თავის ნაშრომის დასაწყისშივე დ.დბარი წუხს იმის გამო, რომ თითქოსდა ბიჭვინთური საბუთეები აფხაზურენოვანი იყო, რომელიც ქართველმა მომხდურებმა განადგურეს მე-17 სუაკუნეში.
საბედნიეროდ, ბიჭვინთური საბუთების მნიშვნელოვანი ნაწილი დღემდეა შემონახული და დაცული სხვადასხვა საცავებში და მრავალია გამოცემული, ესნია, როგორც სამართლის ძეგლები, ისე წმიდა სახარებანი და საეკლესიო დანიშნულების ხელნაწერები, ცხადია ყველა ქართულენოვანი და არა ე.წ. “აფხაზურენოვანი“,
აფხაზეთის ხელნაწერების ქართულენოვნებას და საერთოდ მათ არსებობას ჩქმალავს დბარი, რათა მკითხველი ვერ ჩაწვდეს საქმის არსს, ამასთანავე, მას არც კი შეუძლია აფხაზეთიდან გამოსული ასეულობით საეკლესიო და საერო საბუთის გამოყენება თავისი ნაშრომისათვის, რადგანაც არ ფლობს ქართულ ენას,
ქართული ენის ცოდნის გარეშე კი შეუძლებელია აფხაზეთის საეკლესიო ცხოვრების აღწერა. როგორც ითქვა აფხაზეთის ასეულობით პირველხარისხოვანი საეკლესიო საბუთი არსებობს და მათი გამოყენება აუცილებელია.
მისი სიტყვით ბიჭვინთის აოხრების შემდეგ ბიჭვინთის საბუთების ნაწილი გადამალული იქნა აფხაზეთის სხვა ეკლესია-მონასტრებში, ნაწილი კი გატდატანილი იქნა გელათის მონასტერში, სადაც მათ გაეცნენ ანტიოქიის პატრაიარქი მაკარი მე-3 და იერუსალიმელი პატრაიარქი დოსითეოსი (ნოტარიუსი).
, დბარი მკითხველს განაწყობს, თითქოსდა აფხაზური წყაროები კი არსებობდა, მაგრამ ქართველება ანდა სხვებმა გაანადგურეს,
ამ სიცრუის სამტკიცებლად მოყავს ბედიელი ეპისკოპოსის მე-17 საუკუნის განხადება, რომ ძველი მატიანეები თურქებმა გაანადგურეს, [Федот Елчин, с. 213-214]. მაგარამ ბედიასა და ყველა სხვა კათედრაზე, მათ შორის ბიჭვინთასა და მთელ იმჟამინდელ აფხაზეთში მხოლოდ ქართული წერილობითი ძეგლები არსებობდნენ და არა ე. წ. აფხაზური,, რადგანაც ბედიის ეკლესისის უამრავი საღვთისმსხახურო წიგნი და ასევე იქაური წერილობითი წყაროები, მხოლოდ ქართულენოვანია, ისინი მოღწეულია, როგორც მოღწეულია აფხაზეთის საკატალიკოსოს უამრავი ხელნაწერი, და ისინი მხოლოდ ქართულენოვანია.)
ჩვენ იძულებული ვართ ხშირად მოვახდინოთ აპალირებას ფაქტისა, რომ აფხაზეთში ყოველგვარი წერილობითი ნამუშაკევი მხოლოდდამხოლოდ ქართულენოვანი იყო, რადაგანაც სწორედ ამ ფაქტს მიზანმიმართულად მალავს რუსული გამოცემები და საიტები, ამიტომ აფხაზეთის საკითხზე მომუშავე მრავალი სპეციალისტისათვისაც კი ეს ფაქტი უცნობია, არდა ტაბუდადებულია, ქართული მხარე კი მას დიდ მნიშვნელობას არ ანიჭებს. ფაქტი აფხაზეთის ქართულენოვნებისა ძალზე მნიშვნელოვანია და საყურადღებო.
მაშასადამე ბედიელი ეპისკოპოსი თურქების შeმოსევისას ქართული წყაროების განადგურების გამო წუხდა,
ასეთი განცხადებებით დბარი მკითხველს შთაბეჭდილებას უქმნის, თითქოსდა აფხაზები მე-17 საუკუნეში იყვნენ მსხვერპლი რაღაც აოხრებისა, ამასთანავე განაწყობს მკთხველს რომ ამაოხრებლები ქართველები იყვნენ, რომელთაც მაგალითად ბიჭვინთაში აფხაზურენოვანი საბუტები მოსპეს,
სინამდვილეში მომხვდურები იყვნენ ჯიქები ანუ ადიღე-ჩერქეზები, აბაზინები და სხვა მთიელები, რაც ასახულია ქართულ წყაროებში.
