(წმიდა ნინო, უფლისწული რევი, გურამ კურაპალატი და კირიონ კათალიკოსი ქართული ჯვარგუმბათოვანი საეკლესიო არქიტექტურის სათავეებთან)
მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე
შესავალი
კავკასიის ვრცელი რეგიონი, არქანჯელო ლამბერტის სიტყვით, ყირიმის ქალაქ კაფადან სპარსეთის თავრიზამდე, მოფენილი იყო ულამაზესი არქიტექტურული სტილით ნაგები ქართული ეკლესიებით, რომელთაგან, ორიგინალობით, გამოიყოფა მცხეთის ჯვრის ტიპის ე.წ. ჯვარგუმბათოვანი და ცენტრალურგუმბათოვანი ეკლესიები.
მათ, ვიდრე მე-20 საუკუნემდე, საყოველთაოდ, „ქართულ ეკლესიებს“ უწოდებდნენ, შემდეგ, ტენდენციური და არასათანადო შესწავლის გამო, ზოგჯერ სომხურ-ქალკედონიტურ, ზოგჯერ კი, ალანურ-აფხაზურ ეკლესიებსაც კი უწოდებენ.
(Мурадян П. М. Армянская надпись храма Джвари // Вестник общественных наук. — 1968. — № 2).
“…образцом для Джвари послужили армянские храмы конца VI века” (Еремян А. Б. К вопросу о датировке кафедральной церкви в Аване).
ჩვენი წყაროებით კი, მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი აიგო არა უცხოური ნიმუშების მიბაძვით, არამედ მისი არქიტექტურული სტილი ჩამოყალიბდა მცხეთაში, თანდათანობით IV საუკუნის ბოლოდან ვიდრე VII ს. დასაწყისამდე, რასაც კვლევა ადასტურებს.
გამოვიკვლიეთ, რომ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურული საფუძველია წყაროებში ნახსენები ქვის ნაგებობა, რომელსაც ეწოდებოდა – „კუბა“, კუბი. ის ააგო მეფე მირიანის ვაჟმა, რევი უფლისწულმა, მცხეთის ბორცვზე აღმრთული წმიდა ნინოს ხის ჯვრის გადასაფარად.
რევის მიერ ხის ჯვრის გადასაფარად აგებული „კუბა“იყო არა ნებისმიერი ფორმის ნაგებობა, არამედ, მის ნიმუშად აღებული იქნა მცხეთის მოგვთა უბანში მდგარი ცეცხლთაყავანისმცემელთა საკულტო ნაგებობა, ე.წ. „ბაგინი“, რომლის თავზეც წმიდა ნინომ აღმართა პირველი ჯვარი და გამოიყენა „მთავართა სანათლოდ“.
ამ ქმედებით, წმიდა ნინომ დაუშვა ქრისტიანული მიზნით გამოყენებული ყოფილიყო იქმადე უკვე არსებული არქიტექტურული ნაგებობა. ეს იყო პრეცედენტი, წინამავალი შემთხვევა, რომელიც მაგალითად გადაიქცა უფლისწულ რევისათვის, მის მიერ ხის ჯვრის გადასაფარად ე.წ. კუბას აგებისას. ის იყო ცეცხლთაყვანისმცემელთა ჩაჰართაღის, უფრო კი რომაული ტეტრაპილონის მსგავსი ნაგებობა.
საეკლესიო სამართლისათავის მისი (კუბას) აშენება უდიდესი ქრისტიანული სიწმინდის, ხის ჯვრის გადასაფარად, გამართლებას პოულობდა წმიდა ნინოს ადრინდელი გადაწყვეტილებით, პრეცედენტით, როცა მოციქულთასწორმა ცეცხლთაყვანიმცემელთა ბაგინი საეკლესიო მიზნით გამოიყენა. შემდეგ საუკუნეებში ეს კუბა საფუძვლად დაედო დიდ ტაძარს.
რევ უფლისწულის მიერ პატიოსანი ჯვრის დასაცავად აგებული ნაგებობა, ანუ „კუბა“, მე-6 საუკუნეში გააფართოვეს გურამ კურაპალატმა და მისმა ძეებმა და მას ეკლესიის სახე მიცეს.
(ამ მოსაზრების საპირისპიროდ ამჟამად მიჩნეულია, რომ გურამ კურაპალატმა ააგო მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარი, ჩვენი წყაროები კი მიუთითებენ მის მიერ დიდი ტაძრის გაფართოებას ეკლესიის სახით).
მცხეთის ჯვრის ტიპის „ჯვარ-გუმბათოვანი“ ეკლესიების უმთავრესი არქიტექტურული ნიშანი – მის ცენტრში არსებული კვადრატი – მომდინარეობს იმ ე.წ. „კუბისაგან“ (ქვის ნაგებობისაგან), რომელიც, როგორც ითქვა, მირიან მეფის ძემ, უფლისწულმა რევიმ ააგო. რევის მიერ აშენებულ ნაგებობას ერქვა „კუბა“, „კუბო“ და ზოგჯერ „გუმბადი“.
ავთენტურ წყაროებში, „მოქცევაი ქართლისაიში“ ნათქვამია – უფლისწულმა რევიმ მცხეთის გორაზე (ბორცვზე) წმიდა ნინოს მიერ აღმართული ხის ჯვარი დაიცვა ნალექისაგან იმით, რომ მას შემოაშენა ქვის ნაგებობა, ე. წ. კუბი, კუბა – „ოცდამესამესა წელსა აღმართებითგან პატიოსნისა ჯუარისა შეუქმნა კუბაჲ“ .
ამ ქვის კუბს ქართლის ცხოვრება „კუბოს“ უწოდებს, და წერს – „გულ-მოდგინებით აღაშენა კუბო ჯუარისა მცხეთისა რევ, ძემან მეფისამან“ _ „ქართლის ცხოვრება“ (ქ.ც).
ან ნაგებობას „მოქცევაი ქართლისაი“ ასევე უწოდებს „გუმბადს“ – „გულს–მოდგინედ გუმბადი აღაშენა მცხეთისაჲ რევის ძემან“ .
რას აღნიშნავს აღნიშნული ტერმინი (ტერმინები) – „კუბი“, „კუბა“, „გუმბადი“, აგებული მირიან მეფის ძის რევის მიერ, დასაფარად იმ წმიდა ხის ჯვრისა, რომელიც წმ. ნინოს მიერ მცხეთის ბორცვზე აღიმართა?
ეს იყო კუბური ფორმის არქიტექტურული ნაგებობა.
ამასთან დაკავშირებით შეიძლება ვთქვათ, რომ მეფე მირიანის ეპოქაში სასანურ და რომაულ არქიტექტურაში კუბური ფორმის არქიტექტურა საკმაოდ განვრცობილი იყო. ტერმინი „კუბი“ ხშირად გამოიყენებოდა იმის აღსანიშნავად, რომ ნაგებობა წარმოადგენდა ოთხკუთხედ, კვადრატული ტიპის პროპორციებს – მისი საძირკვლის სიგრძე და სიგანე იყო დაახლოებით თანაბარი, თუმცა მისი სიმაღლე სხვადასხვა კულტურაში სხვადასხა იყო.
როგორც ითქვა, მსგავსი ტიპის ნაგებობა, მეფე მირიანის დროს, ანუ რევამდე 20-25 წლით ადრე წმიდა ნინოსაც გამოუყენებია და ის დაუტვირთავს საეკლესიო ფუნქციით.
ქართული კულტურა მირიანის ეპოქაში, განსაკუთრებით გაქრისტიანებამდე, საკმაოდ გაჯერებული იყო სასანური სარწმუნოებითა და კულტურით, რასაც არა მხოლოდ არქეოლოგია, უმეტესად წყაროები მიუთითებენ.
მაგალითად, წმიდა ნინომ თამამად გამოიყენა არაქრისტიანული, უკვე არსებული უცხო საკულტო ნაგებობა საეკლესიო მიზნით, ეს იყო მოგვთა, ანუ მცხეთელ ცეცხლთაყვანისმცემელთა უბანში არსებული ე.წ. ბაგინი, აღნიშნული წყარო ამის შესახებ წერს –
„იყო კარსა მოგუეთისასა, მტკუარსა ზედა. და იყო მცირეჱ ბაგინი, სამარხვოჲ მათი, რომელსა ზედა აღჰმართა წმინდამან ნინო ჯუარი ქრისტესი.
და ერთი ერთსა ნათელ–სცემდა მუნ შინა ჴელითა იაკობ მღდელისაჲთა და პროსილა მთავარდიაკონისაჲთა, მთავართა შვილებსა, წიაღთა ქალაქისათა.
და ერქუა ადგილსა მას მთავართა სანათლოჲ”.
ეს ნაწყვეტი გახლავთ უძველესი ქართული ისტორიული თხზულებიდან „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“. იგი აღწერს საქართველოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების პერიოდს IV საუკუნეში, როდესაც წმინდა ნინომ მცხეთაში პირველი ჯვარი აღმართა, და ეს პირველი ქრისტიანული ჯვარი წმიდა ნინომ აღმართა „ბაგინის“ თავზე, ანუ უკვე არსებული უცხო საკულტო ნაგებობის თავზე. ეს მომენტი იმითაა ჩვენთვის საინტერესო, რომ მსგავსი ნაგებობა 23 წლის შემდეგ მირიანის ძეს რევის აუგია წმდა ნინოს მიერ სხვა ადგილას – მაღალ გორაზე აღმართული ხის ჯვრის დასაფარად.
მთავარი დეტალები, რაზეც ბაგინის თავზე წმ. ნინოს მიერ აღმართულ ჯვარზე ისტორიული წყარო მიუთითებს:
ადგილმდებარეობა: მოგვთა ანუ ცეცხლთაყავანისმცემელთა კვარტალი მცხეთაში, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, მოგუთა კარის სიახლოვეს.
ისტორიული ფაქტი: აქ მდებარეობდა ძველი, მცირე სამარხვო ნაგებობა (ბაგინი), რომელიც ქრისტიანულ ტაძრად გადაკეთდა და მასში პირველ ახალმოქცეულებს ნათლავდნენ.
მონათლულები: ადგილობრივი მთავრების შვილები და ქალაქის მკვიდრნი.
ნათლისმცემლები: რიტუალს ასრულებდნენ იაკობ მღვდელი და პროსილა მთავარდიაკონი.
სახელწოდება: ამ ისტორიულ ადგილს, სადაც წმინდა ნინომ ჯვარი აღმართა, ეწოდებოდა „მთავართა სანათლოჲ“.
ბაგინი იყო არა იუდაური სალოცავი, არამედ მაზდეანური, რადგანაც წმიდა ნინოს მიერ ამორჩეული ბაგინი იდგა მოგვთა უბანში, მოგვთა კარზე, მოგვთა ხიდთან, თუმცა კი მახლობლად ასევე ებრაული ოჯახიც ცხოვრობდა.
წყაროს აღნიშნული ცნობა განსაკუთრებითაა მნიშვნელოვანი საკვლევად იმისა, თუ საიდან იღებს სათავეს მცხეთის საეკლესიო არქიტექტურა.
ამ ცნობის დიდი მნიშვნელობის გამო ქართული საეკლესიო არქიტექტურის გენეზისის საკვლევად კვლავ გავიმეოროთ, რომ წმიდა ნინომ მცხეთაში ნახა უკვე არსებული უცხო საკულტო ნაგებობა – ბაგინი, აღმართა მასზე ჯვარი და ის გამოიყენა საეკლესიო მიზნით, კერძოდ კი, სანათლავად ხალხისა და განსაკუთრებით კი მაღალი ფენისა, მთავართა სანათლოდ.
რას ერქვა ბაგინი?
სასანიდურ ეპოქაში (III-VIIსს.) „ბაგინი“ ზოროასტრიზმის (ცეცხლთაყვანისმცემლობის) მთავარ საკულტო ნაგებობას — „ათეშგას“ (ცეცხლის ტაძარს) ან სამსხვერპლოს აღნიშნავს. ამ პერიოდის ირანული მმართველობისას ეს ტაძრები წარმოადგენდა როგორც რელიგიურ, ისე იმპერიული ძალაუფლების სიმბოლოებს (ანდრონიკაშვილი მ., ნარკვევები ირანულ-ქართული ენობრივი ურთიერთობიდან, ტ. 1, თბ., 1966).
- ბაგინის არქიტექტურა: ტრადიციული სასანური ბაგინი შედგებოდა კვადრატული გეგმის მქონე თაღოვანი ნაგებობისგან (როტონდა), რომელსაც ოთხივე მხარეს ღია თაღები ჰქონდა და დაგვირგვინებული იყო გუმბათით [იქვე].
- მთავარი სიწმინდე: ტაძრის ცენტრში მოთავსებული იყო კვარცხლბეკი (პოსტამენტი) ე.წ. წმინდა ცეცხლით. ხოლო წმიდა ნინოს მიერ ამორჩეული ბაგინი იმჟამად უკვე საფლავის ძეგლად ყოფილა გამოყენებული.
