1533 წლის 30-31 იანვარს დასავლეთ საქართველოს ლაშქარი ეპისკოპოსთა მონაწილეობით შეებრძოლა ბიჭვინთისა და ქრისტიანული საქართველოს ასაოხრებლად დაძრულ ჩრდილოკავკასიურ ჯარებს. ეს ბრძოლა მოხდა „ჯიქეთში“, დაახლოებით თანამედროვე გაგრის ჩრდილოეთით. პირველ დღეს ქართველებმა გაიმარჯვეს, მეორე დღეს ღალატით დამარცხდნენ.
(ქართლის ცხოვრება, ტომი 2, 1959, გვ. 497).
ჩრდილო კავკასიელთა წინააღმდეგ ეპისკოპოსთა ომში მონაწილეობა გამოწვეული იყო იმით, რომ ადიღე-ჩერქეზული ძალა დაუნდობლად ებრძოდა ქრისტიანულ სარწმუნოებას. ამიტომაც აფხაზეთის კატალიკოსმა მოუწოდა თავის მრევლს, ანუ დასავლეთ საქაღთველოს ქრისტიანებს, გაერთიანებულიყვნენ ქრისტიანების მტრებთან საომრად, ეს იყო სამამულო ომი, ამიტომაც თვით ეპისკოპოსებიც კი დაიძრნენ საომრად სამწყსოს დასაცავად.
მტერთან ომი იყო რელიგიური, თავდაცვითი ომი, რადგანაც მუსულმანურ-წარმართული სამყარო, რომელიც თემურ ლენგის შემდეგ ჩრდილო კავკასიაში დიდ ძალად გადაიქცა, თავგანწირვით ებრძოდა ათასწლოვან ქრისტიანულ სამყაროს, მის ცივილიზაციასა და ხალხს. ანუ ბიჭვინთას, მისი საკათალიკოსოს მრევლს, სასულიერო წოდებას, ეკლესიებსა და მონასტრებს.
საუკუნით ადრე, თემურ ლენგამდე, მტერი საქართველოს სამხრეთიდან უტევდა ისლამის დროშით. ჩრდილოეთიდან კი ის დაცული იყო ქრისტიანული ზოლით, ვინაიდან იმჟამად ჩრდილო კავკასიელები ქრისტიანები იყვნენ და მათი დიდი ნაწილი იყო სამწყსო აფხაზეთის კატალიკოსისა.
თემურ ლენგის შემდეგ კი შეიცვალა დემოგრაფია, სახე და ეთნიკური თვითშემეცნება ჩრდილო კავკასიელებისა, იქ ჩასახლდნენ ახლი ხალხები ურალ-ციმბირ-ალტაის რეგიონიდან, განსაკუთრებით ოქროს ურდოს ბეგლარბეგ ედიგეის ბრძოლების დროს კანონიერ ხან შადიბეკთან, რომელმაც თავი კავკასიას შეაფარა.
მის წინაღმდეგ საომრად ედიგეიმ ჩრდილოეთ კავკასიაში გადმოასახლა საკუტარი ულუსი, მომთაბარეთა დიდი ურდო, როელთაც ადვილად დაამარცხეს ჩრდილო კავკასიის ყველა ხალხი, ისედაც დასუსტებულები თემურ-ლენგის მიერ.
ედიგეის ხალხი ანუ ადიღეველები, ნოღაელთა და უფრო ადრე ყივჩაღთა მსგავსად, ჩრდილოეთ კავკასიაში ჩამოსახლდნენ ციმბირის ვრცელი მხარეებიდან. ამას უპირველესად ენობრივი მონაცემები ადასტურებს. ადიღეური და ენისეური ენები ერთ ენათა ოჯახში ერთიანდებიან. სახელი ადიღე, რომლის ეტიმოლოგიაც დღემდე შეუსწავლელია, უფრო მიგვითითებს ოქროს ურდოს ციმბირელი მმართველის ედიგეის შესახებ.
ედიგეის ხალხმა ანუ ადიღეველებმა მოახდინეს კავკასიელი ხალხებისა და ტომების ასიმილაცია, რამაც შეცვალა ეთნიკური სახე ჩრდილო კავასიელებისა, ქრისტიანული სამწყსო გაწარმართთდა და ნაწილობრივ გამუსულმანდა და გადაიქცა დიდ ძალად, დაიჭირეს ყველა ხეობა, მათ შორის მდ. ყუბანის სათავეები და აქედან თანდათანობით გადასახლდმნენ სამეგრელოს ჩრდილოეთში, რომელსაც აფხაზეთი ერქვა.
აფხაზეთის ქვეშ აქ იგულისხმება აფხაზთა სამთავრო, რომელიც თავდაპირველად სამეგრელოს ნაწილი იყო, გამოყოფის შემდეგ გაფართოვდა და თავდაპირველად მას ესაზღვრებოდა მდ. ბზიფით (კაპოეტისწყლით), სამეგრელოს მიწების დაპყრობათა კვალდაკავალ კი გაფართოვდა, საზღვარმა გადმოიწია ანაკოფიასთან (ახალ ათონი), შემდგში საზღვარი იყო მდ. კოდორი, ამის შემდეგ ეგრისწყალი და ბოლოს მდ. ენგური.
რაც შეეხება აფხაზეთის საკათალიკოსოს სახელს, ის უკავშირდებოდა სულ სხვა პოლიტიკურ ერთეულს-აფხაზტა სამეფოს“, რომელიც იქამდე დაახლოებით 700 წლით ადრე, მთელ დასავლეთ საქართველოს მოიცავდა ვიდრე პუნქტ ხუფათამდე (ამჟამინდელი ხოფა თურქეთში).
