ძვ. წ. მე-4 საუკუნის მიწურულიდან ვიდრე მე-19 ს. დასაწყისამდე, თითქმის უწყვეტად, საქართველოს ძირითადი სამეფო დინასტიები იყვნენ ფარნავაზიანები და ბაგრატიონები.
მე-3 ს-ის ბოლოდან ფარნავაზიანები ხოსროიანებადაც იწოდებოდნენ, ჩანს, სასანიდური ირანის გავლენის გაზრდის კვალდაკვალ, მათ მიერ მაზდეანური სარწმუნოების აღიარების გამო.
ამ დინასტიას განეკუთვნებოდნენ წმიდა მოციქულთასწორი მეფე მირიანი და წმიდა მეფე ვახტანგ გორგასალი, ამიტომაც, მის შემდგომდროინდელ ქართველ ხოსროიან მეფეებს „ვახტანგის შვილებსაც“ უწოდებდნენ.
ამჟამად მიიჩნევა, რომ ფარნავაზიან-ხოსროიანები მხოლოდ მე-6 საუკუნემდე მართავდნენ საქართველოს, მაგრამ ქართული წყაროების თანახმად, ბოლო ხოსროიანი მეფეები იყვნენ მე-8 საუკუნეში მოღვაწე მეფე მირი და მისი ძმა არჩილი.
მართალია, მე-6 საუკუნეში ,სპარსეთის ნებით, ვახტანგ გორგასლის პირდაპირმა შთამომავლებმა სამეფო ტახტი დაკარგეს და თავი კახეთს შეაფარეს, მაგრამ ისინი ტახტზე დაუბრუნებია საქართველოში თავისი ლაშქრობის დროს ბიზანტიის იმპერატორ ჰერაკლეს (610-641), მალევე საქართველოში შემოჭრილ არაბებს საჭიროდ მიუჩნევიათ ქართლის სამეფო დინასტიის, ანუ ხოსროიანების დევნა. არაბები სიკვდილით დაემუქრნენ ხოსროიან მეფე სტეფანოზს, მის ძეებს, მირსა და არჩილს, ამიტომაც მათ თავი შეაფარეს იმჟამად ბიზანტიისა და ხაზარების მმართველობაში მყოფ ანაკოფიის ციხეს. შემდეგ კი კახეთში გადასული არჩილ მეფე არაბებმა მაინც დასაჯეს სიკვდილით. ამიტომაც წერს კიდეც მემატიანე:
მტრის მიერ ხოსროიანი მეფეების დევნის მიუხედავად იმჟამინდელი საქართველოს მოსახლეობა ქვეყნის ლეგიტიმურ დინასტიად ვახტანგ გორგასლის შთამომავლებს, ანუ ხოსროიან მეფეებს მიიჩნევდა, ამიტომაც უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ახალი, ბაგრატიონთა დინასტიის მიერ ძველი დინასტიისაგან მემკვიდრეობის გადაცემას, რაც მოხდა კიდეც ქალის გზით, როდესაც არჩილ ხოსროიანის ვაჟმა ჯუანშერმა ცოლად შეირთო ადარნასე ბაგრატიონის ქალიშვილი ლატავრი, ამით ლატავრიმ და მისი მამის ოჯახმა მოიპოვა ლეგიტიმაცია და სამეფო უფლების მატარებელი გახდა.
ხოსროიან დინასტთან ქორწინების გზით ლეგიტიმაცია მოიპოვა ლატავრისთან ერთად მისი მამის, ადარნასეს ოჯახის წევრებმა, ადარნასეს შვილებმა, მათ შორის აშოტმა.
მემატიანე წერს : „ხოლო ამან ჯუანშერ შეირთო ცოლი ნათესავი ბაგრატონიანთა, ასული ადარნასესი, სახელით ლატავრი, და აბრალა დედამან მისმან მოყვანება მისი ცოლად: არა-თუ-რე კეთილად მეცნიერი იყო, ვითარმედ არიან იგინი ნათესავნი დავით წინასწარმეტყუელისანი, რომელი-იგი ჴორციელად მამად ღმრთისად იწოდა. და ვითარ იხილა ძის ცოლი თჳსი, შეუყუარდა, აკურთხა და დალოცა“.
ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ამ გზით, ანუ ქალის მიერ, გადავიდა ხოსროიანებისაგან ბაგრატიონებზე ლეგიტიმური უფლებები.
იქამდე აშოტ კურაპალატის მამა ადარნასე ბაგრატიონი, ვასაკ ბაგრატუნის ძე თავდაპირველად 742-779 წლებში გარდაბნის ერისთავი იყო, რადგანაც, არჩილ მეფის ნების შესაბამისად, ადარნასეს წინაპრებს „ადარნასე ბრმის ძმისწულებს“ აქვე, შაქის ოლქში, მიწები გადასცა.
ადარნასეს ქალიშვილმა ლატავრი ბაგრატიონმა ალბათ, აქ, შაქ-გარდაბნის ოლქში, გაიცნო არჩილის ძე ჯუანშერ ხოსროიანი, რომელსაც ცოლად გაჰყვა.
სწორედ ამ ლატავრიმ შეიტანა ადარნასეს ოჯახში ლეგიტიმაცია ხოსროიანთა მემკვიდრეობისა.
საქართველოში, ისტორიულად, ქალს სამეფო ხელისუფლების მემკვიდრეობის უფლებაც გააჩნდა და ამ უფლების გამოყენებით რამდენჯერმე მოხდა სამეფო ხელისუფლების ლეგიტიმურად გადაცემა.