იმ პერიოდის ქართლში (იბერიაში), რომელიც სასანიანთა გავლენის ქვეშ იყო, ზოროასტრიზმი ძირითადად მმართველმა ელიტამ გაითავისა. სწორედ ამ ელიტის, ანუ მთავართა სანათლოდ გამოიყენა ეს ბაგინი წმიდა ნინომ, ანუ მოგვთა უბნის ზედაფენამ საჯაროდ შეიცვალა სარწმუნოება იმავე წმინდა ადგილას, სადაც იქამდეც ლოცულობდნენ.
- საბოლოოდ, ქართულ ენაში სიტყვა „ბაგინი“ წარმართული ან უცხო რელიგიური ნაგებობის აღსანიშნავად დამკვიდრდა.
- არქეოლოგიური კვალი: მსგავსი საკულტო ნაგებობების (ათეშგების) ნაშთები აღმოჩენილია საქართველოში, მათ შორის თბილისში, კლდისუბანში (გომის ქუჩაზე) და ისტორიულ არმაზციხეში (არმაზისხე/ბაგინეთი) მცხეთის მიმდებარედ.
როგორც აღინიშნა, 23 წლის შემდეგ რევიმ ააგო აღნიშნული კუბი ანუ გუმბადი ასევე ჯვრის პატივსაცემად. მისი არქიტექტურის გამოცნობა მნიშვნელოვანია მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურის საკვლევად. ანუ მოგვთა უბნის ბაგინის ჯვრისა და მცხეთის გორაზე (ბორცვზე) აღმართული ჯვრის ნაგებობანი და მათი ფორმები საფუძვლად უნდა დადებოდა შემდგომი ეპოქის საეკლესიო არქიტექტურას.
მოკლედ კი შეიძლება ვთქვათ, რომ მცხეთის ბორცვზე მე-4 საუკუნეში აღმართული სასწაულთმოქმედი დიდი ზომის ხის პატიოსანი ჯვარი, ნაკურთხი წმიდა ნინოსა და ეპისკოპოსის მიერ, 23 წლის შემდეგ, ნალექისაგან დაცვის მიზნით, უფლისწულმა რევიმ გუმბათით გადაფარა. ეს გუმბათი ოთხთაღოვან კვადრატულ საფუძველზე იდგა. ამ ქვის ნაგებობას, როგორც ითქვა, წყაროები „კუბს“ უწოდებენ.
წყაროში აღნიშნულია -„მას ჟამსა რევის, ძესა მეფისასა, ესუა ყრმა-წული. მცირე, და იყო სნეულ, და მიწევნულ იყო სიკუდილად. რამეთუ იგი ოდენ მხოლო ესუა მათ, მოიღო და დადვა იგი წინაშე ჯუარისა და ცრემლით იტყოდა: „უკეთუ მომიბოძო ყრმა ესე ცოცხალი, აღვაშენო კუბო საყუდელად შენდა“. და მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმა იგი, და განკურნებული და განცოცხლებული წარიყვანა. მერმე მოვიდა აღნათქუამისა აღმასრულებელად და ყო მადლისა მიცემა დიდითა სიხარულითა. და გულ-მოდგინებით აღაშენა კუბო ჯუარისა მცხეთისა რევ, ძემან მეფისამან, და წლითი-წლად მოვიდის და აღასრულის აღნათქუამი იგი მსხუერპლისა. და მიერითგან უფროს მოვიდოდეს ყოველნი უძლურნი და სნეულნი, განიკურნებოდეს და სიხარულით ადიდებდეს ჯუარსა წმიდასა ქრისტესსა“.
მაშასადამე, ხის პატიოსანი ჯვარი კუბის ცენტრში საგანგებო პლატფორმაზე იყო აღმართული და ქვის ღიათაღებიანი კუბი ასე იდგა დაახლოებით საუკუნენახევარი, ვიდრე გურამ კურაპალატამდე.
წმ. ნინოს ჯვრის ირგვლივ მე-4 საუკუნეში აგებული ქვის „კუბი“ მე-6 ს. დასაწყისში გააფართოვა გურამ კურაპალატმა და კედლები ამოუშენა. მან მიიღო სახე ეკლესიისა და მას ამჟამად მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი ეწოდება.
მისი (გურამ კურაპალატის) საქმე გააგრძელეს და საბოლოოდ ეს ნაგებობა, ანუ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი, მისმა შვილებმა დემეტრემ და სტეფანოზმა განასრულეს კირიონ დიდი კათალიკოსის კურთხევითა და მადლით მე-7 ს. დასაწყისში.
ასევე გამოვიკვლიეთ, რომ მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარი კი არ ააგო გურამ კურაპალტმა, როგორც ამჟამადაა აღიარებული, არამედ დიდი ტაძარი. ეს კვლევა, რამდენიმე პარაგრაფის სახით ნაშრომშია მოცემული.
მიუხედავად იმისა, რომ მცხეთის ხის ჯვრის ირგვლივ აგებული იყო ქვის კუბი, მაინც, გურამ კურაპალატამდე, მიიჩნეოდა, რომ ის (ხის ჯვარი) „ველზე“ იდგა, რადგანაც კუბს გვერდები ღია თაღებს წარმოადგენდა. საჭირო იყო ჯვრის დაცვა არა მხოლოდ სახურავით, ანუ გუმბათით, არამედ კედლებითაც.
გურამ კურაპალატმა გადაწყვიტა ქვის კუბისათვის მიეცა დახურული ეკლესიის სახე, თვისი კედლებით. რაც იმას ნიშნავს, რომ საუკუნის შემდეგ რევ უფლისულის „კუბი“ გააფართოვა გურამ კურაპალატმა ეკლესიის ფორმის გეგმის სახით.
„ამან იწყო ეკლესია ჯუარისა პატიოსნისა, და აქამომდე ჯარი ველსა ზედა იყო, და ქმნა ეკლესია წელამდინ ოდენ… ხოლო ამას გუარამ კურაპალატსა ესხნეს ძენი, რომელთა ეწოდებოდა სახელად ერთსა სტეფანოზ და მეორესა დემეტრე…და მოკვდა გუარამ კურაპალატი …და ძმა სტეფანოზისი, სახელით დემეტრე აღაშენებდა ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა…“ (ქ.ც. 1. გვ. 223-224).
დემეტრე, გურამ კურაპალატის ძე„ ბაგრატიონი,წმიდაო მიქაელ მთავარანგელოზო, დემეტრეს ჳპატოსსა მეოხ მეყავ“
კვლევის თანახმად, დემეტრემ ააგო არა მცირე ეკლესია, არამედ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი, მისი მშენებლობის დასარულს დემეტრე გარდაიცვალა და იქვე დაკრძალეს, მისი საფლავის სავარაუდო ძეგლია მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარი.
წყაროს შემდეგი ცნობით, თავისი ძმის დემეტრეს შემდეგ ჯვრის დიდი ტაძრის მშენებლობა განაგრძო გურამ კურაპალატის მეორე ძემ სტეფანოზმა (დაახლ. 590-627) .
სტეფანოზ, გურამ კურაპალატის ძე, ბაგრატიონი, 586-605 „ჯუარო მაცხოვრისაო სტეფანოს ქართლისა პატრიკიოსი შეიწყალე“
(იგივე)
(ჯუ)ა(რო) მაცხოვრის(ა)ო
სტეფანოჲს
ქართლისა პატრიკიოსი
შემიწყალე
მალე სტეფანოზი ბრძოლისას, ჩანს, 627 ან 628 წელს მოკლა ჰერაკლე კეისარმა. ამ უკანასკნელმა ბაგრატიონ-გურამიდებს ჩამოართვა ქვეყნის მმართველობა და დაუბრუნა კახეთში გადასულ ვახტანგ გორგასლის შთამომავალს, ადარნასე ხოსროიანს (627- 637/642).
ამ ადარნასე ხოსროიანმა „განასრულა“ ჯვრის დიდი ტაძრის მშენებლობა (ქ.ც. 1. გვ.227), იმით, რომ მის დროს უკვე არსებულ ბარელიეფებს დაუმატა თავისი (ადარნასე ხოსროიანის) გამოსახულება. ანუ მან ფასადი განასრულა, ხოლო ტაძარი უკვე აგებული იყო ადარნასე ბაგრატიონისა და სტეფანოზ ბაგრატიონის მიერ.
ადარნასე ბაკურის ძე, ხოსროიანი „წმიდაო გაბრიელ მთავარანგელოზო, ადარნერსეს ჳპატოსსა მეოხ ეყავ“.
საბოლოოდ, ადარნასე ხოსროიანის ძემ სტეფანოზ ხოსროიანმა ქართლის მთავარმა – „მოადგნა ზღუდენი ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა და აღაშენნა დარბაზნი, და დაუწერა კრება ყოველთა პარასკევთა და მუნ შეკრბიან ყოველნი ეპისკოპოსნი და მღვდელნი მის ადგილისა და არისანი კათალიკოსის თანა, წინაე პატიოსნისა ჯუარისა, ადიიან პარასკევი, ვითარცა დიდი პარასკევი“ (ქ.ც.1. გვ.229).
მაშასადამე, მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის ასაგებად იღწოდა ორი დიდი სამეფო ოჯახი, რომელთაც ერთმანეთი შეცვალეს სამეფო ტახტზე, თავადაპირველად გურამ კურაპალატის, ანუ გურამიდ-ბაგრატიონების ოჯახი, ხოლო ჰერაკლე კეისრის შემდეგ ადარნასე ხოსროიან-გორგასლიანების ოჯახი.
ტაძარი უკვე დასრულებული არქიტექტურული სახით არსებობდა ჰერაკლე კეისრის ქართლში შემოსვლის დროისათვის, ამიტომაც ხოსროიანებმა მხოლოდ ტაძრის ფასადის ნაწილი განასრულეს და ტაძრის ეზოში დიდი შენობები – დარბაზები ააგეს.
რადგანაც ჩვენ გვაინტერესებს მცხეთის დიდი ტაძრის აგების წინაისტორია და მიგვაჩნია, რომ ეს ტაძარი ხის „პატიოსანი ჯვრის“ ირგვლივ შემოშენებული კუბის ფორმის ნაგებობასთანაა დაკავშირებული, ამიტომაც ვიკვლევთ, არსებობდა თუ არა იმჟამინდელ, ანუ მე-4 საუკუნის, საქართველოში მსგავსი ანუ კუბის ფორმის არქიტექტურული სხვა ნაგებობები.
იმჟამად, მე-4 საუკუნეში, უფლისწულ რევის ეპოქაში, ანუ მცხეთაში ჯვრის კუბის აგების დროს საქართველოს ესაზღვრებოდა ორი ცენტრი იმჟამინდელი მსოფლიო ცივილიზაციისა – სასანიდური ირანი და რომის იმპერია. ორივე სახელმწიფოს მიწა-წყალზე კუბის ფორმის არქიტექტურულ-საკულტო ნაგებობები ტიპური იყო, კერძოდ, რომის იმპერიაში ტეტრაპილონები ანუ ოთხთაღედები, ხოლო სასანიდურ ირანში – ჩახართაღები ანუ ოთხთაღედები ათეშგებისათვის
ჩახართაღი -ეს იყო კუბური ნაგებობა გუმბათით და ოთხი თაღით ოთხ მხარეს. ასეთი ოთხთაღედები (ჩახართაღები) გამოჩნდა სასანიდების ეპოქაში (III- VII საუკუნეებში). ჩახართაღის პროტოტიპად მიჩნეულია რომაული ტეტრაპილონი, რომელსაც იმ დროს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა გუმბათი, ხოლო ჩახართაღი გუმბათიანი ნაგებობა იყო რევის კუბის ფორმის.
ჩახართაღი შენდებოდა ქვით.
ზოროასტრულ ტაძრებს თავდაპირველად ჰქონდა ჩახართაღის სახე. შემდეგში, სხვა , მათ შორის ბიზანტიურმა არქიტექტურამ, გამოიყენა მსგავსი ფორმები, ხოლო ისლამურმა არქიტექტურამ გამოიყენა ჩახართაღის ფორმა მეჩეთებისა და მავზოლეუმებს ასაგებად.
კერძოდ, გადასვლა კუბური კონსტრუქციიდან ნახევარსფერულ გუმბათზე მიიღწეოდა ტრომპების დახმარებით. მსგავსადვე, ტრომპებია გამყენებული მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტორის მიერაც.
კვლევამ დაადასტურა, რომ სასანიდურ ირანში დომინირებული რელიგია – მაზდეანობა (ცეცხლთაყვანისმცემლობა) იყენებდა კუბური ფორმის საგანგებო ქვის გუმბათიან ნაგებობებს „უშრეტი ცეცხლის“ დასაცავად. ამ ნაგებობებს სხვადასხვაგვარად იხსენიებდნენ, მათ ეწდებოდათ „კუბი“, „ქააბა“, კოშკი, ათეშგა და სხვა სახელები, მაგრამ მათი უმთავრესი დამახასათებელი ნიშანი იყო მისი კუბური ფორმა, ანუ კვადრატულ ფუძეზე ნაგები შენობა.