აფხაზტა სამეფო და შესაბამისად, აფხაზტა საკატალიკოსო იმთავითვე, ანუ მე-8 საუკუნიდანვე ქართულენოვანი ერთეულები იყვნენ, ქართული მრევლითა და კულტურით. ქართულენოვანი ეკლესია მონასტრებით და საეპისკოპოსოებით. ძველი აფხაზეთი იყო აკვანი ქართული კულტურისა ტაო-კლარჯეთან ერთად არაბთა და თურქ-სელჯუკთა ეპოქაში, როდესაც საქართველოს გული, შიდა ქართლი თბილისის საამიროს ჰქონდა დაპყრობილი.
შესაბამისად, გურია-სამგრელოს მსგავსად, თავდაპირველად, სწორედ ამ 1533 წლის ომამდე, აფხაზთა საერისთავოც ქრისტიანული და ქართულენოვანი ქვეყანა იყო, რომელიც ჩრდილოეთიდან იცავდა ბიჭვინდიდს დიად საეკლესიო ცენტრს.
აფხაზტა საერისთაოს ქართულენოვნება შეიცვალა სწორედ ამ 1533 წლის ჯიქებთან ომში დამარცხების შემდეგ.
მათთან თავდაცვითი ომის მოწოდების ხმა გაისმა აფხაზეთის კათალიკოსის მხრიდან, მოწოდებით რომ ეს იყო სამკვდრო-სასიცოცხლო მნიშვნელობის თავდაცვა მომხვდურ წარმართ ადიღეური ტომებთან.
მაგრამ მტერმ გაიმარჯვა.
გამარჯვების შემდეგ ამ ტომებმა მალე დაიპყრეს ამჟამინდელი გაგრის რაიონი და მიუახლოვდნენ ბიჭვინტას, კათალიკოსმა დატოვა ათასწლოვანი ქრისტიანული ცენტრი და გელათაში დამკვიდრედა.
ისმის კითხვა, რა იყო მიზეზი ამ ტოტალური დამარცხებისა, როცა მტერმა ერთ, მე-17 საუკუნეში, ელვისებური სისწრაფით შეძლო ისტორიული სამეგრელოს დიდი ნაწილის დაპყრობა კაპოეტისწყლიდან და ანაკლიიდან ვიდრე მდ. ენგურამდე?
საერთოდ, მე-15 საუკუნემდე საქართველოს ჩრდილოეთი დაცული იყო იქაური მკვიდრი ქრისტიანი მოსახლეობის მიერ. ჩრდილოკავკასიეელები ქრისტიანები იყვნენ და ისინი იყვნენ მრევლი საქართველოს ეკლესიისა.
ახლა, თემურ ლენგიდან სულ რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ, ვითარება მკვეთრად შეიცვალა, საქართველოში ქრისტიანობას სასიკვდილო საფრთხე ჩრდილოეთიდანაც დაემუქრა, ქვეყანა ალყაში აღმოჩნდა.
თუ ეს მდგომარეობა არ გამოსწორდებოდა, საქართველოსა და მის ეკლესიას უდიდესი კრახი ელოდა.
საფრთხე ძალზე ძლიერი იყო. მტერი შემოდიოდა საქართველოს საზღვრის სიღრმეებში და სარწმუნოებრივად ნაკუწ-ნაკუწად გლეჯდა საზღვრისპირა ოლქებს, სადაც ვრცელებოდა წარმართობა და ისლამი.
ამ საფრთხესთან ბრძოლა საჭირო იყო მთელი ქრისტიანული ძალების მოკრებით და ქრისტიანობის მტრებთან საერთო თავდაცვითი ბრძოლით.
ქართველმა ეპისკოპოსებმა თავიანთ მოვალეობად მიიჩნიეს ქრისტიანობის დასაცავად მრევლთან ერთად პირადად ებრძოლათ საომარ ველზე.
ეს ბრძოლა უთანასწორო იყო, რადგანაც მუდმივ ლაშქრობასა და კაცის კვლას შეჩვეულ მომთაბარეებთან უნდა ებრძოლათ საეპისკოპოსო კათედრიდან გადმოსულ მწიგნობრებს, რომელთა ხელებისათვის ხმალი უჩვეულო, ხოლო მათი სინდისათვის უმძიმესი, მაგრამ რეალობამ მათ ახალი მოვალეობა დააკისრა,
მაგალითად, აფხაზეთის საკათალიკოსოში შემავალი გურიის სამთავრო თვითონ ებრძოდა იმჟამად სამხრეთიდან შესეულ მტერს, ის თანდათან კარგავდა მდ. ჭოროხის მარცსენა სანაპიროს ოლქს გონიოდან ტრაპეზუნტამდე და მისი ლაშქარი ამ მიმართულებით იბრძოდა, მაგრამ, რადგანაც უდიდესი საფრთხე დაემუქრა აფხაზეთის საკათალიკოსოს ჩრდილოეთიდან, კათალიკოსმა აკურთხა ამ მიმართულებით თავდაცვითი ბრძოლა.
რადაგანაც ბრძოლის ველზე მისვლა გადაწყდა საზღვაო გზით და შესაბამისი საშუალება საბრძოლო ნავებისა და გემების სახით მხოლოდ გურიას (ლაზისტანს) გააჩნდა, ამიტომაც ქართული ლაშქარი საზღვაო გზით, 100 საბრძოლო ხომალდით გურიიდან ჯიქეთში გაეშურა.
რატა აფხაზეთის კათალიკოსის მოწოდების შესაბამისად ბიჭვინთის დიდებული კათედა და სამწყსო დაეცვათ.
