მკვლევარები ნაკლებ ყურადღებას უთმობენ ფაქტს, იმისა, რომ სულხან საბა ორბელიანის სათხოვარი საფრანგეთის კარზე შეეხებოდა უმეტესად ჩერქეზების ანუ ადიღების საკითხს.
საქმე ის იყო, რომ ამ მომენტში საფრანგეთს სურდა საკუთარი სავაჭრო-საერთაშორისო- ეკონომიკური გზის გაჭრა სპარსეთ-ინდოეთთან დასაკავშირებლად,
ინდოეთის გზა იმ დროისათავიs თავისათვის უკვე აღმოაჩინა ესპანეთმა და პორტუგალიამ და გამდიდრდნენ, ინგლისიმაც მოძებნა საკუთარი გზა ინდოეთისაკენ, ეს იყო საზღვაო გზები.
საფრანგეთს სურდა სპარსეთ-ინდოეთთან სახმელეთო სავაჭრო გზის გაჭრა, ოღონდ ოსმალეთისა და რუსეთის სახელმწიფოებზე არ უნდა გაევლო ამ გზას, მაშასადამე, გზას უნდა გაევლო ოსმასლეთისა და რუსეთისაგან ჯერ კიდევ ნაკლები გავლენის მქონე ქვეყნებზე, იმჟამად ასეთი იყო შავიზღვისპირეთის ჩრდილოეთი ნაწილის მიწაწყალი, ზღვისპირა ჩერქეზეთისა და სამეგრელოს გავლით ქართლის სამეფომდე, რომელიც უკვე სპარსეთის ხელდებულ ქვეყნად მიიჩნეოდა,
სამეგრელო, ელჩების სიტყვით, გულმხურვალედ უჭერდა მხარს ამ პროექტს, საეჭვო იყო მხოლოდ ჩერქეზეთის მეომარი ქვეყანა, მისი დაწყნარების საშუალებებს ეძებდა საფრანგეთი და ამ საქმეში მას ქართული ელჩობა სთავაზოდა თავის სამსახურს.
კერძოდ, რეალურად მე-18 ს. დასაწყისში შავიზღვისპირეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროს აკონტროლებდნენ ჩერქეზული ტომები (იგულისხმება ამჟამინდელი კრასნოდარის მხარის მიწაწყალი), სადაც იმჟამად, ნაკლები გავლენა ჰქონდათ ოსმალეთსა და რუსეთს, აქ უნდა გაჭრილიყო საფრანგეთ-სპარსეთ-ინდოეთის გზა სამეგრელოს გავლით ქართლამდე.
იმჟამად, ჩერქეზებმა შეძლეს ტავიანთი გავლენის სფეროს გაფართოვება, სამეგრელოს ჩრდილოეთ ნაწილის დაპყრობა, ვიდრე თითქმის ანაკოფიამდე.
ფოთის ნავსადგური უკვე ოსმალების ხელში იყო, საფარნაგეთს შესაბამისად აინტერესებდა შავი ზღვის ჩერქეზეთისა და სამეგრელოს სანაპიროები და ამ ქვეყნებზე გამავალი გზები.
იქამდე, საფრანგეთმა თავისი სპარსეთ-ინდოეთთან დამაკავშირებელი გზის გამოსაკვლევად საფრანგეთისს საუკეთესო მეცნიერები და ავტორიტეტები შეაგზავნა სპარსეთში, ჟან შარდენი, ჟან რიშარი და სხვები.
სწორედ ამ უკანასკნელმა (ჟან რიშარმა), ძალზე მაღალი დონის დიპლომატმა და მთარგმნელმა შეამზადა და განახორციელა სულხან-საბა ორბელიანის ვიზიტი ევროპის უმაღლეს პირებთან, პირადად სულხან-საბას იქ არ იცნობდნენ, მხოლოდ ჟან რიშარი აცობდა მათ სულხან-საბას, ვითარცა საქართველოს უმაღლეს ავტორიტეტს,
სულხან საბა მნიშვნელოვანი იყო იმით, რომ წარმოადგენდა საქართველოს ორივე სუვერენულ მხარეს, აღმოსავლეთ საქართველოსში ქართლის სამეფოს, რომელზეც საფრანგეთ-სპარსეთის გზას უნდა გაევლო, ხოლო მეორე იყო სამეგრელო, სადაც ამ გზის ნაწილი გაივლიდა, ასევე, სულხანი გარკვეულწილად ჩერქეზეთსაც წარმოადგენდა, მისი აღზდილის ვახტანგ მე-6 -ის მეშვეობით, რომელსაც ჩერქეზთა მთავრის ასული მეუღლედ ჰყავდა და შეეძლო გარკვეული გავლენა მოეხდინა ჩერქეზთა პოლიტიკაზე.
საქართველო, როგორც აღინიშნა, ამ წრეებისათვის მნიშვნელოვანი იყო, ისევე, როგორც ჩერქეზეთი, ვინაიდან ამ ქვეყნებზე უნდა გაევლო საფრანგეთ-საპრსეთ-ინდოეთის დამაკავშირებელ გზის მნიშვნელოვან ნაწილს.