ჩახართაღის (ჩაჰართაღის) ანუ კუბის (ოთხთაღედის) ტიპური ნაგებობა
რომაული ტეტრაპილონი – ჩაჰართაღის წინასახე
რევის კუბი მხოლოდ იმით განსხვავდებოდა ცეცხლთაყვანისმცემელთა კუბისაგან, რომ მის ცენტრში საგანგებო პლატფორმაზე გიზგიზებდა არა ცეცხლი, არამედ აღმართული იყო ხის დიდი ჯვარი.
ასევე, ჩახართაღისაგან მას განასხვავებდა ის, რომ ის უფრო მაღალი ნაგებობა იყო, ამით სხვა ნიშნებთან ერთად ემსგავსებოდა ტეტრაპილონს, თუმცა ტეტრაპილონისაგან განსხვავებით მას ჰქონდა გუმბათი.
უფლისწულ რევის ჩახართაღის გამოყენება ჯვრისათვის გააბედინა იმ ფაქტმა, რომ უფრო ადრე, თვით წმიდა ნინომ ჯვარი დაადგა ცეცხლთაყვანისმცემელთა სალოცავს, ბაგინს, ანუ აგეშგას, რომელიც არქიტექტურულად იქნებოდა ჩახართაღი, არსებული წესის შესაბამისად.
ქართლის ცხოვრება ამის შესახებ, როგორც აღინიშნა, წერს –
მაშასადამე, წმიდა ნინოს ჯვარი დაუდგამს ჩახართაღის თავზე, ხოლო უფლისწულმა რევიმ ჯვარი თვით ჩახართაღის ცენტრში მოაქცია.
ერთი სიტყვით, რევის კუბი, საქართველოშივე ჩამოყალიბებული ხუროთმოძღვრული ნაგებობა იყო, შექმნილი რომაული ტეტრაპილონისა და ირნული ჩახართაღის აქიტექტურის გამოყენებით.
რა არქიტექტურული განსხვავებაა სასანიდურ ჩახართაღსა და ათეშგას შორის ?
სასანიდური ჩაჰართაღი (ჩახართაღი, čahārṭāq) და ათეშგა (ātashgāh) ერთმანეთთან ახლო დაკავშირებული, მაგრამ ფუნქციურად და არქიტექტურულად განსხვავებული სტრუქტურებია.
ჩახართაღი თავისთავად ნიშნავს არა საკულტო ნაგებობას, არამედ ის ვითარცა არქიტექტურული ფორმა, სტილი, ანუ ტიპი საკმაოდ ხშირად გამოიყენებოდა ცეცხლთაყვანისმცემელთა და როგორც ჩანს, ასევე თავდაპირველ ქრისტიანთა მიერ ვითარცა საკულტო ნაგებობა. ცეცხლთაყვანისმცემლები ჩახართაღს იყენებდნენ ათეშგასათავის, ხოლო ქრისტიანები მას „სვამდენ“ საეკლესიო ნაგებობებში.
შეიძლება ვიფიქროთ, რომ სვეტიცხოვლის ცენტრალური დღესაც არსებული კუბი, რომელშიც განისვენებს სასწაულებრივად აღმართული სვეტის ნაწილი, ასეთივე წესით იყო აგებული,
წყარო წერს – მირიან „ მეფემან შეუქმნა საბურველი ძელსა გარემოს სუეტსა მას, და დაფარა ხედვისაგან“. დღემდე მოღწეული სვეტიცხოვლის აღნიშნული საბურველი კუბური ფორმისაა, ანუ ის კუბია, მსგავსი იმისა, რაც შემდეგ რევიმ გაიმეორა, ოღონდ ღია თაღების მქონე.
შემდგომში ძელის საბურველი სვეტიცხოვლისა შეუცვლიათ ქვიტკირით, წყარო წერს –
„მაშინ ამან მეფემან მირდატ მისვე სუეტისაგან შექმნა ჯუარი ზომიერი და რომელი დარჩა სუეტისა მისგან ცხოველისა, მას გარე მოქმნა ქვითკირითა, და აღამაღლა ქვითკირი პირველ სუეტისა ოდნად; და თავსა მის სუეტისასა აღმართა ჯუარი იგი, ძელი განმაცხოველებელი“.
ჩახართაღი შედგება ოთხი ღია თაღისგან, რომლებიც კვადრატულ ცენტრს ქმნიან, ხოლო ზემოთ აღმართულია გუმბათი. ყველა ოთხივე მხარე ღიაა, თითქოს ჯვრისებურად გადახსნილი სივრცე. ის გამოიყენებოდა როგორც საკულტო, სამეფო, ან მემორიალური ნაგებობის არქიტექტურული ბირთვი. გურამ კურაპალატმა ის გამოიყენა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურულ ბირთვად, მისი განვრცობით იქნა მიღებული ტეტრაკონქი.
ჯვარგუმბათოვანი ტაძარის ძირითადი სტრუქტურაა: ცენტრალური კვადრატი და გუმბათის ოთხი სვეტი ან კედლის წახნაგები.
გუმბათი ოთხ სვეტზე (კვადრატულ ბრტყელზე) — კლასიკური მაგალითია მცხეთის ჯვრის მონასტერი (VI ს.);
აქ, გუმბათის ყელი კვადრატული შენობის თავზეა ამოყვანილი, კვადრატული საფუძვლისა და გუმბთის ყელის დასაკავშირებლად გამოიყენეს ტრომპები.
მაშასადამე, ჩაჰართაღი ანუ ჩახართაღი არის არქიტექტურული ტიპი და ეს ტერმინი ფარსულიდან ნიშნავს “ოთხ თაღს” („čahār“ — ოთხი, „ṭāq“ — თაღი).
მოგვიანებით ჩახართაღის ფორმა საფუძვლად დაედო ქრისტიანულ „გუმბათქვეშა კვადრატის“ სქემას და ზოგადად ირანულ არქიტექტურაში გავრცელდა.
ხოლო, ათეშგა — ფუნქციური ტერმინია (ცეცხლის ტაძარია).
ტერმინი: ნიშნავს „ცეცხლის სახლს“ (ātash — ცეცხლი, gāh — ადგილი).
ათეშგას მახასიათებლებია :
ეს არის ზოროასტრიზმის საკულტო ტაძარი, სადაც წმინდა ცეცხლი იყო დაცული და მუდმივად ენთო.
არქიტექტურულად, ხშირ შემთხვევაში, ათეშგა სწორედ ჩახართაღის ტიპის შენობაა, თუმცა:
ზოგჯერ ჰქონდა დამატებითი ოთახები მღვდლებისთვის (ანბარ, დარ-ი-მობედ და სხვ.);
გარშემო შეიძლებოდა ყოფილიყო შენობათა კომპლექსი;
მთავარი დარბაზი მაინც ხშირად იყო ჩახართაღის ფორმის, მაგრამ განსხვავებული ფუნქციით — ცეცხლის სამსხვერპლო ცენტრით შუაში.
ჩახართაღი არის არქიტექტურული ფორმა, ხოლო ათეშგა — ამ ფორმაზე აგებული ცეცხლის ტაძარი.
მაშასადამე, ყველა ათეშგა ჩახართაღის ტიპისაა, მაგრამ ყველა ჩახართაღი არ არის ათეშგა.
როგორც აღინიშნა, ჩვენი ეროვნული წყაროები, კუბს, კუბას, კუბოს უწოდებენ იმ ნაგებობას, რომელიც შემოაშენა ანუ „გადაახურა“ უფლისწულმა რევიმ სასწაულთმოქმედ ხის პატიოსან ჯვარს, მცხეთის ბორცვზე წმიდა ნინოს მიერ აღმართულს. მიიჩნეოდა, რომ ეს იყო სამეფო მემორიალური ნაგებობა საკულტო დანიშნულებისა, რომლის ცენტრში აღმართული იყო წმიდა ნინოს ხის დიდი ზომის ჯვარი.
ქვემოთ, ნაშრომში, მოყვანილია ვრცელი მასალა და ამონარიდები წყაროებიდან ამ უდიდესი მოვლენის შესახებ.
აღნიშნულ კუბში ჯვრის აღმართვას გააჩნდა ძალზე დიდი სარწმუნოებრივი იდეა, ამ იდეით აიგო მცხეთის ტაძარი და ეს იდეა გამოხატა თავის მონეტაზე მცხეთის ჯვრის ტაძრის მაშენებელმა ერისმთავარმა სტეფანოზმა.
ეს იდეა შემდეგია, მცხეთის კუბის ცენტრში საგანგებო პლატფორმაზე გიზგიზებდა არა ცეცხლი, არამედ აღმართული იყო პატიოსანი ჯვარი, სიმბოლო საქართველოში ქრისტიანობის გამარჯვებისა და ცეცხლთაყვანისმცემლობის დამარცხებისა.
მაშინ, როცა ირანული კუბის იგივე ჩახართაღის ცენტრში საგანგებო პლატფორმაზე გიზგიზებდა ცეცხლი.
თუმცა, როგორც ითქვა არქიტექტურული საფუძველი რევის ანუ მცხეთის კუბისა იყო აღნიშნული ჩაჰართაღი (ჩახართაღი) და ტეტრაპილონი, ამიტომაც გარეგნულად ის ორთავეს ემსგავსებოდა, შინაარსობრივად, ანუ იდეით კი სრულიად განსხვავდებოდა მათგან.
როგორც ითქვა ეს იდეა იყო მაზდეანთა ყველაზე წმინდა ადგილას, კუბის შიგნით პლატფორმაზე, წმიდა ცეცხლის ადგილზე პატიოსანი ჯვრის აღმართვა.
ეს იდეა, როგორც ითქვა, იმჟამინდელმა ქართულმა საზოგადოებამ გამოხატა არა მხოლოდ მცხეთის ჯვრის ქვის არქიტექტურით, არამედ მონეტებითაც, რაც უწყება იყო ქართლში ქრისტიანული სარწმუნოების ზეიმისა.
ფაქტი იმისა, რომ VI და VII საუკუნეების ქართული საზოგადოების უმრავრესი იდეა თავის მონეტაზე გამოსახა ქართლის ერისმთავარმა სტეფანოზმა, მცხეთის დიდი ტაძრის მშენებლობის დამაგვირგვინებელმა, წარმოადგენდა დემონსტრაციას ქართლში ქრისტიანული სარწმუნოების გამარჯვებისა ცეცხლთაყვანისმცემლობაზე. ეს იყო დიდი გამბედაობა. ამ ფაქტს კიდევ უფრო ამძაფრებდა ამ იდეით ტაძრის აგება, ანუ ცეცხლთაყვანისმცემელთა საკულტო ნაგებობაში ცეცხლის ადგილზე ჯვრის აღმართავა.
სტაფანოზის მონეტის ზურგზე იქ, სადაც სასანურ მონეტებზე გამოსახული იყო ცეცხლი, დგას ჯვარი, მსგავსად იმისა, როგორც მცხეთის კუბის ცენტრში ცეცხლის კვარცხლბეკზე მოგიზგიზე ალის ადგილას აღმართული იყო პატიოსანი ჯვარი.
მაშასადამე მცხეთის ჯვრის დიდ ტაძარსა და სტეფანოზის მონეტას იმჟამინდელი საზოგადოების იდეა აერთიანებდათ – დამარცხება ცეცხლთაყვანისმცემლობისა და საბოლოო გამარჯვება ქრისტიანობისა.
ქართლის ერისმთავრის – სტეფანოზ პირველის მიერ მოჭრილი ვერცხლის მონეტა ქართული წარწერით და ჯვრის გამოსახულებით. მე-7 საუკუნე. აქ ცეცხლის კვარცხლბეკზე გიზგიზებს არა „წმიდა ცეცხლი“, არამედ აღმართულია პატიოსანი ჯვარი.
აღინიშნება, რომ სტეფანოზ 1-მა, ქართველ მმართველთაგან პირველმა, გამოიჩინა უდიდესი გაბედულება და საქართველოში სასანიდების ზეობის წლებში ე.წ. “ქართულ-სასანიდურ“ მონეტაზე ზოროასტრების მთავარი ემბლემის „წმინდა ცეცხლის“ (ატარას) ადგილას მოათავსა ჯვარი – ქრისტიანობის გამარჯვების სიმბოლო.
როგორც ითქვა, მსგავსადვე, ჯერ კიდევ უფლისწულმა რევიმ პატიოსანი ჯვარი მოათავსა ზოროასტრული არქიტექტურით ნაგებ კუბში, რომლის ცენტრში, ტრადიციულად, სასანიდურ ეპოქაში ანთებდნენ ზოროასტრების უმთავრეს სიმბოლოს -„წმინდა ცეცხლს“.