ამასთან დაკავშირებით გიორგი ნარიმანიშვილი წერს: „ქართული საისტორიო წყაროების თანახმად, სამეფო ხელისუფლების გადაცემისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა მემკვიდრეობის საკითხს. სამეფო ძალაუფლება, როგორც წესი, მამიდან ვაჟიშვილზე გადადიოდა. იმ შემთხვევაში, თუ ტახტის პირდაპირი ხაზით გადაცემა ვერ ხერხდებოდა, წინა პლანზე გამოდიოდა ქალიშვილის უფლებები. ამ თვალსაზრისით, საინტერესოა სამეფო ოჯახის წევრი ქალის უფლებრივი მდგომარეობა. ქართული საისტორიო წყაროების მიხედვით ჩანს, რომ ქალს არა მხოლოდ მემკვიდრეობითი ქონებრივი უფლებები ჰქონდა, არამედ სამეფო ხელისუფლების მემკვიდრეობის უფლებაც გააჩნდა. სწორედ ამ უფლების გამოყენებით, საქართველოში რამდენჯერმე მოხდა სამეფო ხელისუფლების ლეგიტიმურად გადაცემა. ამის ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი მაგალითია ქართლში მირიანის გამეფება. ქართლის მეფე ასფაგურის ასულზე, აბეშურაზე, ქორწინების შემდეგ ის ქართლის მეფე გახდა. რის შედეგადაც სამეფო ხელისუფლება ცოლიდან ქმარზე გადავიდა. ასე დაედო სათავე ქართლში ფარნავაზიან-ხოსროიანთა დინასტიის მმართველობას. ამდენად, მირიანი და მისი მემკვიდრეები ფარნავაზიანთა პოლიტიკური მემკვიდრეები გახდნენ. VI საუკუნეში ქართულ პოლიტიკურ არენაზე ჩნდება ბაგრატიონთა საგვარეულო, რომელიც საქართველოს სამეფო ტახტისთვის ბრძოლაში აქტიურად ერთვება. ხანგრძლივი დაპირისპირების შემდეგ, XI საუკუნის დამდეგს, ბაგრატ III გახდა გაერთიანებული საქართველოს მეფე. ის იყო ორივე დინასტიის პოლიტიკური მემკვიდრე. ქართველთა მეფობა მან მამისგან მიიღო, ხოლო ხოსროიანთა მემკვიდრეობა კვლავ ქალის ხაზით გადავიდა და გურანდუხტის მხრიდან ერგო ბაგრატს. საისტორიო წყაროებში კარგადაა ნაჩვენები, რომ პოლიტიკური მემკვიდრეობის ლეგიტიმურობის საკითხს მკაცრად იცავდნენ ჯერ ხოსროიანები და შემდეგ ბაგრატიონები“.
ქართლის ხოსროიან მეფე არჩილთან მე-8 ს. დასაწყისში მისულან სომხეთის ტარონიდან ლტოლვილი ბაგარატიონი ძმები, მას ისინი მიუღია ვითარცა ვასალები და სამკვიდრებლად უბოძებია შაქის ოლქი. ამავე ოჯახიდან ყოფილა გამოსული ასევე ადარნასე ბაგრატიონი, რომელიც, არაბთა მიერ ლტოლვილი, თავს აფარებდა გურამ კურაპალატის შვილებს კლარჯეთში. ისიც ვასალის სახით მისულა არჩილ მეფესთან და უთხოვია სამკვიდრებელი მიწა-წყალი. არჩილს მისთვის (ადარნასე ბაგრატიონისათვის) უბოძებია შულავერი და არტაანი. შულავერი გარდმანის ნაწილი იყო. გარდაბნის ერისთავი გახდა მისი ძე აშოტ დიდი 742-77 წლებისათვის, შემდეგ კი არტაანის მხარეში ტაო-კლარჯეთის ერისთავი ყოფილა 780-786 წლებში, არტაანი ჯავახეთს ემეზობლება, რომლის ერისთავიც ის ყოფილა 786-807 წლებში. აშოტის მამა ადარნასე ყოფილა ვასაკ ბაგრატუნის ძე. ადარნასე ბაგრატიონის შვილები იყო აღნიშნული აშოტი, გურგენი და ლატავრი, შემდგომში არჩილის ძის, ჯუანშერ ხოსროიანის ცოლი. ხოსროიან მეფეთა დედოფალ ლატავრის საშუალებით მისმა ძმამ აშოტმა სამეფო ტახტის გათავისუფლების შემდეგ მოიპოვა ტახტზე ასვლის ლეგიტიმური უფლება.
ხოსროიანი მეფეები ქართლის ტახტს მართავდნენ მე-4 საუკუნიდან, მე-7 საუკუნის ბოლოდან ხოსროიან მეფეებს მიზანმიმართულად დევნიდა არაბული ხელისუფლება (როგორც ბაგრატიონებს მე-19 საუკუნეში დევნიდა რუსული ხელისუფლება) და არ აძლევდა ტახტის დაკავების უფლებას. ასეთ დროს ხოსროიანთა ტახტი დაიჭირა აშოტ ბაგრატიონმა, რომელსაც ლეგიტიმურობას ანიჭებდა მისი მამის და ლატავრი, ამ ტახტის დედოფალი.
ხ ო ლ ო ა მ ი ე რ ი თ გ ა ნ ი წ ყ ო შ ე მ ც ი რ ე ბ ა მეფობამან დიდთა მეფეთა ხუასროანთა. პირველად უფლობა სარკინოზთაგან … და უკეთუ ვინმე გამოჩნდეს შვილთა შორის ვახტანგისთა, რომელიცა ღირს იყო მეფედ, იქმნის შემცირებულ სარკინოზთაგან: რამეთუ დაიპყრეს ტფილისი ქალაქი აგარიანთა, შექმნეს სახლად საყოფლად თუისად, … განდიდნა ნათესავი სარკინოზთა. ხ ო ლ ო ა მ ა ნ ჯ ო[ნ ბ ე რ] შეირთო ცოლი ბაგრატონიანთ, ასული ბაგრატონიანისა ადარნასესი, სახელით ლატავრი, და აბრალა დედამან მისმან მოყვანება მისი ცოლად. არათურე კეთილად მეცნიერ იყო, რამეთუ 8 არიან იგინი ნათესავნი დავით წინასწარმეტ- ყუელისანი რომელი იგი მამად ღმრთისად იწოდა. და ვითარ იხილა ძის ცოლი თუისი, შეუყუარდა, აკურთხა და დალოცა.