ცხადია, ამ გზის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილო, ჩერქეზეთის გარდა იყო სამეგრელო, თავისი გეოგრაფიის გამო, ამიტომაც ჟან რიშარმა და სულხან საბამ სამეგრელოდან საგანგებოდ ევროპაში, ვითარცა დელეგაციის წევრი, ჩაიყვანეს „დავით მეგრელი“, სამეგრელოს პატრიარქის (აფხაზეთის კათალიკოსის) წარმომადგენელი.
ამ გზის მნიშვნელოვანი ნაწილი გაივლიდა აღმოსავლეთ საქართველოს, აქ საფრანგეთის ინტერესებს დაიცავდა ქართლის მეფე ვახტან მე-6, ამიტომაც საჭირო იყო მისი გათავისუფლება სპარსელთაგან, უფრო მეტიც, როგორც ითქვა, ვახტანგ მე-6 შეეძლო დიდი გავლენა მოეხდიანა ჩერეზების მთავრებზე, რადაგანაც ცოლად ამ მთვრების ოჯახის წევრი ჰყავდა.
სულხან-საბა საფრანგეთის მეფეს 1713-1714 წლებში ესტუმრა. მან სულხან-საბა ორბელიანი დიდ პატივით რამდენჯერმე მიიღო. ეს იყო დამსახურება გამოჩენილი დიპლომატისა – ჟან რიშარისა.
იქამდე ირანში მოღვაწე ფრანგი დიპლომატი ჟან რიშარი ძალზე აფასებდა სულხან-საბას და წერდა, რომ იგი მთელ საქართველოს მამად მიმაჩნიაო. ევროპაში ის იყო სულხანის თარჯიმანი და გზამკვლევი, დიდად დაფასებული მაღალ წრეებში.
სულხანის მოვალეობა იყო გაეცნო ხელმწიფისათვის რეალურად აარსებული მდგომარეობა ჩერეზეთსა და სამეგრელოში, თუ როგორ შეიძლებოდა ჩერეზეთის ისეთი სახით დამშვიდება (მათ შოირის ვახტანგ მე-6-ის გამოყენებით), რომ საფრანგეთ – სპარსეთ-ინდოეთის გზა უსაფრთხო ყოფილიყო, ამისათვის საჭირო იყო ორი რამ, 1. ჩეერეზების დამშვიდება-გაქრისტიანება მისიონერების დახმარებით და 2. ვახტანგის ქართლში დაბრუნება ქრისტიანი მეფის სახით, რათა ის დახმარებოდა მისიონერებს ჩერქეზების გაქრისტიანების საქმეში.
ამჟამად, არასწორად მიიჩნევა, რომ სულხან-საბას ვიზიტი თითქოსდა ქართველთა გაკათოლიკების აბსურდულ თხოვნას შეიცავდა .
რეალურად კი, გეგმა იყო საერთაშორისო ხასითისა და იარსება საფრანგეთის უმაღლეს წრეებში, ვითარცა ერთერთმა გეგმამ, იქამდე სანამ ლუდოვილო მე-14 ცოცხალიი იყო, ანუ 1715 წლის სექტემბრამდე, , შემდეგ კი ის დავიწყებას მიეცა.
ამიტომაც, როდესაც სულხან-საბა 1716 წელს დაბრუნდა საქართველოში მისი ელჩობა ფუჭ და გაურკვეველ მოგზაურობად ჩაითავალა, მაგრამ ეს პროექტი რომ განეხორციელებინა საფრანგეთის და საფრანგეთ-ინდოეთის გზა გაეყვანა საქართველოს გავლით, სულხანის ელჩობა გამარჯვებად მიჩნეოდა, დაწყნარდებოდა ჩერქეზეთი ანუ შეწყდებოდა ადიღების შემოსევები სამეგრელოში, ქვეყანა ეკონომიკურად განვითარდებოდა.
რა სახისა იყო რეალური ვითარება სამეგრელოში?
იმჟამად, ანუ მე-18. ს. დასაწყისში, იმის შემდეგ რაც ადიღე-აბაზებმა (ჩერქეზებად სახელდებულებმა) სამეგრელოს აყვავებული ქრისტესმადიდებელი სამთავროს დიდი ნაწილი დაიპყრეს და დიადი ბიჭვინთის შემდეგ მოქვის, დრანდისა და ბედიის საეპისკოპოსოები გაანადგურეს, ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით, ქართველი მოქაზროვნეების წინაშე დადაგა ჩერქეზთა (ანუ ადიღე-აბაზათა) საკითხი.
ქართველებს ჩერქეზეთის საკითხი აინტერესებდათ იმდენად, რომ თუკი ჩერქეზები გაქრისტიანდებოდნენ, მაშინ ისინი შეწყვეტდნენ თავდასხმებს დასავლეთ საქართველოზე,
სულხან საბას უცხოეთში გამგზავრების წელებში აღნიშნული ბიჭვინთის, მოქვის, დრანდისა და ბედიას კათედრების აოხრების შემდეგ, აბაზა-ჩერქეზებმა განაგრძეს დარჩენილი სამეგრელოს ნაწილისა და მთელი დასავლეთ საქართველოს აოხრება.