მაშასადამე, სტეფანოზი, რომელმაც საბოლოო სახე მისცა მცხეთის ჯვარს, იზიარებდა და ავითარებდა იმ ეპოქაში საქართველოს ეკლესიის უმთავრეს მიზანს – ეს იყო გავრცელებული ცეცხლთაყვანისმცემლობის დამარცხება და საბოლოო გამარჯვება ქრისტიანული სარწმუნოებისა. მან ეს იდეა სიმბოლურად გამოსახა თავის მონეტაზე და ამ იდეით იყო აგებული მცხეთის ჯვრის ტაძარი.
სტეფანოზის მონეტის ჩანახატი Victor Langlois (1829-1869).
ამჟამად, ჩვენს ეპოქაში, არსებობს ტენდენცია, როგორმე მცხეთის ჯვრის ტაძრის არქიტექტურულ საფუძვლად გამოაცხადონ მე-6 საუკუნის ბოლოსა და მე-7 საუკუნის დასაწყისის სომხური ხუროთმოძღვრება დაკავშირებული სომხურ მონოფიზიტურ ეკლესიასთან, ამიტომ ცდილობენ როგორმე სტეფანოზ 1 წარმოაჩინონ მონოფიზიტად, ხოლო მის მიერ აგებული ჯვრის ტაძარი -მონოფიზიტურ ძეგლად. ამის საფუძვლად მიიჩნევა სტეფანოზის ერთგულება სასანიდების მიმართ და მისი წინააღმდეგობა თბილისის ციხესთან ხაზარებისა და ბიზანტიის იმპერატორ ჰერაკლეს გაერთიანებული ჯარისადმი.
(იხ. Стефаноз I Великий და სხვა – Период правления Стефаноза …сменил провизантийскую политику на политику сотрудничества с Ираном, его религиозные симпатии сместились в сторону антихалкидонизма, который официально был принят и католикосом Иберии в 598 или 599 году (ესაა სიცრუე მ.ა.ჯ) Однако к 608 году Грузинская православная церковь вернулась к халкидонскому христианству, что послужило поводом для родственной Армянской церкви разорвать общение с Грузинской церковью и отлучить её католикоса Кириона I. Однако лишь военная кампания Ираклия I привела к окончательной победе халкидонского христианства в Иберии).
ამ მიზეზით ის მონოფიზიტად არ შეიძლება ჩაითვალოს.
სტეფანოზისათვის ჰერაკლე იყო არა ქალკედონიტი იმპერატორი, არამედ მომხდური, რომელმაც ეკლესიებში ქრისტიანებიც კი დახოცა ( წყაროს ცნობით), მით უფრო მასთან ერთად შემოჭრილი ხაზარების ჯარი, რომელთაც, მკვლელებისა და მძარცველების ჯოგს უწოდებს იმჟამინდელი ისტორიკოსი მოვსეს კალანკატუაცი.
მით უფრო, რომ ჰერაკლე იმთავითვე ამჟღავნებდა სწრაფვას მონოთელიტური ერესისადმი, მალევე მან სომხურ ეკლესიასთანაც კი შეკრა კავშირი და მასთან „ე.წ. „უნია“ – ხელშკრულება გააფორმა.
ასეთ ფონზე სტეფანოზი იყო არა მცველი სასანიდური ხელისუფლებისა, ანდა მონოფიზიტობისა, არამედ მტრისაგან ქვეყანის მცველი.
საერთოდ უნდა ითქვას, რომ როგორც სომხური წყაროდან, „ეპისტოლეთა წიგნიდან“ და ასევე ქართული წყაროებიდანაც ჩანს, იმ ეპოქაში აღმსარებლობითი თვალსაზრისით, ქართული საზოგადოება ძირითადად შემართებით იბრძოდა მაზდეანობის დასამარცხებლად და ასევე სომხური ეკლესიის გამძაფრებული პროზელიტიზმის (მის მიერ ქართული ეპარქიების მტაცებლობის) წინააღმდეგ.
შესაბამისად, მისთვის (ზოგადად საზოგადოებისათვის) იმჟამად დავა მონოფიზიტთა და ქალკედონიტთა შორის შორეული და გაუგებარიც იყო, რაც ჩანს, მაგალითად, იმ ეპისტოლედან, რომელიც ქართლის აზნაურებმა მისწერეს სომეხ იერარქს,კერძოდ, ისინი წერდნენ “…ჩვენ ეს სარწმუნოებაცა გვაქვს და ეგეც, სჯულს აქაც ვეზიარებით და მანდაც, მოსეს თუ სურს, მოვიდეს, ჩვენს კათალიკოსს დაემორჩილოს, რადგან ჩვენ ასე მოგვწონს, და თავისი ადგილი დაიკავოსო” (ეპისტოლეთა წიგნი, 1968 გვ. 45).
„ჩვენ ეს სარწმუნოება გვაქვს და ესეც“ ნიშნავს, რომ ჯერ კიდევ არაა გამძაფრებული ცოდნა იმისა, რომ მონოფიზიტობა განსხვავდება დიოფიზიტობისაგან, მაგრამ მათთვის (ქართლის ერისთავ-დიდებულებისათვის) სარწმუნოებრივი დავის საწყის ეტაპზე, ძალზე მძაფრი მნიშვნელობა ჰქონდა მშობლიური ქართული ეკლესიის მთლიანობის დაცვას, ამიტომაც მათთვის მიუღებელი იყო სომხური ეკლესიის შეჭრა გუგარქ-ცურტავის ეპარქიაში და მისი მიტაცების მცდელობა.
ამიტომაც ისინი („ქართლის აზნაურები“), ეპისტოლეთა წიგნის თანახმად, წერენ – „ჩვენთვის მთავარია, რომ ჩვენი ცურტავის ეპარქიიდან ლტოლვილი მოსე ეპისკოპოსი უკან დაბრუნდეს და ჩვენს კათალიკოს კირიონს დაექვემდებაროს ძველ წესის შესაბამისადო“, ანუ ქართულ მხარეს უფრო მნიშვნელოვნად მიაჩნდა საქართველოს ეკლესიის საზღვრების ურყეობა, ძველი წესების უცვლელობა, მაშინ, როცა სომხურ ეკლესიას სურდა ცურტავ-გუგარქის ეპარქია ჩამოეჭრა საქართველოს ეკლესიისათვის და იქ ქართულის ნაცვლად სომხურენოვანი წირვა-ლოცვა დაენერგა (ეს საკითხი უფრო გამოწვლილვით, იხილეთ ჩემს წიგნში „საეპისკოპოსოები ისტორიულ ივერიაში“).
მაგრამ, რაც სარწმუნოებრივი დავის დასაწყისში სარწმუნოებრივად გაუგებარი იყო ქართლის აზნაურებისათვის (დიდებულებისათვის) კარგად იცოდა ქართლის სასულიერო წოდებამ, რომელიც კირიონის სახით მედგრად იცავდა ქალკედონურ აღმსარებლობას და მტკიცედ გმობდა სომხურ მონოფიზიტობას (რომელსაც ამჟამად შერბილებული სახით მიაფიზიტობას უწოდებენ).
კირიონთან ერთად ქართლის დიდებულებიც მალევე მიხვდნენ ქალკედონური აღმსარებლობის სიწმინდეს და ისინი მედგარ მცველებად გადაიქცნენ ამ აღმსარებლობისა, მათ შორის, ცხადია, ქართლის ერისმთავრები.
ასეთ ფონზე სტეფანოზი არ შეიძლება გამოცხადდეს მონოფიზიტად და მცხეთის ჯვრის ტაძარი მონოფიზიტების აგებულად.
ერთი სიტყვით, სწორედ სტეფანოზის ეპოქაში, კირიონ კათალიკოსის დროს განხეთქილებამ ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის პიკს მიაღწია. სომეხმა კათალიკოსმა თავის მრევლსაც კი აუკრძალა მცხეთაში, ვითარაცა ქალკედონიზმის ბუდეში, მისვლა და ლოცვა.
ამ მიზეზის გამო სომხურ-მონოფიზიტურ საეკლესიო პროზელიტიზმთან მებრძოლი კირიონის მიერ ნაკურთხი მცხეთის ჯვრის სატაძრო არქიტექტურა მთელს სამხრეთ კავკასიაში სომხურ-მონოფიზიტური აგრესიისაგან თავდაცვის ძეგლად აღიქმებოდა, რაც კარგად ჩანს სომხურ წყაროში „ეპისტოლეთა წიგნი“, როდესაც მცხეთის ეს ტაძარი, მანგლისთან ერთად, სომხეთის პატრიარქმა წარმოადგინა ვითრცა ქალკედონიზმის ბუდე-ცენტრები და სომეხ მრევლს (ანუ მონოფიზიტებს) აუკრძალა ამ ქალკედონიტურ ტაძრებში ლოცვა.
ამჟამად, 21-ე საუკუნეში, გავრცელებულია მტკიცება, რომ მცხეთის ჯვრის არქიტექტურა მე-6 ს. ბოლოს ან მე-7 ს-ში ჩამოყალიბდა ერთბაშად. ეს მტკიცება მიუღებელია, ვინაიდან წყარო სხვას მიუთითებს.
მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურა თითქმის ორი-სამი საუკუნის მანძილზე იქმნებოდა. როგორც აღინიშნა, ის ვითარდებოდა ადგილობრივ ნიადაგზე, ადგილობრივი პირობების შესაბამისად, მე-4 საუკუნიდანვე,
კიდევ ერთხელ რომ გავიმეოროთ, კერძოდ თავდაპირველად, ხის დიდი ჯვარი გადაიხურა მისი წვიმისაგან დაცვის მიზნით ქვის გუმბათიანი ნაგებობით, იმჟამინდელი არქიტექტურული სტილის შესაბამისი ე.წ. კუბით IV საუკუნეში.
ქვის კუბი გადახურული იყო მის (რევის კუბის – ტეტრაპილონის ან ჩახართაღის) სვეტებზე დაყრდნობილი ნახევარსფერული გუმბათით, მსგავსად სხვა, მცხეთასა თუ თბილისში, ქართლსა თუ კახეთში იმჟამად არსებული ქვის კუბებისა, რომელთაც სტანდარტულად აგებდნენ კვადრატულ საფუძველზე. მისი კედლები გუმბათით გვირგვინდებოდა, იმჟამინდელი არქიტექტურული მიმართულების შესაბამისად, რომელნიც ქვემოთაა განხილული.ხოლო გვერდები იყო ე. წ. „ოთხთაღედი“. ეს ძველი კუბები, მართალია, ცეცხლთაყვანისმცემლებისა იყო, მაგრამ მისი ფორმა იმჟამად მიღებული, ერთადერთი ფორმა იყო საკულტო მსახურებისა. ასეთი, იმჟამად მიღებული არქიტექტურული ფორმის ნაგებობით („გუმბათიანი კუბოთი“ ანუ ჩახართაღით, ტეტრაპილონით) გადახურა მცხეთის ბორცვზე აღმართული ხის ჯვარი უფლისწულმა რევიმ, როგორც უკვე მრავალგზის აღინიშნა.
ამ ქვის კუბის ეკლესიად გადაქცევის გეგმა დასახა გურამ კურაპალატმა მე-6 საუკუნეში. როგორც ითქვა, ამ კუბის ცენტრში საგანგებო დიდი პლატფორმაზე აღმართული იყო ხის დიდი ჯვარი, ამიტომაც კუბი ცნობილ სალოცავს წარმოადგენდა.
მე-6 ს-ში გურამ კურაპალატმა კუბის გვერდ-წახნაგებს (ღია თაღებს) აფსიდიანი მკლავები მოაშენა და სალოცავი დიდ ეკლესიად გადააქცია, კერძოდ, კუბის დაგრძელებულმა გვერდებმა მიიღო ჯვრის მკლავების ფორმა. ანუ თაღები აფსიდიანი მკლავებით ოდნავ დაგრძელდა.
მკლავები დაბოლოვდა კონქებით გადახურული აფსიდებით. ცენტრში კი კუბის გუმბათი ამაღლდა შესაბამისი ყელით, მკლავთაშუა კი გამოიკვეთა ოთახები.
გურამ კურაპალატმა თავისი გეგმის შესაბამისად ააშენა კიდეც ამ ეკლესიის კედლები დაახლოებით 1-1.5 მეტრ სიმაღლემდე და გარდაიცვალა, მისი საქმე გააგრძელა უფლისწულმა დემეტრემ და დააბოლოვა სტეფანოზ 1-მა.
საუკუნოვანი მშენებლობა მცხეთის ჯვრის დიდი ეკლესიისა, რომელიც უფლისწულმა რევიმ, პატიოსანი ჯვრის კუბის აგებით დაიწყო მე-4 საუკუნეში დაბოლოვდა მცხეთის ჯვრის დიდი ეკლესიის აგებით მე-6 საუკუნის ბოლოს.
