტორიული არიან-ქართლის ერთი ნაწილი, ქართველებით – ქართველური ტომებით იყო დასახლებული. ქსენოფონტე აქ, არაქსის ხეობაში, მიუთითებს ფასიანებისა და ქალდების, ჰეროდოტე – ალაროდიელების ცხოვრებას. აქ, ძვ.წ. VI ს-ის ბოლო მეოთხედსა და ძვ. წ. V ს-ში ალაროდიელები და ფასიანები სახლობდნენ. თ. ქემერტელიძე წერს – მდ.არაქსის ხეობაში სომხური ეთნიკური ელემენტის მასობრივი შეღწევა ძვ. წ. IV საუკუნის პირველი ნახევრისათვის არის სავარაუდო” (იქვე, გვ. 36).
არიან-ქართლის მომცველ ამ მიწა-წყალზე სომხებს შეღწევა დაუწყიათ ქრისტეშობამდე IV საუკუნის დასაწყისში. ალბათ მათ შემოსევას თუ გაექცა არიან-ქართლის მეფის ძე აზონი და ჩრდილოეთით გადასახლდა. არიან-ქართლის სამეფოს მიწა-წყალზე სომხებს ჩამოუყალიბებიათ ასევე კიდევ ერთი სომხური სამეფომცირე არმენია”. ის მოიცავდა ყოფილი XVIII სატრაპიის ტერიტორიას, მათ შორის ტაოს ნაწილს, სპერს, ყარა-სუს ზემო დინებას (ძვ.წ. IV ს-დან), იქამდე ამ მიწა-წყალზე ცხოვრობდნენ სასპერები, მატიენები და ალაროდიელები (საფიქრებელია, რომ მცირე არმენიის მკვიდრი, ადგილობრივი, ქართული მოსახლეობის ეთნიკური სახე ბოლომდე არ შეცვლილა და იქ ქართველები კიდევ დიდხანს ცხოვრობდნენ, რასაც მიუთითებს ფაქტები იმისა, რომ ამ რეგიონის მახლობელ, უშუალოდ მომიჯნავე მიწაწყალზე VI-VII ს-ში ჩამოყალიბდა ქართველთა სამთავრო” (სომეხთა სამეფოს შემადგენლობაში), IX-X საუკუნეებში დამოუკიდებელი ტაოს ქართული სამთავროები, შემდეგქართველთა სამეფო”.
კონსტანტინე პორფიროგენეტის ცნობებიდან ჩანს, რომ X საუკუნეშიც კი არაქსის მარცხენა სანაპიროს მიწა-წყალი იბერების სახელმწიფოში შედიოდა, ხოლო არზრუმი ქართველებს თავიათ ქალაქად მიაჩნდათ. არისტაკეს ლასტივერტეცის ცნობით ბასიანი ქართული ქვეყანა იყო. ტაოს მეფე დავით კურაპალატის წარმატებული ლაშქრობები ვანის ტბის მიმართულებით, და ამ მხარის მის სამეფოში გაერთიანება მიუთითებს, რომ არაქსის მარჯვენა სანაპიროს მხარეებშიც ქართველები ჯერ კიდევ ცხოვრობდნენ და არმენიელებში მათი ასიმილიაციის პროცესი არ იყო დასრულებული. ამ მხარეებში ქართველთა ეთნიკური იდენტობის შენარჩუნებისათვის მნიშვნელოვანი იქნებოდა ფაქტი იმისა, რომ ამ არეალს ესაზღვრებოდა მცხეთის იბერიის სახელმწიფო. ამ მხრივ აღსანიშნავია, რომ I-II საუკუ- 28 ნეებში გაძლიერებული იბერია თვით სომხეთის სამეფოსაც მართავდა (ფარსმან მეფისა და მისი შვილების დროს), რაც არმენიის “ქართული ზოლის” მოსახლეობისათვის ქართული იდენტობის გადარჩენისათვის დიდი სტიმული იქნებოდა.
მაშასადამე, ყოფილ XVIII სატრაპიაში ძვ.წ. IV საუკუნისათვის ორი სომხური სამეფო ჩამოყალიბდა – ე.წ. არარატისა და მცირე არმენიისა. XIX სატრაპიაც ვერ აცდა სომხურ ბატონობას – ბერძენთა და რომაელთა მიერ “დასავლეთ არმენიად” წოდებული მიწა-წყალი მოიცავდა მდ. ჭოროხის ზემო და შუა დინებათა ქვეყნების გარკვეულ ნაწილს (მათ შორის ტაოსა და სპერის ნაწილებს) და მდინარე არაქსის ზემო დინების აუზს. ტაო და სპერი, როგორც ბასიანი, დიდხანს, თითქმის XV-XVI საუკუნეებამდე და შემდეგაც კვლავ ეთნიკური ქართული ქვეყნები იყვნენ, არმენიზაციის პროცესი ამ ქართულ მხარეებში შედარებით ნელი იყო.