მაგალითად, ქართლის ცხოვრება იძლევა ცნობას, რომ მე-16 ს. 60-იან წლებში აფხაზეთის საკათალიკოსო ცენტრის ჯიქებისაგან (უცხოტომელ მაოხრებეთაგან) გადასარჩენად ქართველი ეპისკოპოსებიც კი იბრძოდნენ (თვით გურიიდანაც კი) ბიჭვინთის ჩრდილოეთით (გაგრის იქით ჯიქეთში) (იხ. ქვემოთ შესაბამისი პარაგრაფი).
თუ რაოდენ უდიდესი განსხვავება იყო „ძველ აფხაზებსა“ და „ახალ აფხაზებს“ შორის , ამას გვაჩვენებენ ძეგლები და არტეფაქტები.
ყველა მასალა ღაღადებს, რომ „ძველი აფხაზები“ ქართულენოვანი ხალხი იყო და ერთგული შვილები საქართველოს წმიდა ეკლესიისა, რომლის განუყოფელი ნაწილი იყო, ყურადღება მივაქციოთ, ქარულენოვანი აფხაზეთის საკათალიკოსო. მის ქართულენოვნებას მოხერრხებულად მალავენ რუსული საერთაშორისო საიტები, მკვლევრებთან ერთად.
მოღწეულია აფხაზეთის საკათალიკოსოდან გამოსული ასობით პირველხარისხოვანი ქართულენოვანი ძეგლი, წმიდა წერილის 1000 ფურცლოვანი წიგნები, სასულიერო და საერო ლიტერატურა, იურიდიული დოკუმენტები და სხვა, მაგრამ, საერთაშორისო რუსულენოვან სამყაროში ხდება მათი იგნორირება.
აფხაზეთის საკათალიკოსოს მიწაწყალზე ძველმა ანუ ქართველმა აფხაზებმა უამრავი შესანიშნავი ქართულენოვანი ეკლესია ააგეს და ქართულენოვანი საეპისკოპოსოები დაარსეს, რომლებსაც „ახალ აფხაზებად“ სახელდებული ჩრდილოკავკასიელი აბაზა-ადიღები უმოწყალოდ არბევდნენ. თავის მხრივ, ამ ულანასკნელთ არ შეუქმნიათ რაიმე აფსუურენოვანი ძეგლი ანდა არტეფაქტი. ამიტომაც ისაკუთრებენ სხვის ანუ ქართულ კულტურას.
მისი, ანუ ქართული კულტურის, ასეთი მტაცებლობას აფსუების ანუ ახლი აფხაზების მიერ მოპასუხეც კი არა ყავს, ამიტომაც ისინი მსოფლიოს ადვილად არწმუნებენ თავიანთ „სიმართლეში“.
მაშასადამე, აფხაზეთის ძეგლები და არტეფაქტები მიუთითებენ, რომ ძველი აფხაზები ქართულენოვანი ხალხი იყო, ნაწილი ქართველი ნაციისა, რასაც ერთმნიშვნელოვნად გავაუწყებს მრავალი წყარო, მაგლითად, მე-10 საუკუნის სომეხი ისტორიკოსის უხტანესის ცნობა. უხტანესი გვამცნობს, რომ შავიზღვისპირეთიში მცხოვრებმა მრავალრიცხოვანმა ხალხმა, დაარსა სახელმწიფო, სახელწოდებით აფხაზეთი, ამ ხალხს „ქართველები“ ჰქვია (როგორც ტაოს ხალხს ერქვა ქართველები, ანდა კახეთისას, ანდა მარგვეთისას).
კერძოდ, უხტანესი ასე აღწერს ამ ამბავს „ძველი ისტორიკოსების“ ცნობაზე დაყრდნობით:
ივერიელთა ტომების ნაწილი ნაბუქოდონოსორმა დაასახლა პონტოს ზღვის მარჯვენა სანაპიროზე. „ტომი აღორძინდა, გამრავლდა, ზღვის პირას აქეთ-იქით, მოედო იმ მხარეს და გავრცელდა სომეხთა და ალბანთა საზღვრამდე, შეიქმნა ფრიად მრავალი ხალხი და იმ ქვეყანას აფხაზეთი ეწოდება. ურიცხვია სახელი თვითოეული გვარისა, ითესლეს და გამრავლდნენ და გახდა ტომი, რომელსაც თავის პირველ ქვეყანაში ივერიას უწოდებდნენ, აქ კი ქართველნი ეწოდებათ. ტომითაც, ენითაც, დამწერლობითაც, მამამთავრობითაც და მეფობითაც განმტკიცდნენ, ხოლო გამოჰყო, გამოაცალკევა და განაშორა ჩვენგან კირიონ სკუტრელმა“ (უხტანესი, გამოყოფისა ქართველთა სომეხთაგან, 1975, გვ. 67).