მტკიცება, რომ გურამ კურაპალატმა ააგო მცხეთის დიდი ტაძარი, წყაროზე დაყრდნობით (ქ.ც. მ.ქ.) გავრცელებული იყო ძველ საქართველოში მე-20 საუკუნემდე, გ. ჩუბინაშვილის გამოკვლევის გამოცემამდე,
გ. ჩუბინაშვილის კვლევა უარყოფს წყაროს ამ მტკიცებას, მან გურამ კურაპალატი მიიჩნია მცხეთის მცირე ტაძრის ამგებად, ხოლო მისი აზრით, დიდი ტაძარი მცხეთის ჯვრისა ერთბაშად აიგო მე-6 ს. ბოლოს, ანდა მე-7 ს. დასაწყისში.
წყაროს მტკიცებით კი დიდი ტაძარი იგებოდა საუკუნეთა მანძილზე რევ უფლისწულიდან ვიდრე გურამ კურაპალატის შვილებამდე და მათ მიერ დასრულდა მისი მშენებლობა. ანუ მისი არქიტექტურული სახე არ იყო შემოტანილი უცხოეთიდან, ის ადგილობრივი არქიტექტურული ნორმებით იგებოდა კონკრეტული, ქრისტიანული დაკვეთების გათვალისწინებით.
თუკი მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი ერთბაშად აიგო, ის მინაბაძი ანდა გამეორება უნდა ყოფილიყო სხვა მსგავსი ტაძრისა, ამიტომაც ჩამოყალიბდა თვალსაზრისი, რომ ის მინაბაძია სომხური სატაძრო არქიტექტურისა.
მაშინ, როცა სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმთან და მონოფიზიტობასთან მებრძოლი კირიონ 1 კათალიკოსი არის მცხეთის ჯვრის დიდი ეკლესიის მშენებლობის დამაგვირგვინებელი (ქართლის მეფე-ერისმთავრებთან ერთად). ზუსტად მისი მოღვაწეობის დროს ემთხვევა ტაძრის მშენებლობის დასასრული, ანუ ამ ტაძრის მაკურთხეველი ისაა. ის კი ქალკედონიზმის შუქურა იყო, სახელოვანი კათალიკოსი მთელ მაშინდელ კავკასიაში, ვითარცა მედგარი მებრძოლი სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმის აღსაკვეთად.
მცხეთის ჯვრის დიდი ეკლესია ორი საუკუნე შენდებოდა და საბოლოოოდ მონოფიზიტებთან მებრძოლი კირიონ კათალიკოსის მიერ ეკურთხა ვითარცა ტაძარი მართლმადიდებელი ერისა, ძეგლ-ეკლესია მოზეიმე ქალკედონიზმისა.
ამით საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ჯვრის ტიპის ტაძარი მისი სპეციფიკური არქიტექტურული ფორმით, რომელიც საყოველთაოდ იქნა აღიარებული ვითარცა ქალკედონური სახე სატაძრო მშენებლობისა, ანუ ანტიმონოფიზიტური.
თავისი იერით იმდენად შთამბეჭდავი, რომ თვალის ერთ შევლებითაც კი ქალკედონიტი მრევლისათვის თვალსაჩინო სახე იყო იმისა, რომ ის იყო არა სომხურ-მონოფიზიტური, არამედ ქალკედონურ-იბერიული ტვიფრის მატარებელი.
ყველგან კავკასიაში, ასეთი არქიტექტურის, ასეთი ტიპით ნაგები ეკლესიები (მათ შორის სომხეთში) მხოლოდ ქალკედონიტებს ემსახურებოდა.
ასეთი ტიპის ტაძრებს სომხეთში მცხოვრები ქალკედონიტებიც იყენებდნენ. რატომღაც ამჟამად ყველას ავიწყდება, რომ სომეხი-ქალკედონიტები თავიანთ თავს არა სომხებს, არამედ „იბერებს“ უწოდებდნენ და ამ იბერების გული მცხეთის, ანუ იბერიის დედატაძრისაკენ იყო მიპყრობილი, ამიტომაც ისინი სომხეთშიც აგებდნენ ჯვრის ტიპის ქალკედონურ სალოცავებს.
შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ყველგან კავკასიაში, თუ ასეთი ტიპის ტაძრის ცენტრი წარმოადგენს კვადრატს, ეს ნიშნავს, რომ ის იბერიულ-ქალკედონური ტაძარია, ეს კვადრატი, როგორც აღინიშნა, უფლისწულ რევის კუბის საფუძვლიდან მომდინარეობს.
1
მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი – სიმბოლო ქართული ქრისტიანობისა ანუ ქალკედონიზმისა
მცხეთის ჯვრის ტაძარი დიდებაა ქართველი ერისა, როგორც ერთი უცხოელი წერს, ქართველთათვის მცხეთის ჯვარი თითქმის იგივეა, რაც ხეოფსის პირამიდა ეგვიპტელთათვის, პირამიდა მთელი რიგი ექსპერიმენტების შედეგი იყო, და ჯვარიც ასევეო – წერს. მაგრამ ის, და მის მსგავსად, უცხოელთა უმეტესობა ცდება, როდესაც მიიჩნევენ, რომ, თითქოსდა, ჯვრის ტაძრის მშენებლობის ეპოქაში ქართული ეკლესია მონოფიზიტური იყო, ამასთანავე, სჯერათ ზოგიერთი სომეხი მეცნიერის მიერ მთელ მსოფლიოში გავრცელებული მტკიცება, რომ მცხეთის ჯვარი ასლია სომხეთში აგებული ავანის ტაძრისა და დასაშვებად მიიჩნევენ იმასაც, თითქოსდა, ჯვრის ტაძარი სომხებმა ააგეს.
მცხეთის ჯვარი ნამდვილად წარმოადგენს შედეგს საუკუნოვანი დიადი ექსპერიმენტებისა, მაგრამ ყველას ავიწყდება, რომ მან საბოლოოდ ჩამოყალიბებული სახე (586-605 წწ.) მიიღო კირიონ 1 კათალიკოსის დროს (599-616 წწ.), რომელიც თავდადებული შემართებით იბრძოდა სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმის წინააღმდეგ, იმდენად, რომ მის დროს შეწყდა კავშირ-ურთიერთობა ქართულ და სომხურ ეკლესიათა შორის.
კირიონ 1, ქართველთა ქალკედონიტი კათალიკოსი, ებრძოდა მონოფიზიტობას, ამიტომაც მის დროს სომეხთა მონოფიზიტმა კათალიკოსმა სომხეთის მოსახლეობას სრულიად აუკრძალა ურთიერთობა ქართველ მრევლთან და აუკრძალა ლოცვა მცხეთის ჯვრის ეკლესიაში, ვითარცა ქალკედონიტურ ტაძარში და იქ შესვლაც კი სასტიკად აკრძალა. ეს კარგადაა აღწერილი ამ ეპოქის წყაროში – „ეპისტოლეთა წიგნში“.
კამათი, დავა და წერილების, ანუ ეპისტოლეების წერა ქართველ და სომეხ იერარქთა შორის, ასევე სპარსულ ხელისუფლებასთან გაგრძელდა დაახლოებით 10-15 წლის მანძილზე, საბოლოოდ, კირიონის სიმტკიცით გაღიზიანებულმა სომეხთა კათალიკოსმა ინება სრული განხეთქილების ჩამოგდება საქართველოს ეკლესიასთან და დაახლოებით 606 წელს მან საყოველთაო ეპისტოლე, ბრძანება გამოსცა სრულიად სომეხთა მიმართ, რომელშიც ნათქვამია – „ქართველებთან არავითარი ურთიერთობა არ გქონდეთ არც ლოცვაში, არც ჭამა–სმაში, არც მეგობრობაში, არც შვილების აღზრდაში. ვბრძანებ მცხეთისა და მანგლისის ჯვრების კარზე სალოცავად აღარ გაემგზავრონ და ჩვენს ეკლესიებში არ შემოუშვან…ამ განკარგულებას ძალა ალბანელების შესახებაც ჰქონდეს“.
სომხების მხრიდან ასეთი მტრობისა და განხეთქილების დროს კი თურმე, 605-642 წლებში, პ. მურადიანის სიტყვით, საქართველოს გულში სომხური ნიმუშის მიხედვით მცხეთის ჯვრის ტაძარი შენდებოდა
(П. М. Мурадян относит возведение Джвари к 605-642 гг. Мурадян П. М. Армянская надпись храма Джвари // Вестник общественных наук. — 1968. — № 2. — С. 55-80.
სინამდვილეში კი, როგორც გარკვეულია, მცხეთის ჯვრის ტაძარი აშენდა 604 წლამდე, ასე რომ, 605-642 წლებში ის უკვე აშენებული იყო.
კირიონის დროს მსოფლიოს უდიდესი ეკლესიები (რომი, ალექსანდრია, ანტიოქია, იერუსალიმი და კონსტანტინოპოლი) უკვე ქალკედონურ აღმსარებლობას აღიარებდნენ და ჩვენს მეზობლად მხოლოდ სომხური ეკლესია იყო მონოფიზიტური. ამ დროს გაჩაღებული იყო სასტიკი ომი სპარსელთა და ბიზანტიელთა შორის, ამიტომაც სპარსეთის იმპერიისათვის მიუღებელი იყო პრობიზანტიური ქალკედონიტური სარწმუნოება, ხოლო მონოფიზიტური აღმსარებლობითი მიმართულებანი წახალისებული.
ანტიქალკედონიტური აღმსარებლობის ერთ-ერთი უმთავრესი კერა სპარსეთის იმპერიაში იყო სომხური ეკლესია. ის იყო ასევე ანტიბიზანტიური მიმართულებისა, შესაბამისად, მხარდაჭერილი საპარსელთა მიერ.
სპარსეთი მხარს უჭერდა მონოფიზიტ ქრისტიანებს, რომელთა ლიდერი ამ დროის სომხური ეკლესია იყო.
სასანიდური ხელისუფლება დაბეჯითებით მოითხოვდა, რათა ქართული და ალბანური ეკლესიებიც მონოფიზიტური მიმართულებისა ყოფილიყო, ამასთანავე, სპარსეთის იმპერია ხელს უწყობდა თავის მიერ დაპყრობილ ქვეყნებში სომხურენოვანი წირვა-ლოცვის დანერგვას, რაც აადვილებდა მისთვის სასურველი სომხური იურისდიქციის განვრცობას.
თავდაცვის მიზნით კირიონმა მისწერა სომეხთა პატრიარქ აბრაამს – „რომის მამამთავარი წმ. პეტრეს საყდარზე ზის, ალექსანდრიისა – წმ. მარკოზ მახარებლისაზე, ანტიოქიისა წმ. ლუკა მახარებლისაზე, კონსტანტინოპოლისა – წმ. იოანე მახარებლისაზე და იერუსალიმისა – ძმისა უფლისა წმ. იაკობისაზე. რა სარწმუნოებაც მათ ჰქონდათ, ის გადმოგვცეს ჩვენ და ჩვენს მამებს, რასაც აქამდე ვიცავთ, ამას ახლა როგორ მივატოვებთ და თქვენ დაგიჯერებთ? ანდა სხვა უამრავ მართლმადიდებელ ეპისკოპოსებს, მეფეებსა და მთავრებს და მთელ მართლმადიდებელ ქვეყნიერებას როგორ შეიძლება თავი დავანებოთ და მარტო თქვენთან გვქონდეს ერთობა?“
საქართველო (ანუ ქართლი) ასურელი მამების შემდეგ (ანუ მე-6 საუკუნის მეორე ნახევარში, მით უმეტეს, მე-6 საუკუნის 70-იანი წლებიდან, ანუ ჯვრის მშენებლობის დროს), კირიონის დროს 599-616წწ. სრულიად მართლმადიდებელი ქვეყანა იყო, რაც ასახულია იმ ჩვენამდე მოღწეულ წერილებსა და ეპისტოლეებში, რომელიც კირიონმა მისწერა მასთან სამკვდრო-სასიცოცხლოდ მებრძოლ სომეხ კათალიკოს-პატრიარქსა და სხვა პირებს.
შესაბამისად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ მცხეთის ჯვრის მშნებლობის პერიოდში,ანუ კირიონ 1 კათალიკოსის დროს, საქართველოს ეკლესია მართლმადიდებლური იყო და უფრო მეტიც, თვით კირიონ კათალიკოსი წერს, რომ საქართველოს ეკლესია მუდამ, ყველა ეპოქაში აღიარებდა იმავე სარწმუნოებას, რასაც მსოფლიოს უდიდესი ეკლესიები, მათ შორის კონსტანტინოპოლის, ანტიოქიისა და იერუსალიმის საპატრიარქოები.
ასე რომ, ამჟამად მიღებული მტკიცება, რომ მცხეთის ჯვრის მშენებლობის პერიოდში ქართული ეკლესია იყო მონოფიზიტური, საგანგებოდაა გავრცელებული დაინტერესებული სომეხი და სხვა მეცნიერების მიერ, რათა როგორმე მცხეთის ჯვრის ტაძარი მონოფიზიტ სომეხთა მიერ სომხური ნიმუშების შესაბამისად აშენებულად გამოაცხადონ.