„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ცნობით, მე-4 საუკუნის პირველი ქრისტიანი მეფე მირიანი იყო ქართლის მეფე ლევის ძე. ის ითვლება პირველ ხოსროიან მეფედ, ანუ ხოსროიანების დინასტიის ფუძემდებლად, მაგრამ ის ყოფილა, „მოქცევაი ქართლისაის“ ცნობით, ფარნავაზიანი მეფის, ლევის ძე, ამიტომაც ამ დინასტიას ჩვენ შეიძლება ფარნავაზიან-ხოსროიანები ვუწოდოთ.
„ქართლის ცხოვრება“ კი მას მიიჩნევს პირველი სასანიანი შაჰის შვილად, მაგრამ ასეთი სახელის მქონე სასანიდი მმართველი ირანში მის დროს არ არსებობდა, ამიტომ, სწორი უნდა იყოს“ მოქცევაი ქართლისაი“, რომ მისი მამის სახელი იყო „ლევი“, რადგანაც მეფე მირიანმაც თავის ვაჟს ეს სახელი „რევი“ დაარქვა, შვილიშვილს ბაბუის სახელი დაერქვა.
სამეფო დინასტიის სახელი „ხოსროიანები“ დამკვიდრდა მეფე მირიანის შემდგომ. ხოსროიანები იყვნენ დიდი ქართველი მეფეები , წმიდა მოციქულთასწორ მირიანის გარდა, წმიდა კეთილმსახური მეფე ვახტანგ გორგასალი, ამ გვარისა იყო ბოლო ქართველი ხოსროიანი მეფეები, მირი და არჩილი. ქართლის ცხოვრება გამოკვეთილად მიუთითებს, რომ მეფე მირი და მეფე არჩილი ხოსროიანები იყვნენ. „მატიანე ქართლისაი“ წერს – „მეორმოცდახუთე მთავარნი ქართლისა , იოვანე და ძმა მისი ჯუანშერ, ძენი წმიდისა მოწამისა არჩილ მეფისანი, ხოსროიანნი“.
არსებობს სხვადასხვა შეხედულება, რომლის მიხედვით ჯერ კიდევ ხოსროიან მეფეებამდე არსებობდა ურთიერთმიმართება ბაგრატიონთა და ფარნავაზიანთა შორის.
ბაგრატიონებისა და ფარნავაზიანების ურთიერთმიმართების შესახებ გამოთქმულია მრავალი მოსაზრება. ზოგჯერ მიიჩნევა, რომ ბაგრატიონები ფარნავაზიანების ერთ-ერთი განშტოებაა.
საკითხის კვლევისათვის შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს, რომ არსებობს სხვადასხვა წყარო ბაგრატიონების წარმოშობისა და სამეფო ხელისუფლებაში მოსვლის შესახებ. მაგალითად, მოვსეს ხორენაცის თანახმად, სომხეთის მეფეები ფარნავაზის სახელით სამეფო ტახტს ფლობდნენ ძვ. წ. მე-9 და მე-7 საუკუნეებში.
ბაგრატიონების დავით წინასწარმეტყველისაგან წარმოშობისა და მათი იერუსალიმიდან გამოსვლის შესახებ წერდა ბიზანტიის იმპერატორი კონსტანტინე პორფიროგენეტი, მაგრამ არსებობს ასევე სხვა მოსაზრებებიც. მაგალითად, ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ სომხეთში ბაგრატიონები შემოჰყვნენ იმ იბერებს, რომელნიც ნაბუქოდონოსორმა ურარტუს მეზობელი ლუვიის (და არა ლიბიის ქვეყნიდან) მეზობელი ქვეყნიდან გადმოასახლა პონტოს ზღვისპირეთში.
თვით სომეხ ისტორიკოსთა, მაგალითად, ხორენაცისა და უხტანესის შრომებშია ცნობები იმის შესახებ, რომ თავდაპირველად (ურარტუს ეპოქაში) იბერები ცხოვრობდნენ ლიბიის, ანუ ლუბიის ქვეყნის მეზობლად, ანუ მცირე აზიის სამხრეთ ნაწილში. აქედან კი მათი ნაწილი ჩრდილოეთით, კერძოდ, პონტოს ზღვისპირეთში გადაუსახლებია ნაბუქოდონოსორს. ამ სომეხ ავტორს უკავშირდება ფარნავაზ მეფის ხსენება ურარტუს ეპოქის სომეხ მეფეთა სიაში.
ლუვიელები. იბერები ლიბიის, ანუ ლუვიის მახლობლად
კერძოდ, ხორენაცის ე.წ. “ჰაიკიდ მეფეთა სიაში” ფარნავაზ 1 მეფობდა ძვ. წ. 856-803 წლებში, ხოლო ფარნავაზ მე-2 – 679-666 წლებში.
ამჟამად მიჩნეულია, რომ ისინი იყვნენ არა სომხეთის (არმენიის) მეფეები, არამედ ყოფილი ურარტუს სხვადასხვა ნაწილის მმართველები (მიდიის მეფეების ეპოქაში), მათ შორის ლუბიის მეზობელი იბერებისა. ისინი ერთ დროს მართავდნენ სხვადასხვა პროვინციას, ხორენაციმ ისინი თავის სიაში არმენიის მეფეებად წარმოადგინა, როცა ხელოვნურად გააერთიანა ჰაიკიდი მეფეების დინასტიის სახით. ასე აღმოჩენილა სომეხ მეფეთა სიაში ურარტუელი ფარნავაზები.
შესაბამისად, ისინი (ფარნავაზი მეფეები) მართავდნენ იმ იბერებს, რომელნიც ყოფილი ურარტუს პერიფერიაში, ლუვიის მეზობლად ცხოვრობდნენ.