ებრძოლათ თავდაცვითი ომის სახით მომხდურებთან და დაეცვათ ქრისტიანობა აფხაზეთის საკათალიკოს ჩრდილოეთ საზღავარზე-ბიჭვინთის უდიდესი საეკლესიო ცენტრის გადასარჩენად.
აფხაზეთის კათალიკოსის მოწოდებით შეკრებილ მეომარ ეპისკოპოსთა შორის შორის გურიელი ეპისკოპოსიც იყო მთავრებთან, დადიანთან, გურიელთან და ლაშქართან ერთად. ისინი მედგარად შეებრძოლნენ საქართველოს მიმართულებით მოძრავ ლაშქარს.
1533 წლის 30-31 იანვარს გაგრის მახლობლად ჩრდილო კავასიელი ადიღე-ჩერქეზები (ჯიქები) შეებრძოლნენ აფხაზეთის კათალიკოსის საერთო მეთაურობით შედგენილ დასავლეთ საქართველოს ლაშქარს. სამწუხაროდ, კათალიკოსის ლაშქარი დამარცხდა.
ამ ომს აღწერს ქართლის ცხოვრება –
„1533 წელს, დადიანი მამია და გურიელი მამია წარვიდეს ჯიქეთს საბრძოლად ზღვით ნავებითა და შეიბნეს თვესა იანვარსა ოცდაათსა.
პირველსა დღესა ამათ გაემარჯვა, მეორესა დღესა, პარასკევსა, განრისხდა ღმერთი ოდიშართათვის, უღალატეს და გამოექცნეს. დადიანი და გურიელი და გურიელის ლაშქარი დაუტევეს.
მოეტევნეს ჯიქნი და შეიბნეს. მრავალი დახოცეს დადიანმან, გურიელმან და გურიელის ლაშქართა.
მოკლეს გურიელის შვილი გიორგი და მისნი აზნაურიშვილნი.
დაღალულნი ომისაგან შეჩვენებულმან ცანდია ინალდიფითა გაინდვნა, დადიანი გააშიშვლეს, სრულიად შიშველი დაჭრეს გურიელი და სამნი მისნი ძმანი და ეპისკოპოსნი, და მისნი ლაშქარნი ტყვე ყვეს. წარვიდა მალაქია კათალიკოზი და გამოიხსნა ცოცხალნი და მკვდარნი ფასით იყიდნა“ (ქართლის ცხოვრება, ტომი 2, 1959, გვ. 497).
ღალატის საფუძველი ყოფილა ის, რომ ცანდია ინალდიფითა გაინდვნა,
აქ ცანდია არის ადგილობრივი დიდებული, რომელიც გაენდო ანუ მოსყიდული იქნა ინალდიფას, ანუ ქართველებტან მებრძოლი ადიღების (ჯიქების) მეთაურის მიერ.
საერთოდ სახელით „ ინალი“ ადიღე დიდებულები თავიანთ წინაპრებს მოიხსენებდნენ, რაც ნიშნავდა, უფროსს, ბატონს, ხელმწიფეს და ა.შ. ანუ ინალი იყო ტიტული, ეს სახელი (ინალი) ერქვათ ენისეის ოლქში ყირგიზების მმარტველებს, ადიღე-ჩერქეზული ენები ლინგვისტმა სტაროსტინმა დაუკავშირა ენისეის ოლქში გავრცელებულ სინურ ენათა ჯგუფს. ედიგეის მანგიტების იურტა, ულუსი ენისეიზე მომთაბარეობდა, საიდანაც ის, ნოღაის ურდოსთან ერთად შემოიყვანა კავკასიაში და მათ დააპყრობინა ადგილობრივი ტომები.
Иналами (кит. а-жэ) были правители енисейских кыргызов, что и подтверждается соответствующим свидетельством Рашид-ад-дина: «Титул [каждого] их государя, хотя бы он имел другое имя, — инал»[4].
სპენსერი და სხვა ავტორები აღწერენ თუ როგორ გაანადგურეს იქმდე აყვავებული ქრისტიანული მხარე დამპყრობელმა, როგორც ისინი უწოდებენ, ჩერქეზებმა, ვიდრე ღალიძგამდე და შემდგომ ენგურამდე, ერთ დროს ვენახოვან-ხეხილიანი ნაყოფიერი ქვეყანა ველური მცენარეებით და ტყით დაიფარა. ქრისტაინული კულტურა მოისპო, ეკლესიოები დაიქცა, ხალხი დამორჩილდა. იქმდე ამ ქვეყანას ანაკოფიიდან ენგურამდე სამეგრელო ერქვა, მისიონერი წერდა „სამეგრელო სამეგრელო არარ არის , 40 ათასი ოჯაიხსან 20 ათასი თუ დარჩა“, ისიც ენგურის მარცხენა სანაპიროს მხარეს, რომელიც მტერმა ვერ დაიპყრო.