ამ პროცესისის შეწყვეტის ძალა არ გააჩნდა ქართულ მხარეს და ამიტომ ეძებდა უცხოურ შეწევნას.
დასავლეთ საქართველოსათვის „აფხაზიანობა“ ისეთივე საშინელი მოვლენა იყო, როგორც აღმოსავლეთ საქართველოსათვის ლეკიანობა.
ლეკიანობა არა მარტო ერთეული ადამიანებს მოტაცებით გამოიხატებოდა, არამედ აუქმებდა მთელ საეკლესიო კათედრებს, ქვეყანა ცარიელდებოდა, მაგალითად, ლეკიანობის გამო გატყდა იქამდე გაუტეხელი ალგეთის ხეობა და ხალხისაგან დაიცალა, ამიტომაც მანგელელი ეპპისკოპოსი იძულებული გახდა კათედრა დაეტოვებინა, ერთ, მე-17 საუკუნეში რამდენჯერმე,
ბოლოს მანგლელი ეპისკოპსმა იოანემ თავის მრევლან ერთად თავი შეაფარა ხირსას.
აქ მოხდა მნიშვნელოვანი მოვლენა – ეკლესიის წიაღში ჩამოყალიბდა დიდი გეგმა ჩრდილო კავკასიის ტომების ანუ ადიღე-ჩერქეზების, ოსების, ქისტებისა და ლეკების გაქრისტიანებისა არა სამხედრო ძალის, არამედ სამისიონერო მოღვაწეობით.
ეს გეგმა ჩანს შედგა დავით გარეჯის მეცნიერ-ბერთა წრეში, დაახლოებით 1700-1710 წლებში.
გადაწყდა, რომ ქართველ ბერებს პირადი მონაწილეობა მიეღოთ ამ საქმეში, დავით გარეჯადან ორი ასეთი გამოჩენილი მოღვაწე მისიონერის სახელი ჩვენთვის ცნობილია, ესენი იყვნენ იოანე მანგლელი, რომელიც პირადად გაემგზავრა ქისტეთში და დაღესტანში და ჩრდილოეთ კავკასიაში მრავალი წლის მანძილზე მისიონერობდა. ( როგორც იქაურთა შორის, ასევე იქ გადასახლებილ ქართველთა, ოსთა და შემდგომ დაღესტნელთა შორის)
მან დააინტერესა ამ მხარეებში სამისიონერო საქმიანობით რუსეთის იმპერიის მმართევლი წევრები, რამაც შემდგომ საფუძველი დაუდო „ოსეთის სასულიერო კომისიას“ და გარკვეული წარმატებები ჰქონდა,
მეორე, დავით გარეჯის სკოლის წევრი იყო სულხან-საბა. ჩანს, მას, როგორც ზემოთ აღინიშნა, დაევალა ადიღე-ჩერქეზთა შორის სამისიონერო საქმიანობის ფუძისდება.
მაშასადამე, ჩერქეზთა შორის სამისიონერო საქმიანობა დაევალა დავით გარეჯას ბერს სულხან საბა ორბელიანს, ის საქმის შესასწვლად 1713 წელს გაემგზავრა სამეგრელოში აფხაზეთის კათალიკოსის კარზე და აქ დაყო 40 დღე.
მან ამ 40 დღის მანძილზე გაისიგრძეგანა საქმის სირთულე, საერთოდ, ქართველი მისიონერები მიხვდნენ, რომ ასეთი უთულესი საქმის წარმატებით აღსასრულებლად საჭირო იყო დიდი ქრისტიანული იმპერიების რაიმე სახით დაინტერესება, მათი უშუალო თანამონაწილეობა ანდა მხრდაჭერა, აღსანიშნავია, რომ წმიდა იოანე მანგლელმა შეძლო რუსეთის იმეპერიის უმაღლესი წევრების ამ საქმით დაინტერესება, ზოგი ცნობით, მას დაღესტანში თვიით პეტრე დიდი ეხმარებოდა.
რაც შეეხება სულხან საბა ორბელიანს, ამავე წლებში ის იღწოდა, რათა სპარსეთიდან ვითარცა ქრისტიანი მეფე ქართლს დაბრუნებოდა ვახტანგ მე-6. ამიტომ სამეგრელოდანვე ის გაემგზავრა ევროპაში, რათა ევროპის მხარე ჩაერთო, როგორც ვახტანგის დახსნის, ასევე ჩერქეზთა ანუ ჩრდილოკავკასიელთა გაქრისტიანების საქმეში. მან მოხერხებული საშუალებით სცადა საფრანგეთის დაინტერესება, რადაგანაც, როგორც ითქვა საფარანგეთი ეძებდა სახმელეთო გზის მარშრუტს, რომელსაც სავაჭრო-საერთაშორისო გზის სახით უნდა დაეკავშირებინა სპარსეთ-ინდოეთთან.
ჩანს რუსეთის იმპერია იმ დროს ნაკლაებად იყო დაინტერესებული ჩერქეზეთის გაქრისტიანებით, ანდა მას სხვა გეგმები ქონდა ადიღე-ჩერქეზების მიმართ.