ურარტუს მეზობელი ყოფილი ლუვიიდან, ისინი, იბერებთან ერთად გადმოუსახლებია ნაბუქოდონოსორ მე-2-ს ძვ .წ. 634-სა და 562 წლებს შორის პონტოს ზღვისპირეთში, ანუ ისტორიულ საქართველოში.
ახალი ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორ მე-2 (ძვ. წ. 634-ძვ.წ. 562), რომელმაც იუდეა და იერუსალიმი დაიპყრო, ასევე, ცნობილია იმით, რომ მას ლუვიის მეზობლად მცხოვრები იბერები გადმოუსახლებია კავკასიაში, ჩანს, ძვ. წ. 605-552 წლებში, ტახტზე ასვლის შემდეგ, რის შემდეგაც კავკასიაში ჩამოყალიბებულა ისტორიული იბერია ფარნავაზიანთა დინასტიით.
ხორენაცი ერთმანეთან აკავშირებს ბაგრატიონებსა და ფარნავაზს, ის წერს _
სტრაბონის ცნობით, ე. წ. დიდ არმენიაში მდებარეობდა ვრცელი იბერიული ოლქები _ პარიადრეს ქედის კალთებიდან ვიდრე მტკვარ -არაქსის შეასართავამდე „გოგარენა მტკვრის იქით“ მდებარეობდა, ანუ თვითონ პარიადრეს კალთები და მტკვრის იქით გოგარენა დ ამათ შუა მდებარეობდა ხორძენა, აქედან ჩანს, რომ ხორძენა ერქვა არა მცირე ტერიტორიას, არამედ ვრცელ მიწა-წყალს, როგორც ითქვა, პარიადრედან ვიდრე მტკვრამდე, საკასენამდე.
ეს ფაქტი, ანუ დიდი არმენიის ჩრდილოეთ და ჩრდილო-დასავლეთ მხარეების იბერიულობა ასახულია მოვსეს ხორენაცთანაც, ასევე უნდა ითქვას, ისევ სტრაბონის ცნობით, რომ არმენიამ ქართველებისაგან მიიტაცა არა მხოლოდ პარიადრე, ხორძენა და გოგარენა, არამედ კარენიტი (არზრუმის ოლქი) ხალიბებისაგან, ანუ ქალდებისაგან, ხოლო მოსინიკებისაგან მიიტაცა ოლქი ქსერქსენე.
ამის გამო მცირე არმენიის დიდი ნაწილი ქართული ტომებით იყო დასახლებული ისევე, როგორც დიდი არმენიის ჩრდილოეთი ნაწილი. მიმდინარეობდა მათი გამალებული არმენიზაცია. როგორც ითქვა, არმენიის ჩრდილოეთ ნაწილის ქართულობას ფაქტობრივად აღიარებს მოვსეს ხორენაცი, როცა წერს, რომ ნაბუქოდონოსორის მიერ აქ მოყვანილ ივერიელთა მოდგმას ხელმძღვანელობდნენ გუგარელთა პიტიახშები, მათი წინაპრები ალექსანდრე მაკედონელმა მთავრებად დაუსვა შავი ზღვისპირეთში მცხოვრებ ივერებს.
„…ხოლო კავკასიის მთის მოპირდაპირე მხარეს, ჩრდილოეთის განმგებლად დაადგინა დიდი და ძლევამოსილი გვარი, რომლის უფალთ გუგარელთა პიტიახშები დაერქვათ. ისინი იყვნენ შთამომავალნი დარეჰის ნახარარის მიჰრდატისა, რომელიც წამოიყვანა ალექსანდრემ და მთავრად დაუსვა ნაბუქოდონოსორის მიერ ტყვედ მოყვანილ ივერიელთა მოდგმას, ამის შესახებ აბიდენოსი ამბობს: „ძლევამოსილმა ნაბუქოდონოსორმა, რომელიც ჰერაკლეზე უფრო ღონიერი იყო, შეჰყარა ჯარი და მიაღწია ლიბიელთა, აგრეთვე ივერიელთა ქვეყნებს, შემუსრა და დაიმორჩილა ისინი. მათი ერთი ნაწილი წამოასხა იქიდან და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დაასახლა. ივერია ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობს“.
აქედან ჩანს, რომ მოვსეს ხორენაცის ივერიელთა საცხოვრისად მიაჩნია ე. წ. დიდი არმენიის ჩრდილოეთი ნაწლი პონტოს ზღვიდან გუგარქის ჩათვლით,
პონტოს ზღვის აღმოსავლეთი, კავკასიის შავი ზღვისპირეთი ქართველთა ქვეყნად რომ მიაჩნია მოვსეს ხორენაცის ეს მისი ისტორიის სხვა ქვეთავიდანაც ჩანს: – „არტაშესმა თავისი ასული არტაშამა მიათხოვა ვინმე მიჰრდატს, ქართველთა დიდ პიტიახშს, რომელიც როგორც ზემოთ ითქვა, ალექსანდრემ ივერიელთა ქვეყნიდან მოყვანილ ტყვეების ხელისუფლად დაადგინა. სომეხთა მეფემ მიჰრდატს მიანდო ჩრდილოეთის მთებისა და პონტოს ზღვის განმგებლობა“.
ალექსანდრე მაკედონელს შავი ზღვისპირეთში უნახავს აქ ნაბუქოდონოსორის მიერ ჩასახლებული იბერები და მათთვის ხელისუფლად დაუდგენია „ქართველთა დიდი პიტიახში მიჰრდატი“.