1533 წლის ჯიქეთის ომტან დაკავშირებით ავტორი წერს –
„ეს ტომები უკვე ძალიან ახლოს იყვნენ დასავლეთ საქართველოს, ანუ აფხაზეთის საკათალიკოსო ტერიტორიასთან, რომლის რეზიდენცია ბიჭვინთაში იყო. ამ ყველაფრის საპაუხოდ 1533 წლის იანვარში მეფე ბაგრატ III თაოსნობით გურიისა და ოდიშის მთავრებმა მამია I გურიელმა (1512-1534) და მამია დადიანმა (1512-1533) ზღვით ჯიქეთში ლაშქრობა მოწყვეს. ქართული ჯარი დაახლოებით 100 საზღვაო გემით ჯიქეთისკენ ზღვით გაემართა. როგორც სჩანს დასავლეთ საქართველოს გამგებლები ამ ლაშქრობისთვის საგანგებოდ მოემზადნენ და დროც შესაბამისი შეარჩიეს. ზამთარში შავ ზღვაზე ნაოსნობა და მიმოსვლა წყდებოდა, ამიტომა ჯიქებისთვის ეს ყველაფერი მოულოდნელი უნდა ყიფილიყო. ქართულ საისტორიო მწერლობაში ამ ბრძოლის შესახებ დეტალური ცნობაა დაცული: ქორონიკონსა ს~კა [1533]: დადიანი მამია და გურიელი მამია წარვიდეს ჯიქეთს საბრძოლად ზღჳთ ნავებითა, და შეიბნეს თუესა იანვარსა ოცდაათსა. პირველსა დღესა ამათ გაემარჯუა; მეორესა დღესა, პარასკევსა, განრისხდა ღმერთი ოდიშართათჳს, უღალატეს. და გამოექცნეს, დადიანი და გურიელი და გურიელის ლაშქარი დაუტევეს; მოეტევნეს; ჯიქნი და შეიბნეს: მრავალი დაჴოცეს დადიანმან, გურიელმან და გურიელის ლაშა ქართა. მოკლეს გურიელის შვილი გიორგი და მისნი აზნაურშვილნი. დაღალულნი ომისაგან შეჩუენებულმან ცანდია ინალდიფითა გაინდვნა, დადიანი გააშიშულეს, სრულიად შიშუელი დაჭრეს გურიელი და სამნი მისნი ძმანი და ეპისკოპოზნი, და მისნი ლაშქარნი ტყუე ყვეს. წარვიდა მალაქია კათალიკოზი და გამოიჴსნნა ცოცხალნი, და მკუდარნი ფასით იყიდნა. [50]
მაშ ასე, როგორც ირკვევა პირველ ბრძოლაში, რომელიც მოხდა 30 იანვარს ჯიქები დამარცხნენ, თუმცა მეორე დღეს მამია დადიანსა და მის საკუთარ ჯარს შორის უთანხმოება მოხდა და ოდიშის რაზმმა საკუთარი სარდალი მიატოვა, ხოლო დადიანი, გურიელი და გურიელის ჯარი მარტო დარჩენილი ჯიქების პირისპირ, მეორე დღეს მომხდარ სისხლისმღვრელ ბრძოლაში დამარცხდა. ჯიქებმა მოკლეს გურიელის შვილი გიორგი და მისი აზნაურები. ცანდია ილანდიფას ღალატის შედეგად მამია დადიანი ასევე მოკლულ იქნა ღალატით, გურიის მთავარი მამია გურიელი, მისი ძმები, ეპისკოპოსები და ლაშქარი ტყვედ ჩავარდა. შემდგომ ამისა, კათალიკოსი მალაქია I აბაშიძე (1519-1540) წავიდა ჯიქეთში და ტყვეობიდან გამოისყიდა ცოცხლებიც და დახოცილებიც.
როგორც ვხედავთ უმნიშვნელოვანესი წყაროა და ბევრ რამეს ჰფენს ნათელს. უპირველეს ყოვლისა უნდა აღინიშნოს, რომ მამია დადიანთან ერთად მამია გურიელის ლაშქრობაში მონაწილეობა განპირობებული იყო საერთო-სახელმწიფოებრივი საქმით. უმთავრესი მიზანი ოსმალეთის იმპერიისთვის გზების მოჭრა და ჩრდილო-დასავლეთით მომძლავრებული არაქართული ელემენტების განეიტრალება იყო, რომლებიც უკვე ბიჭვინთის ზონამდე იყვნენ მოსულნი“.
ამ ომში დამარცხებამ ბიჭვინთისაკენ და სამეგრელოსაკენ გზა გაუხსნა ჩრდილო კავკასიელ ადიღეველებს, რომელთაც წყარო ჯიქების სახელით მოიხსენიებს..
ადიღეველთა გაბატონებას ისტორიულ აფხაზეთში (ისტორიული აფხაზეთი ერქვა ჯიქეთიდან ვიდრე მდ. ბზიფის წყალმდე (კაპოეტის წყლამდე) მდებარე ოლქს), საფუძველი დაუდო ადიღე-ჩერქეზების აქ, ისტორიულ აფხაზეთში ჩასახლებასა და დამკვიდრებას, ამის გამო მათ, ქვეყნის (აფხაზეთის) სახელის შესაბამისად, აფხაზები დაერქვათ, ესენია ე.წ. „ახალი აფხაზები“).
აფხაზეთში გაბატონების შემდეგ ადიღეველებმა მოახდინეს გადარჩენილი ძველი აფხაზების ასიმილაცია, მიისაკუთრეს მათი სახელი – აფხაზი, ქრისტიანობა სრულიად გარყვნეს, როგორც დოკუმენტი მიუთითებს.
გაგრის ომში კათალიკოსოს ლაშქრის დამარცხების მიუხედავად, ერთხანს ბიჭვინთა რადენიმე ხნით კვლავ საკათალიკოსოს დაქვემდებარებაში დარჩა.
ამის ერთგვარი გამოხატულება ისიცაა, რომ გაგრის ამ ბრძოლაში ეკლესიისა და ქრისტეს სარწმუნოების დასაცავად მოწამეობრივად დახოცილი ეპისკოპოსების გვამები კათალიკოსის ავტორიტეტის გათვალისწინებით ჩერქეზებმა (ანუ ადიღეველებმა, „ჯიქებმა“) თანხის სანაცვლოდ დათმეს.