საფრანგეთი კი იმ დროს დაიტერესებული იყო კავკასიით, თავის დიდმოხელებს (შარდენი, რიშარი და სხვა) აგზავნიდა კიდეც კავკასიის გავლით სპარსეთ-ევროპის დამაკავშირებელი გზის საპოვნელად.
საფრანგეთს იმჟამად ესაჭიროებოდა საერთაშორისო სავაჭრო გზა ევროპასა და აზიას შორის ოსმალეთის გვერდის აქცევით. ამ გზის მოძიება ეველებოდათ შარდენს, რიშარსა და სხვებს. ამ დაინტერესების თავის სასარგებლოდ გამოყენება სურდა სულხან-საბას ჟან რიშართან დამეგობრების შემდეგ.
მაშასადამე ქართული ეკლიისის ორი სამისიონერო ფრთა ჩამოყალიბდა, ერთს დაევეალა აღმოსავლეთ, მეორეს კი დასავლეთ ჩრდილო კავაკსიის გაქრისტიანება.
ჩანს საბოლოოდ დავით გარეჯას მონასტერთა ბერებმა ეს დიდი სამისიონერო საქმე წამოიწყეს ვახტანგ მე-6-ის ფრთეთა ქვეშ, მისი ჩართულობითა და ზედამხედველობით,
საფრანგეთის კარმა შესაბამისი პატივისცემით მიიღო სულხან-საბა.
ის, საფრანგეთის კარზე ერთმანეთთან აკავშირებდა ვახტანგის სპარსთა ტყვეობიდან დახსნისა და ჩერქეზეთის გაქრისტიანების საქმეს,.
სულხან-საბა ორბელიანის მოხსენება მეფე ლუდოვიკოს მიმართ ასეთი იყო –
საბამ საფრანგეთის მეფეს ამავე საკითხის შესახებ გადასცა აფხაზეთის კათალიკოსის თხოვნა – “მდაბალი სათხოვარი სამეგრელოს პატრიარქისა ეს არის მისიონერებთან ერთად ეცადოს აფხაზეთის მოქცევას, თან გამომატანა მონაზონი დავითი“, იქვე).
თუ კიდევ ერთხელ ჩავუღრმავდებით სულხან-საბას განცხადება საფრანგეთის მეფის წინაშე -„ვახტანგ მეფე ფიქრობს ყოველი დახმარება აღმოუჩინოს მისიონერებს, რათა მოაქციონ ჩერქეზეთი“, გასაგები გახდება, რომ საფრანგეთს თავისი გეგმის განსახორციელებლად, აინტერესებს ჩერქეზეთის შესახებ მეტი ინფორმაცია.
რა გეგმაა ეს? როგორც ითქვა საფრანგეთ-ინდოეთის საერთაშორისო სავაჭრო გზას ოსმალეთზე არ უნდა გაევლო, შესაბამისად, ბუნებრივი გეოგრაფია მოითხოვდა შავი ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროებიდან საქართველოზე გზის გაყვანს.
მაგრამ ამ დროს 1578 წლიდან ოსმალეთის ხელში უკვე იყო ფოთის ნავსადგური, მაგრამ, თითქმის ვერ აკონტროლებდა სამეგრელოს ნავსადგურებსა და გზებს, აქედან კი გზა გადადიოდა აღმოსავლეთ საქართველოში, ანუ სპარსეთის გავლენის ქვეყანაში.
მაშასადამე გზას უნდა გაევლო სამეგრელოზე, როგორც ითქვა, ამ გზის უსაფრთხოებისათვის ჩერქეზეთის დამშვიდება იყო საჭირო, რადაგანაც სწორედ ამ ხანაში ადიღე-ჩერქეზმა მეომრებმა ხელში ჩაიგდეს ჩრდილოეთ სამეგრელო და დაიპყრეს მისი მიწაწყალი ბზიბისწყლიდან ანაკოფიამდე და მალევე ეგრისწყლამდე.
ერთი სიტყვით, ჩერქეზეთი რეალურად აკონტროლებდა შავიზღვისპირეთის იმ გზებსა და ნავსადგურებს, რომლის გამოყენება შეეძლო საფრანგეთს სპარსეთთან დასაკავშირებლად, ამიტომაც საფრანგეთისათვის ვახტანგ მე-6-ის საკითხი გაცილებით ნაკლები მნიშვნელობისა იყო, ვიდრე ჩერქეზეთის საკითხი, ამიტომაც საქართველოს ელჩი სულხან-საბა სწორედ ასევე მიმართავს ფრნაგულ მხარეს-
„ვახტანგ მეფე ფიქრობს ყოველი დახმარება აღმოუჩინოს მისიონერებს, რათა მოაქციონ ჩერქეზეთი, რომელიც საქართველოს საზღვარზეა და საიდანაც თავისი მეუღლე მოიყვანა“
ანუ ვახტანგი თუკი გათავისუფლდება, ის ჩერქეზეთის საკითხს მოაგვარებს საფრანგეთის სასარგებლოდ, მას აქვს გავლენა ჩერქეზების მთავარზე, რომლის ოჯახის წევრი მის მეუღლეა.