დაახლოებით საუკუნის შემდეგ, ძვ. წ. მე-2 საუკუნეში, ხორენაცის სიტყვით, არმენიის ეს ივერიული მხარეები (შავი ზღვიდან გუგარქის ჩათვლით) სპარსეთის მეფემ ჩააბარა თავის ძმას ვალარშაკს. მან თავის სამართავ ტერიტორიაზე დიდი უფლებები მიანიჭა ბაგრატიონების წინაპარს ბაგარტს, ის იუდეველი შამბატის შთამომავალი ყოფილა (მიიჩნევა, რომ შამბატი იუდეველი დიდებული ყოფილა ბაბილონში ტყვედ გადასახლებული, შემდეგ ის ნაბუქოდონოსორს გაუგზავნია ჩრდილოეთის მხარეებში). მაშასადამე, ბაგრატი ნაბუქოდონოსორის მიერ გადმოსახლებულ იბერებს ჩაუდგა სათავეში, მათ, რომელნიც დიდი არმენიის ჩრდილოეთ მხარეებში ცხოვრობდნენ, გუგარქის გარდა ესაა ბასიანი, ტაო, არზრუმის ოლქი და მიმდებარე მხარები. ამ მხარეებს ნ. ადონცი თავის წიგნში „არმენია იუსტინიანეს ეპოქაში“ უწოდებს არმენიის ივერიულ ზოლს. სწორედ ესაა სტრაბონის მიერ დასახელებული იბერიის მიწა-წყალი- პარიადრე, ხორძენა და გოგარენა, მათ გარდა, ასევე, ხალიბებისა და მოსინკების კარენიტი და ქსერქსენე, რომელნიც მიიტაცეს არმენიის მეფეებმა ძვ.წ. 190-180 წლებში. იბერიამ დაკარგა ეს მიწა-წყალი, თუმცა იქ თავის ადგილას კვლავინდებურად საცხოვრებელად დარჩენილი მკვიდრი ქართული მოსახლეობა არმენიზაციის წნეხის ქვეშ აღმოჩნდა. არმენიის დასავლეთ მხარეებში, შავი ზღვისპირეთში სომხური ენა ნაკლებად გავრცელებულა, რასაც ხორენაციც აღნიშნავს.
ისტორიულ ივერიაში, ანუ დიდი არმენიის ჩრდილოეთ ნაწილში მცხოვრები ქართველების წინამძღოლი კვლავ იქაური ბაგრატიონები (ბაგრატიდები) იყვნენ. Кроме того, (он назначается)-наместником западного края до тех пределов, где кончается армянская речь, предводителем десятков тысяч (воинов), წერს ხორენაცი. დასავლეთის მხარეებში, სადაც უკვე აღარ ისმის სომხური ენა
ვალარშაკს ზედამხედველი დაუდგენია აბოცისა და ტაშირისათვის, რომელნიც სომხური გეოგრაფიის ცნობით, იყო „იბერიელებისა“, ანუ იბერიელებით იყო დასახლებული , ეს ოლქები გამალებით სომხდებოდნენ ასეთი პოლიტიკით.
რაც შეეხება ქართულ ვრცელ ოლქს გუგარქს, მან თავისი იდენტობა თითქმის შეინარჩუნა. ეს იყო ვრცელი ტერიტორია თბილისის სამხრეთიდან ვიდრე ტაომდე და კლარჯეთამდე, მისი მთავრებიც ეთნიკური ქართველები ყოფილან გუგარქის ბდეხშის ტიტულით.
Валаршак утвердил за отпрысками Гушара Хайкида также княжество Ашоцк и владение Таширк[53].
Наместничество северного края, расположенного против горы Кавказа, он поручает великому и могучему роду и присваивает его родовладычеству титул бдеашха Гугаркского[54].
Этот род происходит от Михрдата[55], нахарара Дария[56];
ე.ი მიჰრდატი იყო დარიოსის სატრაპი ამ მხარეში, ანუ მე-19 სატრაპიაში.
მე-19 სატრაპია შედგებოდა ქართული ტომებისაგან, ამას დაემატა ის ფაქტიც, რომ სპარსეთის დამარცხების შემდეგ ალექსანდრე მაკედონელმა ნდობა გამოუცხადა ამ სატრაპს, ანუ მიჰრდატს და ის დანიშნა იქ, ანუ მე-18 და ასევე მე-19 სატრაპიებში მცხოვრები ივერების ხელისუფლად.
Алексаидр, приведя его, назначил начальником над пленными из верийских племен, переселенных Навуходоносрром,о чем повествует Абиден в следующих словах: «Великомощный Навуходоносор, который был сильнее Геракла, собрав войска, достиг страны ливийцев и верийцев и, победив и ниспровергнув их, подчинил своей власти. Часть «х он переселил на правобережье Понтийского моря». Верия же является западной окраиной земли[57].
ხორენაცის აქვს მინიშნება, რომ კაპადოკიის მესხებით დასახლებული დედაქალაქი მაჟაკი სპარსეთის ხელისუფლებას აღნიშნული იბერიელების მთავრისათვის მიუნდვია. ეს ნიშნავს, რომ მიწა-წყალი მაჟაკადან, პარხალის, ტაოსა და გუგარქის ჩათვლით კვლავ იბერიული იყო მე-5 საუკუნეში, ხორენაცის ეპოქაში.
О том, как Валаршак упорядочил запад и север нашей страны
После этого он упорядочивает земли Мажака и страны понтитев и егеров[23] и обращается на север, к подножию Пархара[24], во внутреннюю область Тайка[25], влажную, покрытую мглистыми замшелыми лесами местность. Он прекрасно устраивает страну, выравнивает горный и пышащий жарой климат в благостную и одинаково приятную усладу своего царства. Создает здесь прохладную обитель на летнюю пору, когда он будет отправляться на север. Устраивает два загона на ровной лесистой местности и место для охоты, жару же области Кол (умеряет) разбивкой виноградников и цветников. Однако я воздержался здесь от того, чтобы во всех деталях и полноте описать любимого мужа, ибо ограничился лишь точным указанием мест, избегая подробностей, дабы сохранить неразрывной связь любви к дивному (мужу)[27].