იმდენად დიდი იყო ავტორიტეტი ქართული ეკლესიისა, რომ ქრისტიანული ჯარის დამარცხებისა და ეპისკოპოსთა დახოცვის მიუხედავად, ჩრდილო კავკასიელებმა პატივი სცეს იქ მყოფ აფხაზეთის კათალიკოსს და აღასრულეს მისი რამდენიმე თხოვნა.
კერძოდ, 1533 წელს აფხაზთა კათალიკოსმა ინება, რათა ტყვეობიდან დაეხსნა ჩრდილო კავკასიელების მიერ დატყვევებული ქართველი მეომრები და ასევე გამოესყიდა დახოცილი ეპისკოპოსების გვამები, რათა ისინი სათანადო პატივით გადაესვენებინა.
მართლაც, გამარჯვებულმა ადიღებმა კათალიკოსს ამის საშუალება მისცეს.
ამ ომის შემდეგ ჩრდილო კავკასიაში კიდევ უფრო დაემცრო ქრისტიანული ეკლესიის სამრევლო.
ამ ლაშქრობასთან დაკავშირებით „ქართლის ცხოვრებაში“ დახოცილი ეპისკოპოსები დასახელებულია გურიელის ლაშქართან ერთად. ჩანს, ისინიც გურიიდან იყვნენ, თუმცა ისიცაა შესაძლებელი, რომ ეს ეპისკოპოსები სამეგრელოდან იყვნენ, იმჟამად სამეგრელოში შედიოდა მოქვის, დრანდისა და ბედიის საეპისკოპოსოები. მალევე, უკვე ვახუშტი ბატონიშვილის დროს, ამ ე.წ. აფხაზთა“ მიერ უკვე შემუსრვრილი და გაძარცვული იყო მოქვისა და დრანდის დიდებული კათედრები, იქ წირვალოცვა შეწყდა, ბოლო დანდელმა მთავარეპისკოპოსმა გაბრიელმა თავის იერუსალიმს შეაფარა, სადაც გამოსახულია ჯვრის მონასტრის კედელზე.
ვახუშტი მე-18 ს. დასაწყისში წერდა-„არამედ აწ აფხაზთაგან არღარა არიან ორთა ამათ შინა ეპისკოპოზნი“ -წერდა ვახუშტი, მის დროს, ანუ მე-18 ს. დასაწყისში ქრისტიანობის მტრის ანუ „ახალი აფხაზების“ მიერ უკვე შეწყვეტილი იყო გაძარცვულ მოქვსა და დრანდაში, ისინი ეპისკოპოსტა გარეშე დარჩნენ“, ამ დროს, ნაუ მე-18 ს. დასაწყისში, ჯერ კიდევ არ ყოფილა გაძარცვული და გაუქმებული ბედიას დიდებული საეპისკოპოსო.
ამ თავდაცვით ომთანაა დაკავშირებული ე.წ. „აფხაზეთის დიდი კედლის“ აგება, სინმადვილეში კი ის სამეგრელოს დასაცავად აიგო
სამეგრელოს ცნობილი საეპისკოპოსოების დრანდისა, მოქვისა და ბედიის .დასაცავად. მათ მომცველ მიწაწყალს ოდიში ერქვა.
ამ ბრძოლაში დამარცხების კვალდაკვალ დაიწყო ოდიშში ჩრდილო კავკასიელთა შემოსევები როგორც ისტორიული აფხაზეთის მხრიდან, ასევე ჩრდილო კავკასიის მთიანეთიდან.
რადაგანაც წინასწარ იცოდნენ თუ რა სისასტიკით ანადგურებდა მტერი ქრისტიანულ სიწმიდეებს და არ ინდობდა მოსახლეობას, ამიტომაც, ვახუშტი ბატონიშვილის სიტყვით მთელი საეკლესიო თანხები მოქვის დრანდისა და ბედიის ეპისკოპოსებმა და ასევე მთავარმა ლევან მე-2 დადიანმა მოახმარეს საფორტიპიკაციო კედელ-ზღუდე-გალავნის შენებას, რომელსაც ამჟამად ეწოდება აფხაზეთის დიდი კედელი.
ვახუშტი წერს – „ამ ანაკოფიის აღმოსავლით ზღვიდამ მთამდე, შეავლო ზღუდე დიდი ლევან დადიანმან, აფხაზთა გამოუსვლელობისათვს. განა აწ უქმად არს“.
როგორც ითქვა, ადიღე-ჩერქეზები ქარბორბალას სისწრაფით შეესივნენ სამეგრელოს, რომლის საზღვარი მაშინ მდ. ბზიფისწყალ-კაპოეტთან და შემდეგ მდ. კოდორთან გადიოდა.
აყვანებულ და ქრისტიანულ სამეგრელოს ანუ მიწაწყალს მდ. კოდორიდან მდ, ენგურამდე სასიკვდილო საფრთხე დაემუქრა, ეს უდიდესი საფრტთხე, როგორც ითქვა, გაისიგრძეგანეს მთავარმა ლევან მე-2 დადიამა და იქაურმა ეპისკოპოსებმა (დრანდელი, მოქველი და ბედიელი), გაიღეს თანხები და სისწრაფით ააგეს გრანდიოზული ზღუდე, კედელი სამეგრელოს დასაცავად,
არქანჯელი ლამბერტის ცნობებით – მოქველმა, დრანდელმა და ბედიელმა ეპისკოპოსებმა ლევან დადიანთან ერთად «с весьма большими расходами возвели стену длиною в 60 тысяч шагов, и на известном расстоянии в ней находятся башни, охраняемые значительными отрядами стрелков“, მასასადამე, ლამბერტის სიტყვით ამ კედლის სიგრძე 60000 ნაბიჯი იყო. საერთოდ, სიგრძის ერტეული „ბიჯი ანუ ნაბიჟი“ სხვადასხვა ქვეყანაში სხვადასხვა იყო.