ჩერქეზეთი თუკი გზას გახსნიდა, საფრანგეთის გეგმა აღსრულდებოდა, რეალურად გაიჭრებოდა საერთაშორისო სავაჭრო გზა ოსმალეთის გვერდის აქცევით ევროპიდან სპარსეთამდე (აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო გზის გაყავანა ასევე პეტრე I სურდა ევროპიდან რუსეთის გავლით სპარსეთამე ოღონდ კასპიისპირეთი გამოყენებით.).
საკითის დასაინტერებლად სულხანმა და აფხაზეთის კათალიკოსის წარმომადგენელმა საფრანგეთის მეფეს აცნობებს, რომ ჩერქეზეთი ისევე დიდი ქვეყანაა, როგორიც იყო იმ დროის საფრანგეთი, და ჩერქეზების რაოდენობა რამდენიმე მილიონი იყო იმ ჟამის ფრანგების ოდენობის თანაფარდი.-
ამიტომაც სულხანმა გააღრმავა თავისი სიტყვა ჩერქეზეთის შესახებ- „შეიძლება ჩერქეზების ერი მოაქციო, რაოდენიც საფრანგეთშია…ეს მიზანი ჭეშმარიტად ღირსია მეფის დიდებისა“ (იქვე).
აღსანიშნავია, მეორე მხარე, კერძოდ, იოანე მანგლელის ჩრდილო კავკასიაში მოღვაწეობა წარმატებული იყო, ამიტომაც მადლიერმა ერმა მას დიდი პატივი მიაგო, ის წმინდანია და დაკრძალულია სიონის წმიდა ტაძარში, ხოლო სულხან საბას მცდელობა ჩერეზების ანუ ადიღე-ჩერქეზ-აბაზების გასაქრისტიანებლად წარუმატებელი აღმოჩნდა, ამიტომაც ის უკმაყფილოდ მიიღეს საქართველოში, საიდანაც რუსეთში გაემგზავრა 1724-25 წელს, იმავე, 1725 წ. სულხან-საბა დაიკრძალა ვითარცა მართლმადიდებელი მოსკოვის მართლამადიდებელთა ვსეხსვიატსკოეს ტაძარში. ცხადია რუსეთში კათოლიკეს არავინ დაკრძალავდა მართლმადიდებელთა ეკლესიაში.
აღსანიშნავია, რომ თუკი საფრანგეთი დაინტერესდებოდა და ჩერქეზთა გასაქრისტიანებლად მისიონერებს გააგზავნიდა, ამით ევროპელი მისიონერების რაოდენობა საქართველოში შემცირდებოდა. ევროპელი მისიონერები ვერ ახერხებდნენ მუსლიმების გაქრისტაიანებას, საქართველოში ისინი უფრო უფუნქციო, უხერხულ სტუმრებს წარმოადგენდნენ, ამიტომ , როგორც ითქვა, თვით ქართული ეკლესის შიგნით შემუშავდა გეგმა ჩრდილო-კავკასიაში ქრისტიანული სარწმუნოების აღდგენისა.
ჩვენ ადრეც ვწერდით – „ჩამოყალიბდა გეგმა ჩრდილო-კავკასიაში ქრისტიანული სარწმუნოების აღდგენისა. ყველა უბედურების წყაროდ მიჩნეული იქნა ჩრდილოკავკასიელთა გამაჰმადიანება. მაშასადამე, საჭირო იყო უბედურებათა ამ ბუდეში (ე.ი. ჩრდილო-კავკასიაში შეღწევა) და სამისიონერო საშუალებებით მათი გაქრისტიანება, რაც თავისთავად მოუღებდა ბოლოს ოს-ლეკთა თუ ჩერქეზთა თარეშს თანამორწმუნეთა ქვეყანაში. XVIII ს-ის 30-იან წლებში ერთ-ერთი მოთავე ამ იდეისა და შემდეგ კი უნაკლო პრაქტიკული შემსრულებელ-მისიონერი იყო მანგლელი ეპისკოპოსი იოანე სააკაძე. საერთოდ, კავკასიაში ქრისტიანობის აღდგენის იდეა დავითგარეჯში ჩასახულა. გარეჯის უდაბნოში ჩამოყალიბებული ე.წ. მთიულეთის მისიისა “და მის მოღვაწეთა შესახებ ქვემოთ ვისაუბრებთ. იქამდე კი უნდა განვაცხადოთ, რომ თითქმის იმავე დროს, რამდენიმე წლით ადრე, იგივე გარეჯის უდაბნოდან გამოსული მართლმადიდებელი ბერი სულხანსაბა ორბელიანი სათავეში ჩაუდგა ელჩობას ევროპის სამეფოებში. კერძოდ, ქართული ელჩობის ერთ-ერთ უმთავრეს თხოვნას ევროპელ მონარქთა მიმართ წარმოადგენდა შემდეგი:ჩრდილო კავკასიელი ტომების შემოსევების შეწყვეტა საქართველოზე, რისთვისაც ჩრდილო კავკასიელთა, კერძოდ კი, აფხაზთა და ჩერქეზთა გაქრისტიანება იყო საჭირო. ჩრდილო კავკასიელთა გაქრისტიანება საფუძველი გახდებოდა მათთან მეგობრული ურთიერთობის დამყარებისა და ჩრდილო კავკასიელთა შემოტევების შეწყვეტისა. სულხან-საბას მემორანდუმის პირველივე პუნქტი სწორედ კავკასიელ ტომთა შორის ქრისტიანობის გავრცელებას მოითხოვდა” (იხ. ა. ჯაფარიძე, საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია, ტ. III, 1999, გვ. 303).