Здесь он призывает к себе дикие пришлые племена, проживавшие в северной равнине и у подножия великой горы Кавказа, а также в долинах или длинных глубоких ущельях, тянувшихся от южной горы к обширному устью равнины, и побуждает их оставить разбой и покушения на людей, подчиниться царским указам и платить дань, с тем чтобы при следующем своем посещении он мог назначить им предводителей и начальников и установить подобающий порядок. Он отпускает нх, придав им от себя мудрых мужей и надзирателей. Затем, отправив и западных жителей, он спускается к зеленым лугам близ удела Шара, которые древние именовали Безлесным или Верхним Баоеаном, а впоследстчии из-за колонистов булгара Влндура Бунда[28, поселившихся там, были названы по его имени Ванандом. И поныне села там носят названия, полученные от имен его братьев и потомков.
Когда же на севере похолодало и подули леденящие ветры, Он спустился на обширную равнину и там разбил лагерь на берегу Великого болота[29], в том месте, где большая река, берущая начало в северном озерце[30], стевая, сливается с Мецамором. И устроив там воинство страны и оставив своих управителей, сам в сопровождении всех начальников отправляется в Мцбин.
ისტორიული იბერია ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე მე-3, მე-2 საუკუნეებში მოიცავდა უვრცელეს მხარეებს პარიადრის ქედიდან ვიდრე მტკვარ-არაქსის შესართავამდე, ამაზე მიუთითებს სტრაბონიც, როცა წერს, რომ პატარა არმენიამ მეფეების, არტაქსიასა და ზარიადრეს დროს გააფართოვა მცირე არმენია იმით, რომ იბერიას ჩამოაჭრა ტერიტორიები, პარიადრე, ხორძენა , გოგარენა, ეს ვრცელი მიწა-წყალი შემდგომში იწოდა დიდ არმანიად, ანუ უკეთ რომ ვთქვათ, ცნობილი დიდი არმენიის ჩრდილოეთი ნაწილი წარმოადგენდა ყოფილ იბერიულ ოლქებს, ხოლო მცირე არმენია მთლიანად ქართული ტომებით იყო დასახლებული, რადგანაც მცირე არმებია ხალიბების ქართული ტომის მიწა-წყალზე დაარსდა, როცა იგივე მეფეებმა შემდგომი არზრუმის ოლქის მიწა-წყალი მიიერთეს და მასზე სომხური სამეფო დაარსეს. ამ დაპყრობის გამო იბერები, ანუ სხვადასხვა ქართული ტომი, რომელნიც აქ ნაბუქოდონორის ეპოქიდან უკვე სახლობდნენ, განიცდიდა გამძაფრებულ არმენიზაცია, რასაც სტრაბონიც მიუთითებს, როცა წერს, რომ მის დროს უკვე ამ მიტაცებულ ტერიტორიებზე სომხური ენა იყო გავრცელებული. მაგრამ ეს არ შეიძლებოდა აბსოლუტური მოვლენა ყოფილიყო. საქარველოს ანუ იბერიის სამეფოს საზღვრებთან ახლოს არმენიაში მცხოვრები იბერები კვლავ ინარჩუნებდნენ ქართულენოვნებას. ეს გამოჩნდა მოგვიანებით, მე-8 საუკუნის შემდეგ, როდესაც ტაოსა და ბასიანის, ასევე ნაწილობრივ არზრუმის ოლქების მკვიდრმა მოსახლეობამ აღიდგინა ქართულენოვანი წირვა-ლოცვა ეკლესიებში, ხოლო მალევე მათ აღიდგინეს ეროვნული სახელმწიფო „ქართველთა სამეფოს“ სახელწოდებით.
აი, აქ, არმენიის მკვიდრ იბერთა შორის ცხოვრობდნენ ბაგრატიონების წინაპრები. მათ სომხეთში მიაღწიეს დიდ თანამდებობებს, შემდეგ კი სამეფო ტახტზეც ავიდნენ. მე-7 საუკუნის სომეხი მწერალი სებეოსი მიუთითებდა, რომ ბაგრატიონები ფარნავაზიანები იყვნენ თავიანთი წარმომავლობით. ის, რომ ბაგრატიონები ფარნავაზიანებიდან წარმოიშვნენ, სებეოსი წერდა იქამდე, სანამ ბაგრატიონები დაიჭერდნენ არმენიისა და იბერიის სამეფო ტახტებს.
შავი ზღვისპირეთში ნაბუქოდონოსორის მიერ იბერების ჩასახლების შესახებ როცა წერს ხორენაცი, წყაროდ ასახელებს აბიდენოსს –“ძლევამოსილმა ნაბუქოდონოსორმა, რომელიც ჰერაკლეზე უფრო ღონიერი იყო, შეჰყარა ჯარი და მიაღწია ლიბიელთა, აგრეთვე ივერიელთა ქვეყნებს, შემუსრა და დაიმორჩილა ისინი. მათი ერთი ნაწილი წამოასხა იქიდან და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დაასახლა. ივერია ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობს“.
ეს ცნობა მომდინარეობს ევსევი კესარიელიდან. მისი წყარო კი აბიდენოსი ყოფილა, მე-2 საუკუნის ბერძენი მწერალი.
ასევე, არის სხვა ცნობაც, რომ ნაბუქოდონოსორის მიერ ჩრდილოეთში გადმოსახლებულ იბერებს ალექსანდრე მაკედონელმა მთავრად დაუნიშნა დარიოსის ნახარარი მიჰრდატი, დიდი და ძლევამოსილი გვარიდან. მათ დაერქვათ გუგარელთა პიტიახშები. სომეხ ავტორთა გუგარელთა პიტიახშები შეიძლება ფარნავაზიანები იყვნენ.
არა მხოლოდ მოვსეს ხორენაცი, უხტანესი და ზოგადად, ძველი სომხური ისტორიოგრაფია დარწმუნებული იყო, რომ იბერების საცხოვრისია შავი ზღვისპირეთის სივრცე, სადაც ისინი ჩაუსახლებია ნაბუქოდონოსორს.