საქართველოში ის ასევე სხვადასხვა სიგრძისა იყო.
მაგრამ, არქანჯელო ლამბერტი, ცხადია სიგრძის ერთეულად გამოიყენებდა იტალიურ ერთეულს, ვენეციაში ერთი ნაბიჯი ყოფილა 1.74 მეტრი, ხოლო ტრევიზოში – 2,04 მეტრი, ნეაპოლში კი 1.85 მეტრი, საშუალოდ, იტალიური ნაბიჯის სიგრძედ თუ ჩავთვლით 1.7 მეტრს, 60000 ბიჯი იქნება 102 კილომეტრს, ანუ საშუალოდ 100 კმ.
ადიღე-ჩერქეზებტან ბრძოლისას სამეგრელოს დასაცავად აგებულ გრანდიოზულ, 60 ათასი ნაბიჯის სიგრძის საფორტიპიკაციო ზღუდეს ამჯამად, როგორც ითქვა, არასწორად ეწოდება „ აფხაზეთის დიდი კედელი“, ანდა „კელასურის კედელი“. მისი ნამდვილი სახელი უნდა იყოს „სამეგრელოს დიდი კედელი“, რადგანაც ის აიგო ლევან მე-2 დადიანისა და იქაური ქართველი ეპიკოპოსების მიერ სამეგრელოს დასაცავად მე-17 საუკუნეში, თავის სათოფურებით, რომელივ ჩრდილოეთის მხარესაა მიმართული, ანუ კავკასიის მტებისაკენ, საიდანაც მოდიოდა ადიღეური ურდო-ლაშქარი. თოფს იარაღად კი კავკასიელები მე-16 საუკუნიდან იყენებდნენ. ეს კედელი იქამდე რომ აეგოთ, მას სათოფურები არ ექნებოდა.
ადიღე-ახალმა აფხაზებმა გადალახეს სამეგრელოს დასაცვად აგებული თითქმის 100 კილომერი სიგრძის ზღუდე-კედელი და შეიჭრნენ სამეგრელოს სიღრმეში, ანუ დღევანდელი სოხუმ-გულრიფშის, ოჩამჩირისა და გალის რაიონებში, მათი დაპყრობის შემდეგ, დახოცეს, ანდა ტყვეებად დაყიდეს ადგილობრივი მოსახლეობა, ვინც დარჩა დაიმონეს და „აგირუა“ (მეგრელი) უწოდეს, რადაგანც ახლი აფხაზეთის ადგილობრივი ანუ მეგრული მოსახლეობა ზედა ფენის (აფსუების) ბატონობის ქვეშ აღმოჩნდა.
ათასი წლით ადრე, წყაროთა დაბეჯითებული ცნობებით, მდინარე კლისურა იყო დასავლეთ საზღვარი ქართლის სამეფოსი ვახტანგ გორგასლის შემდეგ, ანუ ის იყო სახელმწიფო საზღვარი, ამიტომაც შესაბამისად გამაგრებული, აქ ამ დროისათვის ანუ მე-5 ს. -ში აგებული იყო კიდეც ზღუდე-კედელი, მაგრამ მისგან სიგრძით და მნიშვნელობით დიდად განსხვავდება „სამეგრელოს დიდი კედელი“.
ჯუანშერი მურვან ყრუს დას. საქართველოში ლაშქრობის შესახებ აღნიშნავს:
მურვან ყრუმ ,, შემუსრნა ყოველნი ქალაქნი და სიმაგრენი ეგრისის ქუეყანისანი. და ციხე იგი სამ-ზღუდე, რომელ არს ციხე-გოჯი, შემუსრა, და შევლო ზღუდე იგი საზღვარი კლისურისა ”(ჯუანშერი).
ჯუანშერის ამ ცნობიდან ჩანს, რომ „ზღუდე იგი საზღავარი კლისურისა“ -ეგრისის ქვეყანაშია, ანუ ეგრისი შედიოდა ქართლის სამეფოში, რომლის საზღვარი კლისურა იყო, ჯერ კიდევ მე-5 საუკუნედან, ანუ ვახტანგ გორგასლის დოიდან.
ეს სახელმწიფო საზღვარი კდ. კლისურაზე, ცხადია გამაგრაბული იყო და ჩანს ქვითქირის ზღუდედ იყო ქცეული, ამ ზღუდის იქით, იმჟამად, აგრესიული ბიზანტიის იმპერია მდებარეობდა, აქვე ჯუანშერი აგრძეკლებს თხრობას ამ საზღვრის დაცვის შესახებ. ანუ ამ ზღუდეს მე-8 საუკუნეში უკვე 300 წლოვანი ისტორია ქონია.
თითქმის ათასი წლის შემდეგ ეგრისის ყოფილი საზღვარი გაიხსენა მთავარმა ლევან დადიანმა და გადაწყვიტა კოდორიდან მოსალოდნელი უკან დახევის შესაბამისად აეგო თავადაცვითი ზღუდე, და თანაც სასწრაფოდ კლისურასთან ანუ კელასურთან,
ი. ვორონოვი თავის წიგში В мире архитектурных памятников Абхазии. — М., 1978. აღწერს რომ ამ ზღუდე-კედლის მთელი ნაგაბობა დიდი სისწრაფით შენდებოდა, ზოგჯერ ისე, რომ ზოგიერთი კოშკის საძირკვლი გათხრასაც არ ელოდებოდნენ და ნაგებობას პირდაპირ ბალახზე აშენებდნენ. ამასვე მიუთიტებენ წყაროები, რომ ლევან დადიანაი და ეპოსკოპოსები კოშკს დიდი სისწრაფით აშენებდნენ, იყენებდნენ სათოფურებს, ანუ კოშკები და კედელი მხოლოდ თოფისა გამოგონების შემდეგ აშენადა ანუ სწორედ ლევან დადიანის ეპოქაში.