ვროპაში გამგზავრებამდე დავით-გარეჯის სენაკიდან გამოსული სულხან-საბა გადავიდა დასავლეთ საქართველოში და იქაურ კათალიკოსთან ერთად 40 დღის განმავლობაში იხილავდა გზებს ჩრდილოკავკასიელთა გაქრისტიანებისა. როგორც ჩანს, მათ ჩაუთვლიათ, რომ შექმნილ ვითარებაში მხოლოდ მსოფლიოს უმაღლესი სახელმწიფოები თუ შეძლებდნენ ჩრდილოკავკასიელთა გაქრისტიანებას. როგორც ცნობილია, ევროპა არ დაინტერესდა ამ საკითხით, ახლა მხოლოდ რუსეთის საიმპერატორო კარის დაინტერესება ჩაითვალა საჭიროდ. ეს მისია თავის თავზე აიღო წმიდა იოანე მანგლელმა.
მანგლისის კათედრა სწორედ ლეკთა თარეშის გამო რამდენადმე მოიშალა XVIII ს-ში და იოანე მანგლელის დროსაც. ამიტომაც იოანე მანგლელი იძულებული გამხდარა თავი შეეფარებინა ქიზიყში ხირსის მონასტრისათვის. საფიქრებელია, რომ იგი ქიზიყში თან გაჰყვა თავის მანგლისელ მრევლს, რომელიც იძულებული იყო თათართა (მაჰმადიანთა) თარეშის გამო მიეტოვებინა მამა-პაპათა სამკვიდრო და გადასახლებულიყო დაცულ ადგილას. ეს უნდა მომხდარიყო 1723 წლამდე და არა ოსმალობის დროს.
ეკლესიის მისიონერული მოღვაწეობა მე-18 ს-ის I ნახევარში კარგად აქვს აღწერილი მელიტონ კელენჯერიძეს თავის ნაშრომში საქართველოს საკათალიკოსო ეკლესიის მოკლე ისტორია~. აი, რას გვამცნობს ნაშრომი:მთიულეთის მისიას სათავეში გარეჯის უდაბნო ჩაუდგა. პიონერად ამ დიდ საქმეში გარეჯში აღზრდილი იოანე მანგლელი (სააკაძე) გამოვიდა.
აუღო ალღო მთიულეთის სულიერ მდგომარეობას და საშველად მას მიაშურა. იგი აღიჭურვა სახარებით, ჯვრით და გაუდგა გზას. ჯერ კახეთი მოვლო ქადაგებით და მერე დაღესტანში. იოანემ წმ. ცხოვრებით და სასწაულებით მალე მიიპყრო ლეკების ყურადღება. არც მთავრობას დარჩა შეუმჩნეველი მისი მოციქულებრივი მოღვაწეობა. იმ დროს ვახტანგ VI-ს და პეტრე დიდს მიწერ-მოწერა ჰქონდათ ერთმანეთში კასპიის ზღვის საქმეებზე და ორივემ მალე იცნო იოანეს ღვაწლის ფასი და ნივთიერი შემწეობა აღმოუჩინეს. იოანემ ჯერ ხის სამლოცველო ააგო აქ `ნიჩბით ხელში~ და მერე იმავე ალაგზე ქვის ეკლესია ააშენა მიძინების სახელზე. შემდეგ ზღვის პირზე ააშენა ეკლესია წმ. ეკატერინეს სახელზე. 1724 წელს იოანემ დაღესტანში მოწაფეები დატოვა და თვითონ სამისიონეროდ ასტრახანში გადავიდა, სადაც ეკლესია ააგო იოანე ღვთის მეტყველის სახელზე. ეს ეკლესია 1774 წ. რუსის მთავრობამ მონასტრად გადააკეთა და შიგ არქიმანდრიტად დანიშნა ქართველი ბერი გერმანე, მოწაფე იოანესი. ასტრახანში იოანემ შეიტყო, რომ ყიზლარში ბლომად ესახლენ ქართველები და ეკლესია არ ჰქონდათ. ისიც გაიგო, რომ ოსეთში ქრისტიანობას საქმე უჭირდა და იოანემაც ყიზლარს მიაშურა. აქ ქართველების დახმარებით ეკლესია ააგო, ზედ სკოლაც გახსნა და შიგ მქადაგებლებს ამზადებდა. მისიის საქმე წარმატებით წავიდა. მისიონერებს რუსის მთავრობამ ჯამაგირიც დაუნიშნა“
ლეკიანობის გამო იცლებოდა ქართლ-კახეთი და აფხაზიანობის გამო კი, დასავლეთ საქართველო
ეს ცნობილი გახდა საფრანგეთის კარისათვს აფხაზეთის კათალიკოსის წარმომადგენელის „დავით მეგრელის“ მიერ. ის საბასთან და ჟან რიშართან ერთად გაემგზავრა ევროპაში.