2
რევის „კუბა“ და მცხეთის ჯვრის არქიტექტურული გენეზისი
მცხეთის ჯვრის ტაძრის წარმოშობის საკითხის კვლევისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ ცნობებს, რომლებიც დაცულია როგორც „მოქცევაჲ ქართლისაჲში“, ისე „ქართლის ცხოვრებაში“ და რომლებიც უკავშირდება მეფე მირიანის ძის, რევის, სამშენებლო საქმიანობას. ორივე წყარო მიუთითებს, რომ მცხეთის ბორცვზე აღმართული პატიოსანი ჯვრისათვის რევიმ შექმნა განსაკუთრებული ნაგებობა, რომელიც სხვადასხვა რედაქციაში „კუბად“, „კუბოდ“ ან „გუმბადად“ იწოდება.
ტრადიციულ ისტორიოგრაფიაში აღნიშნული ტერმინები უმეტესად განიმარტებოდა როგორც მცირე სამლოცველოს ან ჯვრის დამცავი ნაგებობის აღმნიშვნელი ცნებები. თუმცა წყაროთა ხელახალი ანალიზი გვაძლევს საფუძველს, საკითხი უფრო ფართო არქიტექტურულ კონტექსტში განვიხილოთ.
უპირველეს ყოვლისა, ყურადღებას იქცევს თვით ტერმინი „კუბა“. IV-VI საუკუნეების კავკასია და ირანული სამყარო კარგად იცნობდა კვადრატულ საფუძველზე აგებულ საკულტო ნაგებობებს, რომელთაც თანამედროვე მეცნიერებაში ხშირად ჩახართაღის ტიპს მიაკუთვნებენ. ამ ნაგებობებისათვის დამახასიათებელი იყო ცენტრალური კვადრატი, ოთხი ღია თაღი და გუმბათოვანი გადახურვა. მსგავსი არქიტექტურული ტრადიცია დადასტურებულია როგორც ირანში, ისე საქართველოში, მათ შორის ნეკრესსა და თბილისის ათეშგასთან დაკავშირებული მასალებით.
წინამდებარე კვლევაში გამოთქმულია ვარაუდი, რომ რევის მიერ აგებული „კუბა“ შესაძლოა სწორედ ამ ფართო არქიტექტურულ ტრადიციასთან იყოს დაკავშირებული. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ წყაროები პირდაპირ არ აღწერენ ნაგებობის ფორმას, რის გამოც აღნიშნული მოსაზრება ჰიპოთეზურ ხასიათს ატარებს. მიუხედავად ამისა, ტერმინოლოგიური, ისტორიული და კულტურული გარემოს ერთობლივი ანალიზი შესაძლებელს ხდის, რომ რევის „კუბა“ განხილულ იქნეს არა როგორც შემთხვევითი ნაგებობა, არამედ როგორც ქართული ქრისტიანული არქიტექტურის განვითარების ერთ-ერთი ადრეული ეტაპი.
განსაკუთრებით საინტერესოა ის გარემოება, რომ წყაროები „კუბას“ უშუალოდ პატიოსან ჯვარს უკავშირებენ. ამგვარად, ნაგებობის ცენტრში მდებარე საკრალური ღერძი არა საკურთხეველი, არამედ თვით ჯვარი იყო. შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ სწორედ ამ გარემოებამ განაპირობა შემდგომი არქიტექტურული ტრანსფორმაციები, რომელთა საბოლოო შედეგიც მცხეთის ჯვრის ტეტრაკონქული კომპოზიცია გახდა.
ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ერისმთავარ სტეფანოზის მონეტათა იკონოგრაფია. მონეტის ზურგზე გამოსახული კვარცხლბეკზე აღმართული ჯვარი ჩვეულებრივ განიმარტება როგორც ქრისტიანობის გამარჯვების სიმბოლო მაზდეანურ ტრადიციაზე. თუმცა, შესაძლებელია, ამ გამოსახულებას უფრო კონკრეტული არქიტექტურული შინაარსიც ჰქონდეს. კერძოდ, იგი შეიძლება ასახავდეს იმ საკრალურ სივრცეს, რომლის ცენტრშიც პატიოსანი ჯვარი იყო აღმართული და რომლის ირგვლივაც ყალიბდებოდა მომავალი ტაძრის კომპოზიცია.
თუ აღნიშნული ჰიპოთეზა მისაღებია, მაშინ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი უნდა განვიხილოთ არა როგორც ერთჯერადი სამშენებლო აქტი, არამედ როგორც მრავალსაუკუნოვანი განვითარების შედეგი. ამ განვითარების საწყის ეტაპს წარმოადგენდა რევის მიერ აგებული „კუბა“, ხოლო შემდგომ ეტაპებზე გურამ კურაპალატისა და სტეფანოზ ერისმთავრის სამშენებლო საქმიანობამ მას თანდათან მიანიჭა ის სახე, რომელიც საბოლოოდ VII საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა.
3
მცხეთის ჯვრის ტაძარი და ქალკედონური საქართველოს საეკლესიო გარემო
მცხეთის ჯვრის ტაძარი ქართული კულტურისა და ქრისტიანული არქიტექტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლს წარმოადგენს. მისი მნიშვნელობა მხოლოდ ხუროთმოძღვრულ სრულყოფილებაში არ გამოიხატება. ტაძარი იმ ეპოქის პოლიტიკური, საეკლესიო და კულტურული პროცესების უმნიშვნელოვანესი მატერიალური გამოხატულებაა.
სამეცნიერო ლიტერატურაში დღემდე განიხილება ორი ურთიერთდაკავშირებული საკითხი: პირველი — საქართველოს ეკლესიის აღმსარებლობითი მდგომარეობა მცხეთის ჯვრის მშენებლობის ეპოქაში, ხოლო მეორე — ტაძრის შესაძლო კავშირი სომხურ საეკლესიო არქიტექტურასთან, კერძოდ, ავანის ტაძართან.
წინამდებარე კვლევის თანახმად, ორივე საკითხის განხილვისას აუცილებელია მხედველობაში იქნეს მიღებული VI-VII საუკუნეთა მიჯნის რეალური საეკლესიო ვითარება. მცხეთის ჯვრის საბოლოო არქიტექტურული ფორმა ჩამოყალიბდა კათალიკოს კირიონ I-ის მოღვაწეობის ხანაში, როდესაც საქართველოს ეკლესია აქტიურად იცავდა ქალკედონური სარწმუნოების პრინციპებს და ამ საკითხზე მწვავე პოლემიკაში იმყოფებოდა სომხურ ეკლესიასთან.
ამ ვითარებას ნათლად ასახავს „ეპისტოლეთა წიგნი“, რომელშიც დაცულია ქართველ და სომეხ იერარქთა მიმოწერა. წყაროებიდან ჩანს, რომ VI საუკუნის დასასრულსა და VII საუკუნის დასაწყისში საქართველოსა და სომხეთის ეკლესიებს შორის მიმდინარეობდა ხანგრძლივი დოგმატური დავა, რომლის ძირითადი საგანი იყო ქალკედონის კრების გადაწყვეტილებებისადმი დამოკიდებულება.
განსაკუთრებით საყურადღებოა სომეხთა კათალიკოს აბრაამის ცნობილი განკარგულება, რომლითაც სომეხ მრევლს ეკრძალებოდა ქართველებთან საეკლესიო ურთიერთობა, მათ შორის მცხეთისა და მანგლისის ჯვრებში სალოცავად მისვლა. აღნიშნული ცნობა მოწმობს, რომ მცხეთის ჯვარი იმ ეპოქაში აღიქმებოდა როგორც ქალკედონური ეკლესიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი.
ამავე პერიოდში კათალიკოს კირიონის წერილებიდან ნათლად ჩანს საქართველოს ეკლესიის თვითშეგნება. კირიონი ხაზგასმით მიუთითებს, რომ ქართული ეკლესია იმავე სარწმუნოებას მისდევს, რომელსაც რომის, კონსტანტინოპოლის, იერუსალიმის, ანტიოქიისა და ალექსანდრიის საყდრები აღიარებენ. ამდენად, თავად ქართული საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, საქართველო საკუთარ თავს მსოფლიო ქალკედონური ეკლესიის ნაწილად მიიჩნევდა.
ამ ისტორიული გარემოების გათვალისწინებით, მცხეთის ჯვრის ტაძრის შეფასება მხოლოდ არქიტექტურული პარალელების საფუძველზე არასაკმარისად უნდა ჩაითვალოს. აუცილებელია გათვალისწინებულ იქნეს ისიც, რომ ტაძარი შენდებოდა იმ ეპოქაში, როდესაც საქართველოს ეკლესია მკაფიოდ გამოხატავდა საკუთარ დოგმატურ და იდენტობრივ განსხვავებას მეზობელი სომხური ეკლესიისაგან.
ამასთანავე, აღნიშნული გარემოება თავისთავად არ გამორიცხავს ცალკეულ არქიტექტურულ ურთიერთგავლენებს კავკასიის რეგიონში. თუმცა მცხეთის ჯვრის გენეზისის კვლევისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება არა მხოლოდ ფორმალურ მსგავსებებს, არამედ იმ ისტორიულ და საეკლესიო კონტექსტს, რომელშიც ტაძარი შეიქმნა.
- ამრიგად, მცხეთის ჯვრის განხილვა კირიონ I-ის ეპოქის გარეშე შეუძლებელია. სწორედ ამ პერიოდში დასრულდა ის პროცესი, რომელმაც ტაძარს მისცა საბოლოო სახე და იგი ქალკედონური საქართველოს ერთ-ერთ უმთავრეს სიმბოლოდ აქცია.
- მით უფრო, რომ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი იგებოდა არა რომელიმე გარე ნიმუშის მიხედვით, არამედ მისი საფუძველი იყო ადგილობრივი არქიტექტურული ფორმები და მათი შემდგომი განვითარება, რასაც მიუთითებს წყაროებში აღწერილი წმიდა ნინოს მიერ არსებული არაქრისტიანული ნაგებობის სანათლავად გამოყენება, მისი ფორმის მიხედვით უფლისწულ რევის მიერ მცხეთის გორაზე აღამართული „პატიოსანი ჯვრის“ ქვის კუბით გადაფარვა, გურამ კურაპალატის სამშენებლო საქმიანობა ამ ნაგებობის გასაფართოვებლად და საეკლესიო ნაგებობად გადასაქცევად, რასაც მიუთითებს ნუმიზმატიკაც, სტეფანოზ ერისმთავრის მოღწეული მონეტების სახით, ყოველივე ეს საფუძველს იძლევა მტკიცებისა, რომ ჯვარგუმბათოვანი სისტემის ჩამოყალიბება მოხდა საქართველოშივე, იბერიის დედაქალაქსა და მის ცენტრებში IV-VI საუკუნეებში.
- რევის „კუბა“;
- გურამის სამშენებლო საქმიანობა;
- სტეფანოზის მონეტები;
- ჯვარგუმბათოვანი სისტემის ჩამოყალიბება
4
ჯვარგუმბათოვანი ტაძრის წარმოშობის საკითხისათვის
ქართულ და უცხოურ ისტორიოგრაფიაში ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც, ჯვარგუმბათოვანი ტაძრის ტიპი ბიზანტიურ არქიტექტურულ გარემოში ჩამოყალიბდა, ხოლო შემდგომ კავკასიაში გავრცელდა. მიუხედავად ამისა, მცხეთის ჯვრის ტაძარი კვლავაც რჩება ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლად, რომლის გენეზისის საკითხი საბოლოოდ გადაწყვეტილი არ არის.
წინამდებარე კვლევაში გამოთქმულია ვარაუდი, რომ მცხეთის ჯვრის არქიტექტურული ფორმა შესაძლოა მრავალსაუკუნოვანი განვითარების შედეგი იყოს და მისი ზოგიერთი ძირითადი ელემენტი ადგილობრივ სამშენებლო ტრადიციებთან იყოს დაკავშირებული. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ ცნობებს, რომლებიც რევის მიერ აგებულ „კუბას“ შეეხება.
ქართული წყაროების მიხედვით, წმინდა ნინოს მიერ აღმართული პატიოსანი ჯვრის გარშემო IV საუკუნის ბოლოს აშენდა განსაკუთრებული ნაგებობა, რომელსაც წყაროები „კუბას“, „კუბოს“ ან „გუმბადს“ უწოდებენ. აღნიშნული ნაგებობის მთავარი დანიშნულება იყო ჯვრის დაცვა და მისი საკრალური სივრცის ორგანიზება.
კვლევის თანახმად, შესაძლებელია, რომ სწორედ ეს ნაგებობა იქცა შემდგომი არქიტექტურული განვითარების საწყის ბირთვად. ამ ჰიპოთეზის მიხედვით, VI საუკუნეში გურამ კურაპალატის დროს დაიწყო არსებული კომპოზიციის გაფართოება, ხოლო სტეფანოზისა და მისი ოჯახის წევრების მოღვაწეობისას ნაგებობამ საბოლოო სახე მიიღო.