„სამეგრელოს დიდი კედლის“ შესახებ წერა საჭიროა, რადგანაც ისაა ძეგლი აფხაზეთში ქართელთა მკვიდრობისა,
მიზეზი ისაა, რომ აფსუა პროპაგანდისტები ამჟამად მთელ მსოფლიოში ავრცელებენ სიცრუეს, თითქოსდა აფხაზეთში ქართველები არასოდეს ცხოვრობდნენ და ისინი აქ მხოლოდ სტალინმა და ბერიამ ჩაასახლა.
ეს ცრუ თეორია მუდმივად მკვიდროს რუსულ სივრცეში და ამით ამართლებენ ქართველების ეთნოწმენდას აფხაზეთში, სიტყვებით „ეს იყო არა ეთნოწმენდა, არამედ ქართველების უკან, ისტორიულ სამშობლოში დაბრუნება“, ამ სიცრუეს კი ნათელყოფს აფხაზეთის, სინამდვილეში კი, სამეგრელოს დიდი კედელი აგებული მოქვის, დრანდისა და ბედიის ქართველი ეპისკოპოსების მიერ, თვაინთი ქართველი მრევლის დასაცავად ჯერ კიდევ მე-17 საუკუნეში.
ესა ფაქტი შეამჩნია ქართველთმოძულე იური ვორონოვმა, რადგანაც მეცნიერულ სიმართლეს გვერდი არ აუხვია, მაგარამ, რატომღაც, ქართველი მკვლევარების უმეტესობა ამ კედლის აშენებას მიაწერს სპარსეთს ანდა ბიზანტიას, თითქოსდა პროკოფი კესარეიელი ანდა აგათაია სქოლასტიკოსი ასე მიუთითებენ. მათ კი ამის შესახებ არაფერი დაუწერიათ.
აღსანიშნავია, რომ კედლის მშენებლობა ლევან დადიანის დროს არ შეწყვეტილა და გაგრძელდა შემდეგაც, ადიღე- ჩერქეზების შემოსევების კვალდაკვალ, ვიდრე მდინარე ენგურამდე.
შესაბამისადმ დაემატა მის თავდაპირველ სიგრძეს ანუ 60-100 კილომეტრს და მიაღწია მაქსიმალურ 160 კმ.-ს. უკვე ლევან დადიანის შემდეგ.
ის, ლამბერტის ცნობით, იყო 60 000 ნაბიჯის სიგრძისა და იცავდა თანამედროვე სოხუმის, გულრიფშის, ოჩამჩირისა და გალის რაიონებს მომხდურ, წარმართ „აფხაზებისაგან“, ანუ ამ შემთხვევაში ადიღე-ჩერქეზებისაგან.
მაგრამ ამაოდ, ადიღეველები იმჟამად კავკასიაში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ხალხი იყო და ამ კედელმა მათი შეჩერება ვერ შეძლო.
ადიღე ჩერქეზების ტომის აბაზების ჩამოსახლებას ყუბანის ხეობიდან აფხაზეთში აღწერს ვ. ტატიშევი.
ისტორიკოსი Васи́лий Ники́тич Тати́щев-ი (1686-1750) იყო რუსული წყაროთმცოდნეობის ერთერთი ფუძემდებელი, ავტორი წიგნისა – «История Российская», რომელიც ითვლება პირველ კაპიტალურ ნაშრომად ამ სფეროში.
ის მე-18 ს. დასაწყისში წერდა, რომ წყაროებში მოხსენიებული ხალხი „ობეზები“ არიან ქართველები, ხოლო „აბაზები“- ყუბანელი თათრებია, ცხოვრობენ მდ. ყუბანის სათავეში, საიდანაც მიგრირებენ და ესახლებიან აფხაზეთ-სამეგრელოში. ეს სახელი (აბაზა) თათრულია და ნიშნავს-„მცირე ხალხს“ -წერს ის.
Паче же мню, часть Мингрелии Северная, которую турки и кабардинцы имянуют Авхазос, наши древние именовали обезы. Ныне оной большую часть кубанцы наполняют.
მაშასადამე, სამეგრელოს ჩრდილოეთ ნაწილს (იგულისხმება მდ. კოდორის მარჯვენა სანაპიროს ოლქი, ანუ აფხაზეთს, ადრე ობეზად წოდებულს, ამჟამად ავსებენ ყუბანელები,
ის წერს- Турки и до днес северную Мингрелию имянуют Авхаз…
Авхети есть северная часть Мингрелии, от Турок Авхаз имянуема, наши предки имяновали обезы…
Абазы, есть народ татарский по Куме и в горах до верховий Кубани под властью кабардинских князей, народ довольно храбрый, непрестанные их с кубанцами разногласия более всего их к мужеству побуждают. Имя это татарское, значит малый народ, что с обстоятельствами в согласии.
В. Н. Татищев, ИСТОРИЯ РОССИЙСКАЯ, ЧАСТЬ ПЕРВАЯ, ГЛАВА ВОСЕМНАДЦАТАЯ, ОСТАТКИ СКИФОВ, ТУРКИ И ТАТАРЫ
ტატიშევის მიერ ნახსენები კუმი – მდინარე და ადგილია ყუბანის სათავეებში, აქაური მოსახლეობა ტატიშევის სიტყვით მიგრირებდა აფხაზეთში, ანუ ჩრდილოეთ სამეგრელოში.