სამწუხაროდ, ქართველმა მეცნიერებმა ვიქრობ სათანადოდ ვერ გაიგეს დავით ბერის გამგზავრების მიზანი, ისინი თვლიან, თითქოსდა აფხაზეთის კათალიკოსს ევროპული ანუ კათოლიკური სარწმუნოების მიღება სურდა ადა ამიტომაც გააგზავნა იქ თავისი კაცი. სინამდვილე კი ძალზე ღრმა და ტრაგიკული იყო, რომლის მოგვარებაც საბოლოოდ შეუძლებელი აღმოჩნდა, ქართული ელჩობის მიზანი საფრანგეთის დაინტერესება იყო, მაგრამ, როგორც რამდენჯერმე აღინიშნა, ჩერქეზეთ-სამეგრელოს გავლით საერთაშორისო-სავაჭრო გზის გაჭრა შუძლებელი აღმოჩნდა, როგორც ითქვა, ამ გზას საფრანგეთი ოსმალეთის გვერდის ავლით უნდა დაეკავშირებინა სპარსეთთან და ინდოეთთან.
ადიღე-აბაზებმა შემოსევები კვლავ განაგრძეს, თუმცა ქართველობამ მოიკრიბა ძალა იმერეთის მეფის დახმარებით ენგურთან გამართულ რუხის ომში (1779) დაამარცახა ჩრდილოკავკასიელთა გაერთიანებული ძალები, საბოლოოდ სასაზღვრო მდინარედ ენგური გადაიქცა.
რუხის ომს აღწერს სასიქადულო პოეტი ბესიკი,
ის თავის პოემაში „რუხის ომი“ წერს, რომ ადიღე-ჩერქეზებს, რომელთაც საქართველოში ამ ეპოქაში საერთო სახელს „აფხაზებს“ უწოდებდნე (ისევე, როგორც ჩეჩენ-დაღესტნელებს – საერთო სახელს – ლეკს უწოდებდნენ), ქართველებთან საომრად სხვადასხვა ხერხებით მოუწვევიათ და შემოუკრებიათ ყირიმელი თათრები, კერმუგელები (ყარაჩაის თათრები), ყივჩაღები (იგულისხმება-რომელიღაც ჩერქეზული ტომი), და ჯიქელნი,
ბესიკი წერს –
„ყირიმელთ, ჯიქელთ, ალანელთ,
კერმუგელთ ამცნეს ცნობითა,
ყივჩაღთა შემოიწევდნენ,
ინდობდნენ სჯულის ძმობითა,
აფხაზნი შეეფიცოდნენ
ქრთამით და აგრევ ძღვნობითა,
და მეგრელთა სისხლი სწყუროდათ,
თუმცა შეესვათ გობითა”.
სწორედ ამ პროცესის, ანუ აბაზა-ადიღების მიერ ქართველთა ხოცვა-ჟლეტის აღკვეთა სურდა სულხან საბა ორბელიანს, ამისათვის ჩავიდა ის ევროპაში, რათა ჩერქეზეთის აგრესიულობა დამცხრალიყო საფრანგეთის სახლმწიფოს დახმარებით.
ის პაპსა და ევროპულ საზოგადოებას წარუდგა ვითარცა წმ. ბასილის ორდენის წევრი, რას ნიშნავს ეს?
წმ. ბასილის ორდენის წევრები მე-4 საუკუნიდან იყვნენ ბიზანტიის მონასტრების ბერები, ამ ორდენს მე-4 საუკუნიდან იცნობდნენ ევროპაში
на западе Европы уже в IV в. существовал орден св. Василия.
საერთოდ, ბასილი დიდის ორდენთან, სამონასტრო ტიპიკონთან დაკავშირებით, მკვლევარი წერს, რომ მე-4 საუკუნეში“ბიზანტიურ აღმოსავლეთში პახუმი დიდის ტიპიკონის ადგილი დაიჭირა ბასილი დიდის ტიპიკონმა, თავდაპირველად კაპადოკიასა და პონტოში (შესაბამისად, საქართველოში). ეს ტიპიკონი ცნობილია ორი რედაქციით, „ბასილი დიდის ორივე წესი (დიდი და მცირე ასკეტიკონი)“. ყველა შემდგომი, საბა განწმენდილის,თეოდორე სტუდიელის და ათონის ანუ „მთაწმიდის“ არსებითად წარმოადგენენ გამეორებას პახუმისა და ბასილი დიდის ტიპიკონებისა“.
На Востоке место Пахомиева устава и других, находившихся в местном употреблении (например, уставов Пафнутия, Серапиона и др.), было занято уставом Василия Великого, который ввёл сначала в Каппадокии и Понте Пахомиев устав, но потом заменил его своим, сохранившим многие черты Пахомиева. Устав этот в двух редакциях (δροικατά Πλάτος — пространные правила и δ. κ. επτομήν — правила в сокращении), вместе с «подвижническими заповедями» (ασκητικαίδιατάξεις; см. Migne, «Patr. curs. compl.», s. gr., XXXI; есть русский перевод, изданный Московской духовной академией), подробнее развивает начала киновии, смягчая суровость Пахомиева устава. Все последующие восточные уставы (из них наиболее знаменитые — Саввы Освящённого, Феодора Студита и афонский, или «Святыя Горы», ведущий своё начало от преподобного Афанасия) в существенном повторяли уставы Пахомия и Василия.