ამ კონტექსტში საყურადღებოა სტეფანოზ ერისმთავრის მონეტების იკონოგრაფიაც. მონეტაზე გამოსახული კვარცხლბეკზე აღმართული ჯვარი ტრადიციულად განიმარტება როგორც ქრისტიანობის გამარჯვების სიმბოლო. თუმცა შესაძლებელია, რომ იგი ამავე დროს უკავშირდებოდეს მცხეთის ჯვრის საკრალურ ცენტრს — იმ სივრცეს, რომლის შუაგულშიც პატიოსანი ჯვარი იყო აღმართული.
განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს მცხეთის ჯვრის არქიტექტურული კომპოზიციის ცენტრალური ნაწილი. ტაძრის ბირთვი ეფუძნება კვადრატულ სივრცეს, რომლის ზემოთაც გუმბათია აღმართული. კვადრატიდან გუმბათის წრიულ ფორმაზე გადასვლა ტრომპების საშუალებით ხორციელდება. მსგავსი კონსტრუქციული ამოცანა წარმოადგენს არა მხოლოდ ქართული, არამედ ზოგადად აღმოსავლური ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიღწევას.
ამავე დროს, კვადრატული ბირთვის არსებობა მკვლევარს საშუალებას აძლევს, მცხეთის ჯვრის არქიტექტურა განიხილოს იმ ფართო სამშენებლო ტრადიციების კონტექსტში, რომლებიც გვხვდება როგორც ადრექრისტიანულ, ისე ირანულ კულტურულ გარემოში. აქედან გამომდინარე, კვლევა არ გამორიცხავს, რომ მცხეთის ჯვრის ფორმირების პროცესში მონაწილეობდა როგორც ადგილობრივი, ისე რეგიონული არქიტექტურული გამოცდილება.
თუ ეს ჰიპოთეზა მართებულია, მაშინ მცხეთის ჯვრის ტაძარი შეიძლება აღქმულ იქნეს არა მხოლოდ როგორც VI-VII საუკუნეების შედევრი, არამედ როგორც ხანგრძლივი არქიტექტურული განვითარების შედეგი, რომლის ფესვები გაცილებით უფრო ადრეულ ეპოქაში უნდა ვეძებოთ. ამ შემთხვევაში რევის „კუბა“, გურამის სამშენებლო ინიციატივა და სტეფანოზისდროინდელი დასრულებული კომპოზიცია ერთიანი განვითარების ეტაპებად წარმოჩნდება.
„მცხეთის ჯვარი წარმოადგენს ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის განვითარების ერთ–ერთ ყველაზე ადრეულ და სრულყოფილ ნიმუშს, რომლის ფორმირებაშიც ადგილობრივმა ქართულმა სამშენებლო ტრადიციამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა.“
წმინდა ნინოს ბაგინი → რევის კუბა → გურამის მიერ ამ კუბას გაფართოება, ანუ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის სახის ჩამოყლიბება → სტეფანოზის მიერ მისი დასრულება კირიონ კათალიკოსის ეპოქაში → დავა მონოფიზიტებთან (მიაფიზიტებთან) → ჯვრის დიდი ტაძარი → ქართული ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის ჩამოყალიბება, ვითარცა ქალკედონური აღმსარებლობის არქიტექტურული სიმბოლო.
5.
მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი – 300 წლიანი შრომის ნაყოფი
ჩვენი მიზანია ჩამოყალიბება აზრისა, რომ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი არის არა გამეორება სომხური ანალოგიებისა (როგორც ამჟამადაა მიჩნეული), არამედ წარმოადგენს სრულებით ორიგინალურ არქიტექტურულ ნაგებობას, რომელიც იგებოდა თანდათანობით რამდენიმე საუკუნის მანძილზე მე-4 საუკუნიდან, ვიდრე მე-6 ს. ბოლომდე. რასაც მოგვითხრობს კიდეც მემატიანე (შესაბამისად, არასწორია დიდი მეცნიერის გიორგი ჩუბინაშვილის შემდეგ გავრცელებული მტკიცება, თითქოსდა, მემატიანე მოგვითხრობს არა დიდი ტაძრის, არამედ მცირე ტაძრის აგების ისტორიას), ასევე გადასახედია მტკიცება, რომ დიდი ტაძარი მთლიანად აიგო მხოლოდ მეფე სტეფანოზის დროს.
წყაროს ცნობით, კი მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის პირველი უმთავრესი ელემენტი იყო ის კუბური ფორმის გუმბათიანი ნაგებობა, რომელიც მცხეთის ბორცვზე აღმართულ დიდი ზომის ხის ჯვარს გადააფარა მეფე მირიანის ვაჟმა, უფლისწულმა რევიმ, ეს ნაგებობა გააფართოვა და შესაბამისად, კედლები ამოუშენა მე-6 საუკუნეში გურამ კურაპალატმა, მისმა ვაჟმა სტეფანოზ ბაგრატიონმა კი ნაგებობა დაასრულა მე-6 ს. ბოლოსათვის, საფასადო მხარე მალევე დააბოლოვა, და ასევე, ეზოში ნაგებობები ააგო სტეფანოზ ხოსროიანმა მე-7 ს. დასაწყისში).
მაშასადამე, არ ვეთანხმებით ჩვენს თანამედროვე ისტორიოგრაფიას, რადგანაც ვეთანხმებით მემეტიანეს და ვამტკიცებთ შემდეგს – მცხეთის ბორცვზე წმიდა ნინოს დროს აღიმართა დიდი ზომის ხის ჯვარი (მთლიანი ხისაგან), ის იყო სასწაულთმოქმედი, ამიტომაც პატივცემული, შემდეგში (დაახლოებით 23 წლის შემდეგ) უფლისწულმა რევიმ ის გადახურა ე.წ. კუბით ანუ ტეტრაპილონით, უფრო ჩახართაღით, კუბური ნაგებობით, ამის მიზეზი იყო ის, რომ ქართლსა და მცხეთაში იმ დროს მსგავსი ნაგებობები მრავლად იგებოდა, ქვეყანა სასანიდური ირანის გავლენის სფეროში იყო მოქცეული, ანუ ეს ნაგებობა იყო ტიპური სამშენებლო სტილი, მისი აგება იცოდნენ ადგილობრივმა ხელოსნებმა, რადგანაც მსგავსი ნაგებობა მრავლად ჰქონდათ აგებული. ამასთანავე, ხუროებს პირველი მაგალითი მისცა თვით წმიდა ნინომ, როცა მან მაზდეანურ ნაგებობაზე წე.წ. ბაგინზე აღმართა ჯვარი და ის გამოიყენა საქრისტიანო დანიშნულებით, მთვართა სანათალოდ.
კუბური ფორმის ნაგაბობა ჩვეულებრივი, მიღებული სტილი იყო ამ დროის როგორც რომაულ, ისე სასანურ არქიტექტურაში. რომაულ ტერმინოლოგიაში „Cubicula“ (cubiculum, მ.რ.cubicula, aeres quadrata), ზოგადად, რომაელები სივრცითი ფორმისათვის იყენებდნენ სიტყვა aeres kuadrata ან templum quadratum, რაც ნიშნავს კვადრატულ ტაძარს.
ძველ ქართულ, მირიანისდროინდელ, არქიტექტურაში, ჩანს, კვადრატული საფუძვლის მქონე ნაგებობას ერქვა ლათინურიდან მომდინარე სახელი – „კუბი“, „კუბო“, „კუბაი“. ამ სახელით მოიხსენიება მეფე მირიანის ძის, უფლისწულ რევის მიერ ჯვარზე გადაფარებული ნაგებობა, ამავე ნაგებობას სხვა წყაროში ფარსული სახელი „გუმბადი“ ეწოდება.
რომაულის გარდა, აქემენიდური და სასანიდური არქიტექტურა იცნობდა კავადრატულ ფუძეზე აგებულ ნაგებობას, რომელიც გუმბათით იყო გადახურული და უფრო მეტად მას, „ჩაჰართაღი“, ანუ ოთხთაღედი ერქვა. . ირანულ არქიტექტურაში კუბურ ნაგებობებს არ ეძახდნენ პირდაპირ კუბს, არამედ იყენებდნენ სახელს – ჩაჰართაღი (ჩახართაღი, Chahar taq), ანუ ფარსული ენით, ოთხი თაღი, გამოიყენებოდა, როგორც საკულტო, სამეფო ან მემორიალური ნაგებობა, ან ამ ნაგებობის არქიტექტურული ბირთვი, მოგვიანებით ეს ფორმა დაედო საფუძვლად ქრისტიანულ „გუმბათქვშა კვადრატის“ სქემას და გავცელდა ვითრცა ერთ-ერთი სტილი სატაძრო არქიტექტურისა.
ჩახართაღის ოთხი თაღი ქმნიდა კვადრატულ ცენტრას, რომლის ზემოთ აღმართული იყო გუმბათი.
ეს ნაგებობა ოთხივე მხარეს იყო ღია, ქმნიდა ჯვრისებურად გადახსნილ სივრცეს. ის, ანუ ჩახართაღი ასევე საფუძვლად დაედო ზოროასტრიზმის ე. წ. ცეცხლის სახლს, ანუ ათეშგას. სადაც მუდმივად ენთო ცეცხლი. მაგრამ რევის კუბი შინაარსით განსხვავდებოდა ათეშგასაგან, რადგანაც მის კვადრატულ ცენტრში გიზგიზებდა არა ცეცხლი (საგანგებო პლატფორმაზე), არამედ აღმართული იყო აღნიშნული წმიდა ნინოს ჯვარი ასევე საგანგებო პლატფორმაზე. ჩახართაღის მშენობლობის შესაბამისად, რევის კუბსაც გააჩნდა შესაბამისი გუმბათი. ვინაიდან ჩახართაღს გააჩნდა ოთხი ღია მხარე, ოთხი თაღი, შესაბამისად, მცხეთის ხის ჯვარი მაინც არ იყო დაცული წვიმა-თოვლისაგან, ამიტომაც შემდგომში გურამ კურაპალატმა ამ რევის მიერ აგებულ კუბს, ანუ ღია ოთხ თაღს მოადგა ოთხი აფსიდი, თავისი კონქებით, კვადრატის კუთხეებში კი დაუმატა კუთხის ასევე კვადარატული ოთახები, ესეც გადმოღებული იყო ცეცხლის ტაძრის არქიტექტურიდან (მაგალითად, კუთხის ოთახების გეგმა კარგად ჩანს ნეკრესის ცნობილი ცეცხლის ტაძრის ნანგრევებში). გურამ კურაპალატმა მხოლოდ ამ ნაგებობების კედლების ნაწილობრივი აგება მოასწრო, მისი გარდაცვალების შემდეგ მშენებლობა გააგრძელს მისმა ვაჟმა დემეტრემ და დაასრულა მისმა ვაჟმა სტეფანოზმა VI-VII საუკუნეთა მიჯნაზე. ტაძრის კურთხევის წლებში ქართლის კათალიკოსი იყო კირიონი, მედგარი ქალკედონიტი, მებრძოლი სომხურ მონოფიზიტობასთან, ამიტომაც ამ ტაძარს აკავშირებდნენ ქალკედონიტობასთან, რადგანაც ქალკედონური სარწმუნოებისათვის მტკიცე მებრძოლი იყო კირიონი და მის დროს ნაკურთხი ტაძარი – ნიშანი-სახე ქალკედონური (უკვე ქართული) აღმსარებლობისა, ანუ ანტიმონოფიზიტურ, ანტისომხური სარწმუნოებისა. აღნიშნულის გამო ტაძარი ქართულ-ქალკედონური აღმსარებლობის და ანტიმონოფიზიტური აღმსარებლობის სიმბოლო-ნიშნად გადაიქცა, ამიტომაც მთელი საქართველოს, მათ შორის ეგრისის, ასევე სომხეთის ქალკედონური მოსახლეობა ადგილებზე იმეორებდა მცხეთის ჯვრის არქიტექტურას და აგებდა მისი ტიპის ეკლესიებს. ასე აიგო ავანის ქალკედონური ეკლესია მცხეთის ჯვრის ანალოგიით და სხვა უამრავი ტაძარი სომხეთში იქაური ქალკედონიტებსა, ამით ისინი გამოხატავდნენ, რომ არ იყვნენ სომხურ-მონოფიზიტურ-მიაფიზიტური ეკლესიის წევრები, არამედ ქალკედონიტები. ნიშან-სახე ჩახართაღში კვრცხლბეკზე ცეცხლის ადგილას აღმართული ჯვარი დიდ სიმბოლოდ გადაიქცა საქართველოში.
ერისმთავარმა სტეფანოზმა საგანგებოდ გამოსახა თავის მონეტაზე მცხეთის ჯვრის ტაძრის უმთავრესი იდეა, ესაა ცეცხლთაყვანისმცემელთა კვარცხლბეკზე ცეცხლის ადგილას აღამართული წმიდა ჯვარი.