В.Н. Татищев. История Российская, т.1, М-Л., 1962, с.164, 171, 202, 375, 414, 418, 422.
Комментарий:
1. В.Н.Татищев (1686-1750 гг.) – многие документы, использованные В.Татищевым, утеряны, что повышает ценность его трудов. С ним сотрудничал грузинский царевич Бакар (1699-1750 гг.; сын царя ВахтангаУ!, предоставлял соответствующие сведения русским ученым, в том числе В.Татищеву).
Карачаевцы и балкарцы поныне называют грузинских горцев (сванов) старым именем “эбзе” (т.е.обез).
Заселение северной Мегрелии “кубанцами” происходило как путем миграции, так и насильственно, путем войн, геноцида грузин.
Сообщение о том, что близ Сухуми поселилась (500 лет назад) группа беглецов из Крыма, записал А. Н. Дьячков-Тарасов (см.его. В горах Большого и Малого Карачая. Тифлис, 1900, с.42).
Кума — очень длинная река. Ее общая протяженность составляет 802 км. Истоки Кумы находятся на склонах Скалистого хребта — так называется горный массив на северном склоне Большого Кавказа. в восточной части Карачаево-Черкесии, возле села Верхняя Мара
ჩრდილოეთ სამეგრელოს, ანუ კოდორის მარჯვენა სანაპიროს დაპყრობის შემდეგ, აბაზინები ანუ ადიღე-ჩერქეზები სამეგრელოს შეესივნენ ჩრდილოეთის მხრიდან ანუ კავკასიის მთებიდან, მათ შესაკავებლად ლევან დადიანმა ააგო დიდი კედელი.
სახელი ობეზი, ქართველთა აღსანიშნავად ებზე ფორმით დღემდე გამოიყენება.
… Сваны, которых бассиане (балкарцы – сост.) называют Эбзе, акже торгуют с карачаевцами и продают им главным образом cвинец и серу. … Черкесские народности, так же как и абхазцы, екогда исповедовали христианскую религию (по греческому бряду).
სვანებს და ზოგადად ქართველებს ბალყარელები და სხვები უწოდებდნენ ებზე, ისინი თვით სატლინსაც კი ხალხურ სიმღერებში (1943 წლამდე) უწოდებდნენ „ებზე სტალინ“, ანუ ქართველო სტალინ.
На карте хорошо видно построенное Леваном II Дадиани (1611 -1657 гг.) оборонительное сооружение с надписью “Murus sexginta millihus Passum ad coeveendos Abascoru incursus” – “Стена (длиною) в шестьдесят тысяч шагов (воздвигнутая) для приостановления набегов абхазцев“. Апсуйцы, назвавшиеся абхазами, к тому времени уже успели занять земли до Кодори
Их (черкесов – сост.) князья, которые ведут свое происхождение от арабов, отличаются от простого люда черными волосами, более темным цветом кожи и некоторыми различиями в строении лица. Простолюдины имеют более светлый волос, встречаются среди них даже блондины, и цвет лица у них более белый, нежели у их князей.
ამ აღწერიდანაც ჩანს, რომ ადიღე-ჩერქეზების საზოგადოება ორ ფენად იყო დაყოფილი ეთნიკურად, ზედა ფენა-უფრო მუქი კანით, იყვნენ ბეგლარბეგ ედიგეის მიერ შემოყვანილი ურდოდან გამოსული შედარებით მუქკანიანი დამპრყრობლები, ხოლო ქვედა ფენა იყო ადგილობრივი ქართულ – კავკასიური მოსახლეობა თეთრკანიანები,
ადიღე – ჩერქეზებმა (ახლანდელი აფსუების წინაპრებმა) სრულიად მოსპეს და გაანადგურეს იქამდე აყვავებული მოქვის, დრანდისა და ბედიის საეპისკოპოსოები, მრევლი დახოცეს ან დაატყვევეს და მონებად დაყიდეს, ეპისკოპოსებმა კი თავი შეაფარეს ქრისტიანულ საქართველოსა და იერუსალიმის ეკლესიებს.
ეს იყო მე-17 საუკუნეში, ორი საუკუნის შემდეგ, მე-19 და მე-20 საუკუნეებში ქართველებმა კვლავ ააღორძინეს აფხაზეთი, უკვე ტყეებად გადაქცეულ დაჭაობებულ მიწებს უპატრონეს, დიდი შრომითა და ოფლის დაღვრით უპატრონეს, ვენახის, ჩაის, დაფნისა და ციტრუსების პლანტაციები გააშენეს, ააგეს ახალი სოფლები და ქალაქები, გაალამაზეს და გაამშვენიერეს ისინი, მაგრამ აფსუებმა კვლავ ჩრდილოური ძალების ნებით სისხლისღვრით გაყარეს ქართველები აფხაზეთიდან, სახლკარი დაატოვებინეს ტერორით და ხოცვა ჟლეტით, და ამის გამო კვლავ უპატრონოდ დარცა აფხაზეთი, კვლავ გავერანდა და გატყეურდა, ისევე, როგორც მე-17 საუკუეში.
როგორც ითქვა, იმ დროს ბიჭვინთიდან გაძევებულმა კათალიკოსმა თავი ჯერ ხობის მონასტერს შეაფარა, შემდეგ კი – გელათს. ხოლო დრანდელმა ეპისკოპოსმა გაბრიელმა იერუსალიმის ჯვრის მონასტერს.