უხტანესის მიხედვით, ვრაცები, ანუ ქართველები თავდაპირველად დაუსახლებიათ შავი ზღვისპირეთში, შემდგომ ქართველი ხალხი გამრავლებულა „მოდებია მთელ იმ მხარეს, აღორძინებულა, გავრცელებულა სომეხთა და ალბანთა საზღვრამდე“, როგორც ის წერს:
„ხოლო პონტოს ნაპირზე რომ დაბანაკდა, ის ტომი აღორძინდა, გამრავლდა ზღვისპირას აქეთ-იქით, მოედო იმ მხარეს და გავრცელდა სომეხთა და ალბანთა საზღვრამდე. შეიქმნა ფრიად მრავალი ხალხი და იმ ქვეყანას აფხაზეთი ეწოდება.…“
საყოველთაოდ ცნობილია, რომ აფხაზეთი, უპირველეს ყოვლისა, დასავლეთ საქართველოს ეწოდება, ე.ი. უხტანესი ქართველებს დასავლეთ საქართველოს თავდაპირველ მცხოვრებად მიიჩნევს, მაგრამ აღსანიშნავია, რომ ისტორიკოსი „აფხაზეთს“ უწოდებს არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს, არამედ მთლიან საქართველოს, ისტორიულ „ქართლს“, იბერიას – პონტოს ზღვიდან ვიდრე ალბანეთ-სომხეთამდე. თბილისსაც აფხაზეთის ქალაქად მიიჩნევს და ჩამოთვლის კიდეც თბილისის გარშემო მდებარე პროვინციებს –„წანარეთი, ჯავახეთი, თრიალეთი“. ეს პროვინციებიც „აფხაზეთში“ შედიან. აფხაზეთის მოსახლეობას კი უხტანესი უწოდებს არა „აფხაზებს“ ანდა „მეგრელებს“, არამედ ვრაცებს – ქართველებს –„ითესლეს და გამრავლდნენ და გახდა ტომი, რომელსაც თავის პირველ ქვეყანაში ივერიას უწოდებდნენ, აქ კი ქართველნი ეწოდებათ“.
მე-10 საუკუნის უცხოელი ისტორიკოსის, უხტანესის სიტყვით, აფხაზეთის მკვიდრ მოსახლებას ქართველები ერქვა, ანუ ძველი აფხაზები ქართველები იყვნენ, განსხვავებით მე-17 საუკუნის შემდეგ წარმოშობილი აფხაზებისაგან, რომელნიც ადიღე-ჩერქეზული ტომია.
უხტანესის მიხედვით, მთლიანი საქართველოს მოსახლეობა შავი ზღვიდან ვიდრე ალბანეთ-სომხეთამდე ქართველები იყვნენ. იგი მეგრელებსაც ქართველებად მიიჩნევს. მისთვის მეგრელები ქართველებია. უხტანესი წერს, რომ არა მარტო მის დროს ცხოვრობს ქართველი ხალხი შავი ზღვისპირეთიდან სომხეთ-ალბანეთის საზღვრამდე, არამედ ძველ დროსაც, ჯერ კიდევ ქრისტემდე ასევე ყოფილა.
როგორც ითქვა, უხტანესის სიტყვით, ვრაცები ქრისტემდე VI საუკუნეში დაუსახლებიათ შავი ზღვისპირეთში, შემდეგ გამრავლებულან და სომხეთ-ალბანეთამდე მიუღწევიათ. მისი სიტყვით, ქართველების ქვეყანას შავი ზღვიდან ალბანეთამდე აფხაზეთი ჰქვია.
მოვსეს ხორენაცი, როგორც აღნიშნული გვქონდა, ასევე მიიჩნევს:
„კავკასიის მთის წინ მდებარე ჩრდილოეთის მხარეთ მპყრობელად აწესებს დიდსა და ძლიერ ტომს“,… წერს ხორენაცი ქართველთა შესახებ.
არსებობს თვალსაზრისი, რომ ევსევი კესარიელს მეგასთენესაგან აუღია ცნობა იბერების გადასახლების შესახებ სამხრეთიდან ჩრდილოეთში.
ანტიკურ სამყაროში ასევე გავრცელებული ყოფილა აზრი იმის შესახებ, რომ აღმოსავლეთის (კავკასიის) იბერები (ქართველური ტომები) დასავლეთის იბერიიდან (ესპანეთიდან) გადმოსახლდნენ და პონტოსპირეთში (შავი ზღვისპირთში) დასახლდნენ. ჩანს, კიმერიელების მიერ განადგურებულ კოლხეთში, ანუ ტრაპეზუნტის ოლქსა და საქართველოში.
დასავლეთ საქართველო მე-5 საუკუნისა და შემდგომი ეპოქის სომეხ ისტორიკოსებს მიაჩნიათ ქართველთა უმთავრეს საცხოვრისად, ბუდედ, ცენტრად, სადაც ისინი გამრავლდნენ და გავრცელდნენ აღმოსავლეთის მიმართულებით. დასავლეთ საქართველო მუდმივი საყრდენი და თავშესაფარი იყო ქართლის მეფეებისა.
არაბთა დევნილობის დროს, წმინდა მოწამე არჩილ მეფის გარდაცვალების შემდეგ მისი ვაჟი იოანე გადავიდა ეგრისში და თან გადაიყვანა დედამისი და თავისი ორი დაი, ხოლო ჯუანშერი და სხვა ორი დაი დარჩნენ ქართლსა და კახეთში.
კიდევ ერთხელ რომ გავიმეოროთ, ჯუანშერმა, არჩილ მეფის ძემ, შეირთო ადარნასე ბაგრატიონის ასული ლატავრი (ქ.ც., ტ. I, გვ. 252).
როგორც ითქვა, ამ ფაქტს უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ადარნასე ბაგრატიონის ძის, აშოტ კურაპალატის ოჯახის წარმოჩენისათვის ვითარცა სამეფო ოჯახისა. ამ ოჯახის ლეგიტიმაციისათვის.