მაშასადამე, უხტანესი, IX-X სს-თა ავტორი, აღწერდა, თუ რომელ ქვეყანას ეწოდებოდა აფხაზეთი, რომელი ხალხით იყო ის დასახლებული და თუ ვინ იყო მათი ყველაზე გამორჩეული კათალიკოსი, რომელმაც ეს ხალხი განაშორა სომხურ ეკლესიას. კერძოდ, აფხაზეთი, მისი თქმით, ქართველებით იყო დასახლებული, და ისინი კირიონმა განაშორა სომხური ეკლესიისაგან.
ამ პირველხარისხოვანი წყაროს მითითებითაც კირიონი იყო დასავლეთ საქართველოს მამამთავარი.
საინტერესოა, რატომ არ გამოიყენეს უხტანესის ეს ცნობა აფხაზეთის ეთნიკური შემადგენლობის შესახებ საბჭოთა ეპოქის ისტორიკოსებმა XX ს-ის სეპარატისტების მიერ აღძრული კონფლიქტების დროს ?
როგორც ადრეც აღვნიშნე, აფხაზეთის საკათალიკოსო ისტორიულად ქართული ეკლესიის ერთ ნაწილს წარმოადგენდა, რომლის მეორე ნაწილი იყო ქართლის საკათალიკოსო. ზოგადქართული ეკლესიის მთლიანობა მიიღწეოდა საერთო საეკლესიო სამართლით, საერთო სჯულისკანონით, საერთო ქართული საღვთისმსახურო ენით, საერთო ტრადიციებითა და საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის საერთო მეთაურობით. აფხაზეთისა და ქართლის პირველ იერარქთა შორის ერთს უხუცესი, ხოლო მეორეს უმრწემესი ეწოდებოდა.
ერთიან ქართულ ეკლესიაში წოდება „კათალიკოსი“ შეესაბამებოდა ბერძნული საპატრიარქოების „მიტროპოლიტის“ წოდებას. როგორც ბერძნული საპატრიარქოს მიტროპოლიტს უშუალოდ ექვემდებარებოდნენ თავიანთი ეპისკოპოსები, ასევე ქართლის კათალიკოსს ექვემდებარებოდნენ აღმოსავლეთ საქართველოს ეპისკოპოსები, ხოლო აფხაზეთის კათალიკოსს დასავლეთ საქართველოს ეპისკოპოსები. ორივე ეს საკათალიკოსო ერთიანი ქართული ეკლესიის მხოლოდ საეკლესიო-ადმინისტრაციული ერთეულები (სამიტროპოლიტო ოლქები) იყვნენ.
როგორც ითქვა, მათი ზემდგომი საეკლესიო ინსტიტუტი იყო საერთო სჯულისკანონის და საეკლესიო სამართლის შემმუშავებელი ადგილობრივი საეკლესიო კრებები.
პატრიარქის მოვალეობა იყო უზრუნველეყო სრულიად საქართველოს ეკლესიაში (ე.ი. ქართლისა და აფხაზეთის საკათალიკოსოებში) საერთო სჯულისკანონის დაცვა. აფხაზეთისა და ქართლის კათალიკოსთა მონაწილეობით საეკლესიო კრებების მიერ გამოცემულ კანონებს მთელ საქართველოში (ცხადია, აფხაზეთშიც) სავალდებულოდ აღსასრულებელი ძალა ენიჭებოდა (მათ შორის, სამოქალაქო სამართლის სფეროშიც). მაგ., XVI ს-ის საეკლესიო სამართლის ძეგლში, რომელსაც „სამართალი კათალიკოსთა“ ეწოდება, ნათქვამია: „ქ. სახელითა და ღვთისათა: მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან ყოვლისა საქართველოისა კათალიკოზმან–პატრიარქმან მალაქია, მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან აფხაზეთის კათალიკოზმან მამათმთავარმან ევდემონ, დავსხედით და შევკრიბენით ყოველნი ებისკოპოზნი აფხაზეთისანი, დავიდევით სჯულისკანონი და ჩვენცა იმისგან გამოვიღევით და სჯულისკანონიცა ასრე ბრძანებს“…. (ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. I. 1963, გვ. 393-397).