ალექსანდრე მაკედონელს XVIII სატრაპია სამართავად გადაუცია მითრენ იარვანდიანისათვის, რომელიც აირარატის მეფე იყო (იქვე, გვ. 36), მაშასადამე სავარაუდოდ არიან-ქართლის ნაწილიც მასვე გადაეცა. თ. ქემერტელიძე ფიქრობს, რომ რადგან აზონის მამის იარედოსის სახელი მსგავსია იარვანდისა, ამიტომაც ისინი ნათესავები იყვნენ. ჩვენი აზრით მათ ორივეს (იარვანდსა და იარედოსს) სახელები ერქვათ ქვეყნის არიანის” სახელის მიხედვით, კერძოდ ამ ქვეყნის სახელის ფუძე (ე.ი.არ”) გადაქცეულა ამ ქვეყნის მფლობელის საგვარეულო სახელად. მართლაც XVIII სატრაპიის მმართველთა საგვარეულო სახელი ყოფილა იარვანდიანები, იარვანდ – სახელში ფუძე-ძირის ნაწილია არ” (ი-არ-ვანდ) ისევე, როგორც იარედოსში (ი-არ-ედოს).”არ” ფუძის მქონე სახელები აღნიშნულ რეგიონში მრავლად იყო. ტოპონიმი და ჰიდრონიმი – არაქსი, არსიანი, არცნი, არზნე, არზრუმი, ართვინი, არტაანი, არტანუჯი, თუ არას ვიტყვით კარინსა და კარზე – არიან ქართლის ქვეყნის სახელის (არიანის) ძველი ნაშთები.
გ. მელიქიშვილმა გამოთქვა თვალსაზრისი, რომ სახელი სომეხი” წარმომდგარია ქვეყნის სახელისაგან,სუხმა”, რომელიც თ. ქემერტელიძის სიტყვით მდებარეობდა მურად-სუს დინების ჩრდილოეთით, დასავლეთ არმენიაში. სუხმა-სოხმა-სოხმი-სომხი და აქედან სომხითი, სომხითარი, სომეხი. ისტორიულად კი სუხმას ხურიტულ ქვეყანაში ხურიტი მატიენები ცხოვრობდნენ. 29 რაც შეეხება საკუთრივ არმენიას, ის აქემენიდების დროს შედიოდა XIII სატრაპიაში და მდებარეობდა ვანის ტბის მიდამოებში, მდ. ტიგროსის ზემო დინების რეგიონში მდ. ბოხტან-სუს შესართავამდე. ესაა ქსენოფონტეს “აღმოსავლეთი არმენია”.
თ.ქემერტელიძის აზრით აზონი მცხეთაში გამეფდა 323-322 წლებში ძველი წელთაღრიცხვისა, ხოლო 301 წელს ის დაამარცხა ფარნავაზმა არტაანში. ფარნავაზმა ამის შემდეგ ილაშქრა მცირე არმენიაში (ძველი არიან-ქართლის ნაწილში) და აიღო მისი მთავარი ქალაქი ანიკემახი ანუ ანძიანძორი, საიდანაც ეკელეცის გავლით შევიდა კლარჯეთში. მანარიან-ქართლის~ მიწა-წყალზე ანუ აზონის მამულში ილაშქრა ანძიანძორიდან _ კლარჯეთამდე (შესაძლოა ანიკემახი იყო ის ქალაქი, სადაც შემდეგ დაარსდა კამახის საეპისკოპოსო კათედრა). სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მკვიდრნი იწოდებოდნენ ასე – აზნაურები” (ე.ი. აზონის პოლიტიკური მემკვიდრეები, შთამომავლები).
ქართლში ორმეფობის ჟამს (ძვ.წ. II-I სს.) მხოლოდ აქაური ერისთავები იხსენებიან აზნაურებად, “შემდეგაზნაურები” – წოდებრივ ფენად იქცა (იქვე, გვ. 36). სახელები აზნაური და აზონი ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. აზონი მცხეთაში 24 წელი მეფობდა, თ. ქემერტელიძე ეთანხმება სხვებს და მიიჩნევს, რომ 301 წელს დიადოქოს ანტიგონეს მოკვლის შემდეგ წინა აზიის ზედამხედველობის უფლება მიენიჭა იქამდე თრაკიის გამგებელს ლისიმაქეს. ამ დროისათვის სელევკიმ უკან დაიბრუნა მესოპოტამიის გამგებლობა. ამ ცვლილებებმა გავლენა იქონია აზონის ბედზეც. კერძოდ 301 წელს მისი მფარველი ანტიგონეს მოკვლის შემდეგ აზონს აუჯანყდა მცხეთის მამასახლისის ძმისწული ფარნავაზი (იქვე, გვ. 37). მან ორწლიანი ბრძოლის შემდეგ მცხეთის ტახტი დაიჭირა, მას მხარს უჭერდა სელევკი, აზონს კი ლისიმაქე. გამარჯვების შემდეგ, როგორც ითქვა, ფარნავაზმა აზონის მამული ქვეყანა ანუ არიან-ქართლი დალაშქრა. მიიჩნევა, რომ აზონის მცირე აზიურ წარმოშობაზე (ისტორიული სამხრეთდასავლეთ საქართველოდან) მიგვანიშნებს მის მიერ შემოტანილი გაცისა და გას კერპები.
პარაგრაფი მიტროპოლიტ ანანია ჯაფარიძის წიგნიდან „არიან-ქართლი“. 2015