დასავლეთ ევროპაში ბასილი დიდის ტიპიკონის ბერების, ანუ ბასილის ორდენის მონასტრების, მეტი რაოდენობა გაჩნდა მე-8 საუკუნის შემდეგ, ისინი იქ დაარსეს ბერძენმა ბერებმა, რომელნიც ხატმებრძოლობის გამო გარბოდნენ ბიზანტიიდან და თავს იტალიას აფარებდნენ.
Первые монастыри византийского обряда появились в Южной Италии в VIII—IX веках. Они были основаны греками, бежавшими из Византии в период иконоборчества. В 1004 году монах Нил Россанский основал монастырь Гроттаферрата в 18 километрах от Рима. После Великого раскола этот и ряд других монастырей Южной Италии продолжал практиковать византийскую литургию и жить по уставу св. Василия Великого,
მაშასადამე ისტორიულად ბასილი დიდის ტიპიკონისა იყო ბიზანტიისა და საქართველოს ყველა მონასტერი, ასეთი წესდება ევროპაშიც განვრცობილა, სამხრეთ იტალიაში. ტრადიციული ბერძნულ-ბიზანტიური ლიტურგიითა და წესებით, საქართველოში კი ქართულენოვანი წირვა-ლოცვით, ანუ სულხან საბა ისევე, როგორც ბიზანტიურ და ქართულ მონასტერთა ბერები მიმდევრები იყვნენ ბასილი დიდის ტიპიკონისა.
თუ ეს აზრი სწორია, ჩანს, სულხანი თავისი ბუნებითი ბერული იერ-სახითა და სახელით წარსდგა ევროპელ დიდებულებთან. ანუ ის ტრადიციული ქართული საბერო სამოსით და იერსახით მოღვაწეობდა ევროპაში, ამას კი ამართლებდა სიტყვებით, რომ ის ბასილი დიდი ორდენის ანუ ტიპიკონის ბერი იყო.
იმჟამად, მისთვის მთავარი იყო არა მისი პირადი სინდისის საქმე, არამედ დასავლეთ საქართველოში ქრისტიანობის გადარჩენა, რომელსაც სრული განადგურება ელოდა ჩერქეზული შემოსაევებით, ამის აღკვეცა კი შეეძლო საფრანგეთს, თუ ის ჩერქეზეთ-საქართველოს გავლით საერთაშორისო გზას გაიყვანდა საფრანგეთიდან სპარსეთ-ინდოეთამდე.
ევროპულ ბასილის ორდენთან სულხან-საბას არავითარი კავშირი არ ჰქონია.
მკვლევართა მითითებით, როგორც ითქვა, წმიდა ბასილის ორდენის წევრებად მიიჩნეოდა ყველა ბიზანტიური მონასტრის ბერები, წმ. ბასილი საერთოდ მიჩნეოდა იმ ტიპიკონის ფუძემდებლად, რომლითაც მოქმეებდა ბიზანტიური მონასტრების ბერების საძმო.
ევროპაში მათ გამოარჩევდნენ იმით, რომ კათოლიკე ბერებისაგან განსხვავებით მათ ჰქონდათ გრძელი თმები და წვერები, სწორედ ისევე, როგორც ჩვეულებრივ ბიაზნტიელ ბერებს, და ბიზანტიური საბერო შესამოსელი.
სულხან საბამ თავისი ჩვეულებრივი ბერული იერსახე და ტანიამოსიც არ შეცვალა ევროპაში, რასაც განმარტავდა, რომ ის იყო წმ. ბასილოის ორდერის წევრი,
ასეთი კვლევა საჭიროა, რადაგანაც, ამჟამადაც სადავოა და გადაუჭრელია საკითხი იმისა, თუ რატომ უწოდებდნენ ევროპაში სულხან-საბას წ. ბასილი დიდის ორდენის ბერს.
ფიქრობენ, რომ ეს დაკავშირებულია მის მიერ კათოლიკობის აღიარებასთან, საფიქრებელია, რომ პირიქით იყო. სულხან-საბას კათოლიკებისაგან განასხვავებდა გრძელი თმები და წვერი და ქართული ანუ ბიზანტიური საბერო სამოსი. ის, თანაც ხაზგასმით, გარეგნულადაც კი, კათოლიკე ბერების იერსახეს არ ატარებდა, , ჩანს ის ევროპაში იმავე სამოსით ჩავიდა, რაც ეცვა საქართველოშივე. ასეთი უფლება ევროპაში კი ჰქონდათ მხოლოდ წმ. ბასილი დიდის ტიპიკონის, ანუ ბიზანტიელ ბერებს.
სულ სხვა სკითხია ის, რომ შემდეგში, უფრო მე-19 საუკუნეში ევროპაში სახე იცვალა ბასილის ორდენმა და დაიწყო თნამშრომლობა რომის ეკლესიასთან.