აფხაზეთის საკათალიკოსოს ამ საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის მეთაურობით გამოსცა 15 კანონი. ამ კრების კანონები სავალდებულოდ აღსასრულებელი იყო საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე, თუმცა ის აფხაზეთში იქნა მიღებული და ისინი აფხაზეთის საკათალიკოსოს ეპისკოპოსებმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მეთაურობით დაამტკიცეს.
ესენი იყვნენ ქუთათელი, გენათელი, ჭყონდიდელი, ბედიელი, მოქველი, დრანდელი, ცაგერელი, ხონელი, ნიკორწმიდელი, ცაიშელი (ჩიშელი) ეპისკოპოსები.
„უხუცეს“ პირველ იერარქად, ანუ „საქართველოს პატრიარქად“, როგორც წესი, ირჩევდნენ მცხეთელ კათალიკოსს, მაგრამ განსაკუთრებულ შემთხვევებში ბიჭვინთელ, ანუ აფხაზთა კათალიკოსს გადაეცემოდა ეს ტიტული („საქართველოს პატრიარქი“).
უამრავ ფაქტთაგან, განვიხილოთ მხოლოდ ერთის-ქართულენოვანი მოქვის საკათლიკოსოს ქართულენოვანი არტეფაქტები.
როგორც ითქვა, თავის დროზე მოქვის შესანიშნავი კათედრალი ააგო ქართულენოვან ძველ აფხაზთა მეფე ლეონ მე-3-მ „შემკობითა დიდითა“,
ვახუშტი წერს – „ხოლო ამ ეგრისის მდინარის დასავლით დის მოქვის მდინარე, ჩდილოდამ სამჴრით. გამოსდის კავკასს და მიერთვის ილორს ზღვას. ამ მდინარესა ზედა, მთაში, არს მოქჳს ეკლესია გუნბათიანი, დიდ-ნაგები. აღაშენა თ მეფემან აფხაზთამან ლეონ შემკობითა დიდითა. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი კოდორის მდინარისა და მოქვის მდინარის შორისის ადგილისა 508). არამედ ეს მდინარე მოქვის დის მოქვამდე აღმოსავლიდამ დასავლეთად, ხოლო მოქვის მდინარის დასავლით დის კოდორის მდინარე. ამ წყალზედ არს ეკლესია დრანდას, მთაში, გუნბათიანი, შვენიერი, დიდ-შენი. ზის ეპისკოპოზი მწყემსი კოდორისა და ანაკოფიის შორისისა ადგილთა 509).
მოქვისა და დრნდის შესანიშნავი საეპისკოპოსოები, ვახუშტი ბატონიშვილის სიტყვით მოსპეს მე-17 საუკუნეში ახალმა ანუ ადირეენოვანმა აფხაზებმა.
აფხაზეთის ქართულენოვანი საეპისკოპოსოების გადარჩენილი საეკლესიო კულტურა გასაოცარია, , მათ შორისაა მოქვის საეპისკოპოსოში 1300 წელს გადაწერილი ქართული სახარება-ოთხთავი, მოქველი დანიელ ეპისკოპოსის დაკვეთით. ჩვენამდეა მოღწეული ამ ქართული წიგნის 329 ტყავისაგან დამზადებული ფურცელი ნუსხური ტექსტით. შემკობილი მინიატურებით, კამარებით, ორნამენტითა და საგანგებოდ გამოყვანილი საზედაო ასოებით და მდიდრული თავსართებით..
აფხაზთა მეფე ლეონ მე-3 იღწოდა და იბრძოდას საქართველოს გასაერთიანებლად, მისი ომები კახეთსა და ჰერეტში, საქართველოს გამთლიანებისაკენ იყო მიმართული.
აღნიშნულმა ქართულენოვანი ანუ ძველი აფხაზების მეფე ლეონ მე-3-მ მოქვის გარდა ასევე ააგო ჯავახეთში კუმურდოს ტაძარი, სახელგანთქმული უამრავი ქარტული წარწერით. ჩვენი აზრით ამავე, ძველ აფხაზ მეფეთა მიერაა აგებული ე.წ. კავაკსიის ალანიაში, აფხაზეთის უშუალო მიჯნაზე შესანიშნავი ქართული სტილის ტაძრები არხიზ-ზელენჯუკში, სენტსა და შოანაში.
შეიძლება გავიმეოროთ, რომ შესანიშნავიქ ქართული სტილის ეკლესიები სენტისა, შოანასი და არზიზ -ზელენჯუკისა, იმეორებს მოქვის, ლიხნისა და კუმურდოს ეკლესიების მათი მარქიტექტურულ ფორმებს, აქ, ნაპოვნის კიდეც მემორეიალური ნივთი ლეონ-3-ის სახელდებით.