ქვის ე.წ. „კუბი“, რომელიც მცხეთის გორაზე ააგო მირიანის ძემ უფლისწულმა რევიმ იქ აღამრთული პატიოსანი ჯვრის დასაცავად, რეალურად წარმოადგენდა რომაული ტეტრაპილონის გავლენით ჩამოყალიბებულ ცეცხლთაყვანისმცემელთა ჩახართაღს (Chahartaghi, ოთხთაღედი), იმ უდიდესი განსხვავებით, რომ მის ცენტრში საგანგებო კვარცხლბეკზე ენთო არა „წმინდა ცეცხლი“, არამედ აღმართული იყო პატიოსანი ჯვარი. მცხეთის დიდი ტაძარი ეტაპობრივად შენდებოდა მეოთხე საკუნიდან მე-7 საუკუნის დასაწყისამდე და ერისმთავარ სტეფანოზის დროს მიიღო დასრულებული სახე. იგულისხმება სტეფანოზ 1 ბაგრატიონი და არა თითქმის ამავე ეპოქის ქართლის მეფე ერისმთავარი სტეფანოზ მე-2, რომელიც ხოსროიანი იყო. ქართლის ცხოვრების ცნობით, ჰერაკლე კეისარმა შეცვალა ქართლის მმრთველი დინასტია, ტახტს ჩამოაშორა გურამ კურაპალატის შთამომავალი ბაგრატიონები, რომელნიც საცხოვრებლად კლარჯეთში გადავიდნენ, ხოლო ტახტზე აიყვანა იმჟამად კახეთში მცხოვრები ხოსროიანები, კერძოდ, ადარნასე ხოსროიანი. ის იყო მირიანის ძის ბაკურის შთამომავალი და მისცა „მთავრობა ქართლისა“. ეს იყო მირ და არჩილ მეფე-ერისმთავრების მამა. როგორც ქართული წყაროები იუწყებიან, ირანში შეჭრიდან მე-7 წელს ჰერაკლე კეისარი ბიზანტიაში, და ქართული წყაროს ცნობით, უკან დაბრუნდა (623 წ.) ე.წ. ქართლის გზით (ირანი-თბილისი, მცხეთა-მანგლისი-ჯავახეთი-ერუშეთი-არტაანი-არტანუჯი-ხუფათი (ხოფას ნავსადგური), ტრაპეზუნტი, კონსტანტინოპოლი), ამ დროისათვის კი, დაახლოებით 623 წლისათვის, როდესაც მან შეცვალა მმართველი დინასტია, ანუ ტახტი დაუბრუნა აღნიშნულ ადარნასე მთავარს (ხოსროიანს), ამ დროს უკვე აგებული იყო მცხეთის ჯვარი და თბილისის სიონი და მხოლოდ გარე სამუშაოები იყო დასასრულებელი. წყარო წერს – „მაშინ ერაკლე მეფემან ტფილისს, მცხეთას და უჯარმას ქადაგნი განავლინა, რაითა ყოველნი ქრისტეანენი ეკლესიას შევიდნენ და ყოველნი მოგუნი და ცეცხლის-მსახურნი, რომელნიცა არა მოინათლნენ, მოსრენ, ხოლო მათ ნათლისღებაი არა ინებეს, არამედ ზაკვით აღირივნეს ქრისტეანეთა თანა, და მიაწიეს ყოველთა მათ ზედა მახვილი, და გაწმიდა სჯული ქრისტეს ღმრთისა ჩუენისა. მაშინ ერაკლე კეისრმან წარიხუნა მანგლისით და ერუშეთით ფერხთა ჩუენთა ფიცარნი და სამსჭუალნი უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტესნი, რომელ მოცემულ იყუნენ კონსტანტინესაგან მირიანისდა“. შეწუხდა ადარნასე მთავარი და ევედრებოდა კეისარს, რათა „არა წარიხუნეს ნიჭნი იგი ღმრთისამიერნი“. ასეთ დროს (მეექვსე და მეშვიდე საუკუნეთა მიჯნაზე) ცეცხლთაყვანისმცემლები ინათლებოდნენ და ქრისტიანდებოდნენ. მით უფრო ჰერაკლე კეისრის შემდეგ. შესაბამისად, ქრისტიანები მაზდეანთა ნაგებობებს ითვისებდნენ და მათში ანთებული ცეცხლის ადგილს წმინდა ჯვრები იჭერდა. მთელ მეექვსე საუკუნეში ქრისტიანობა ებრძოდა ცეცხლთაყვანისმცემლობას. მით უფრო, რომ ის იყო დამპყრობელთა ეროვნული რელიგია, ხოლო ქრისტიანობა უკვე ყალიბდებოდა ქართველთა ნაციონალურ რელიგიად. ცეცხლთაყვანისმცემლობასთან ომი იმითაც გამოიხატებოდა, რომ საქართველოში უკვე აგებულ ცეცხლის ტაძრებში, საგანგებო კვარცხლბეკზე მოგიზგიზე ცეცხლს აქრობდნენ და მის ადგილზე აღმართავდნენ ჯვარს, რაც სტფანოზის მონეტითაც დასტურდება. მაშასადამე, ვასკვნით, პირველი ასეთი „კუბას“ ფორმის ქვის ნაგებობა, რომლის ცენტრში აღამრთული იყო პატიოსანი ჯვარი, ააგო რევიმ, ეს იყო იგივე ჩახართაღი, ანუ ოთხთაღედი. მაგრამ განსხვავებით სხვა ჩახართაღებისაგან, ის იყო ტეტრაპილონის მსგავსად მაღალი ნაგებობა მის ცენტრში აღმართული დიდი ხის პატიოსანი ჯვრის გამო. გურამ კურაპალატმა კუბი გააფართოვა აფსიდებიანი მკლავების მიშენებით, ანუ თაღების დაგრძელებით. საბოლოოდ მან, ანუ მცხეთის ჯვრის დიდმა ტაძარმა, დასრულებული სახე მიიღო სტეფანოზის დროს, რომელმაც, კუბის საფუძველზე, ანუ კვადრატზე აგებულ სვეტებზე, დადგმული გუმბათი გააფართოვა, ხოლო მკლავების აფსიდები გადაფარა კონქებით, ეს იყო პირველი ტეტრაკონქი, რადგანაც ის აიგო და ეკურთხა ქალკედონიტი პატრიარქის კირიონ 1-ის (599-615) დროს. შესაბამისად, ქალკედონიტთა მიმართ კირიონის უდიდესი დამსახურების გამო, როდესაც მან ამხილა და უარყო სომხური მონოფიზიტობა და მტკიცედ გაემიჯნა მას, კირიონის ეპოქაში, მის მიერ ნაკურთხი მცხეთის ჯვრის ტაძარი გადაიქცა ქალკედონიტთათვის მისაბაძ ნიმუშად მთელს კავკასიაში, ის იყო პირველსახე ამ სტილის ყველა შემდგომინდელი ამავე ტიპის ანუ ქალკედონური ტაძრებისა, რომლის აგების გრძელი ისტორია მატიანეებშია მოთხრობილი. ამ დროისათვის მცხეთის სანიმუშო ჯვრის ქალკედონიტური ტაძარი ნიშნავდა არა სომხურ ეკლესიას, არამონოფიზიტურს, თვითონ ტაძრის ეს ტიპი იყო მკვთრად გამოხატული ნიშანი ამ ეკლესიის ქალკედონიტებისადმი კუთვნილებსა, არასომხურობისა, რადგანაც ამ ეპოქაში მონოფიზიტობა სომეხთა ეროვნულ აღმსარებლობად მიიჩნეოდა, ხოლო ქალკედონიტობა იბერებისა, მათ შორის, არ მხოლოდ საქართველოში, არამედ მთელ კავკასიაში. ამ დროისათვის თავისთავადობისათვის მხნედ მებრძოლი საქართველოს ეკლესია იგერიებდა შემოტევას ორ დიდ ფრონტზე, ცეცხლთაყვანისმცემლობასთან და სომხურ ეკლესიასთან, ანუ მონოფიზიტურ ეკლესიასთან. იმჟამად ტერმინი „სომეხი-ქალკედონიტი“ არ არსებობდა, ეს ტერმინი შეთხზა ნიკო მარმა, სინამდვილეში კი ისინი (ე.წ. სომეხი-ქალკედონიტები) იყვნენ სომხეთში მცხოვრები ქალკედონიტი იბერები, ანუ ეთნიკური იბერები. შესაბამისად, ეს იბერები, ანუ სომხეთის მკვიდრი ქართველები, ვითარცა ერთგული ქალკედონიტები აგებდნენ მცხეთის ჯვრის ტიპის ეკლესიებს, ვინაიდან სომხურ მონოფიზიტობასთან მებრძოლი კირიონის მცხეთის ტაძარი ქალკედონიზმის სიმბოლოს წარმოადგენდა. ისმის კითხვა, ეთნიკურად ვინ იყვნენ სომხეთში მცხოვრები ის ქალკედონიტები, რომელნიც თავიანთ თავს იბერებს უწოდებდნენ, ხოლო ამჟამად ე.წ. სომეხ-ქალკედონიტებს უწოდებენ? მათი (ე.წ. სომეხი ქალკედონიტების, სინამდვილეში კი არმენიის მკვიდრი ეთნიკური იბერების) წინაპრების შესახებ ჩვენ მოგვითხრობს სტრაბონი: სომხეთში მცხოვრები იბერები იყვნენ მკვიდრი მოსახლეობა იბერიული პარიადრეს კალთებისა, ხორძენასი და გოგარენასი, რომელნიც არმენიის მეფეებმა დაიპყრეს და ეს ქართული ოლქები, ქართულივე მოსახლეობით, შეიყვანეს ე.წ. დიდი თუ მცირე არმენიების შემადგენლობაში. სხვათა შორის, მკითხველის გასაგონად შეიძლება ითქვას – ჩვენ ვეხებით მე-6 საუკუნის ამბებს, რომელთანაც 1-ლი საუკუნის მოღვაწე სტრაბონი გაცილებით ახლოს იდგა ( მხოლოდ დაახლოებით, 500 წლით იყო დაშორებული), ვიდრე ჩვენ (ჩვენგან ისინი (ე.წ. სომეხი ქალკედონიტები, სინამდვილეში კი არმენიაში მცხოვრები ეთნიკური იბერები) დაშორებულნი არიან 1500 წლით. სტრაბონის ცნობით, იბერებისა და სხვა ქართველთა წინაპრების მიწა-წყალი – პარიადრეს კალთები, ხორძენა, გოგარენა, კარენიტიდა, ქსერქსენე და სხვა აღნიშნულმა არმენიის მეფეებმა (არტაქსიამ და ზარიადრემ) დაიპყრეს, ამიტომაც შემდეგ საუკუნეებში იქცნენ არმენიის ქვეყნის მცხოვრებლებად და თავიანთ მიწა-წყალზევე (მაგალითად, ტაოში) მუდამ ცხოვრობდნენ. აღნიშნულ დროს (მე-6 ს. ბოლოსა და მე-7 საუკუნისათვის) ისინი კვლავ იბერებად იწოდებოდნენ და მხურვალე ქალკედონიტები იყვნენ. თუმცა ჯერ კიდევ სტრაბონმა მიუთითა, რომ ამ დაპყრობილ ხალხებში სომხებმა სომხური ენა გაავრცელეს, ამიტომაც იმჟამად სომხურად წირავდნენ, მაგრამ მალევე, უკვე მე-8 საუკუნის 70-იანი წლებიდან დაიბრუნეს ქართულენოვანი წირვა-ლოცვა. თვით საქართველოში უფრო ცეცხლთაყვანისმცემელთა კულტურის ათვისება-წაშლას ცდილობდნენ. აღსანიშნავია, რომ ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძრების ეკლესიებად გადაკეთება მთელ იმჟამინდელ ქართლსა და კახეთში ხდებოდა, ზოგიერთი ასეთი ეკლესია ამჟამადაცაა შემორჩენილი, მათი ფოტებიდანაც კი ნათლად ჩანს, რომ ამ ტაძართა თავდაპირველ საფუძველს წარმოადგენდა ცეხლთყვანისმცემელთა კუბი, რომლის ცენტრში ცეცხლის ადგილას ჯვრები იდგმებოდა და მათი ეკლესიებად გადაკეთება ხდებოდა მცხეთის ჯვრის ტაძრის აგებამდეც, ძველი გავაზის ეკლესია ერთ-ერთი ასეთი უნდა იყოს. ასე რომ, ქართული ჯვარგუმბათოვანი ეკლესიების ჩამოყალიბებას წინ უსწრებდა თითქმის სამასწლოვანი ადგილობრივი სამშენებლო ისტორია მე-4 საუკუნიდან მე-7-ს დასაწყისამდე.
რევის „კუბა“ → ჩახართაღი → გურამის გაფართოება → სტეფანოზის დასრულება → კირიონის ეპოქის ქალკედონური სიმბოლო.