ჯუანშერი იყო ქართლის ათასწლოვანი ფარნავაზიან-ხოსროიანი მეფეების შთამომავალი, ხოლო ადარნასე ბაგრატიონი მხოლოდ ერთ-ერთი მმართველი უმნიშვნელო რეგიონისა. ამ მიზეზის გამო მისი დის, ლატავრის ჯუანშერთან შეუღლების შემდეგ ბაგრატიონების ეს ოჯახი სამეფო ლეგიტიმაციის მატარებელი გახდა, კერძოდ, მათ უფლება გაუჩნდათ ასულიყვნენ ქართლის სამეფო ტახტზე.
ლეგიტიმაციის ეს გზა არსებობდა ბიზანტიაშიც, მაგალითად, იმპერატორი მიხეილ 1 რანგავე (811-813) ტახტზე ავიდა იმ ლეგიტიმაციით, რომ ის იყო სიძე იმპერატორ ნიკიფორე I-ისა, ასევე, რომანოზ III არგირი იყო სიძე, ანუ ოჯახის წევრი იმპერატორ კონსტანტინე მე-8 -ის, ამით მოიპოვა ლეგიტიმაცია, რომ ტახტზე ასულიყო.
ასეთივე გზით მოიპოვა ლეგიტიმაცია, როგორც ითქვა, ბაგრატიონების სხვა შტომ, მემატიანე აღწერს _
მე-6 საუკუნეში, სპარსელების გამო უმეფობის დროს, საქართველოს ერისთავებმა გაიხსენეს, რომ ბიზანტიელთა ხელში მოქცეულ კლარჯეთში მთავრობდა ვახტანგ გორგასლის კანონიერი მემკვიდრე, კერძოდ, მისი შვილიშვილი ასულის მხრიდან, გუარამ ბაგრატიონი. ამ ასულის სახელი უცნობია, მას მემატიანე ასეთი სახელით იცნობს – ‘’დაი მირდატისი’’.
„მაშინ შეითქვნეს ყოველნი ერისთავნი ქართლისანი, ზემონი და ქვემონი…და ითხოვეს რათა უჩინოს მეფე ნათესავისაგან მეფეთა ქართლისათა…კეისარმან აღასრულა თხოვა მათი და მოსცა მეფედ დისწული მირდატისი, ვახტანგის ძისა, ბერძნის ცოლისაგან, რომელსა ერქვა გუარამ, რომელი მთავრობდა კლარჯეთს და ჯავახეთს“ (ქ.ც.1. გვ.217).
სპარსელთა მძლავრობის გამო ბაკურ მეფე დასუსტდა. სიკვდილის შემდეგ მისი მცირეწლოვანი შვილები ვეღარ მეფობდნენ, ამავე დროს, ერისთავები განუდგნენ ცენტრალიზებულ სახელმწიფო მმართველობას და სათითაოდ, ცენტრალური ხელისუფების გვერდის ავლით ხარკს უხდიდნენ სპარს მმართველს, რომელიც რანსა და მოვაკანში გაბატონდა.
ვახტანგ გორგასლის შვილები პირველი ცოლისაგან კახეთის მთიულეთში გაიხიზნენ, ხოლო შვილები ბერძენი ცოლისაგან – ‘’ნათესავნი მირდატისნი’’ ჯავახეთსა და კლარჯეთში მთავრობდნენ.
‘’მირდატის დის წულ’’_ გუარმ ბაგრატიონის სამთავრო კლარჯეთი განფენილი იყო-‘’ვიდრე ზღვამდე სპერისა’’ (ქ.ც.1. გვ 205). ეს იყო ბიზანტიის გავლენის სფერო, ამავე დროს ვიცით, რომ სპერის, ანუ შავი ზღვისპირზე მდებარეობდა იმავე სტატუსის მქონე ლაზიკა, მის მთავრებსაც კურაპალატის ტიტულს ანიჭებდნენ, ამიტომ, შესაძლებელია, გუარამ ბაგრატიონი იყო ლაზიკის ბასილევსი, ე.წ. მეფე.
ის ბიზანტიის ვასალი იყო, ამიტომაც უმეფობის დროს კეისარს ქართველებმა სთხოვეს გუარამის ქართლში გამეფება. მაშასადამე, ამ დროს ბაგრატიონები ქართლის ტახტზე ავიდნენ ქალისაგან მიღებული ლეგიტიმაციის გზით, ვითარცა ‘’ნათესავნი მეფეთა ქართლისათა“.
ეს მოხდა მე-6 საუკუნეში, ხოლო მე-8 საუკუნეში აშოტ ბაგრატიონი და მისი ვაჟები უკვე სხვა შტო იყო ბაგრატიონებისა და მას ასევე ლეგიტიმაცია, ანუ ერისთავებისა და ხალხის თანხმობა ესაჭიროებოდა, მით უმეტეს, რომ ეს შტო ქართლში ახალი მისული იყო არჩილ მეფის დროს. ეს ლეგიტიმაცია მოხდა იმით, რომ არჩილ მეფის ძემ ჯუანშერმა შეირთო ადარნასე ბაგრატიონის ასული ლატავრი.
მე-8 ს-ში ბაგრატიონები, ლატავრის გზით, ერისთავებისა და ხალხისათვის უკვე „ქართლის მეფეთა ნათესავნი“ გახდნენ და ამით მოიპოვეს ქართლის მეფედ წოდების უფლება. ამით მათი სამეფო ძალაუფლება და კანონიერება ხალხისათვის მისაღები გახდა. ამის გამო მათ საზოგადოების ყველა ფენის დამორჩილების უფლება მიიღეს.
მით უმეტეს, რომ ბაგრატიონები იყვნენ „ნათესავნი დავით წინასწარმეტყუელისანი“.
„შემდგომად სიკვდილისა ადარნასესისა განადიდა უფალმან მეფობა აშოტ კურაპალატისა, ხოლო ეუფლა ქართლს და საზღვართა მისთა… განდიდნა აშოტ კურაპალატი… და გრიგოლი მთავრობდა კახეთს… და დაიპყრა აშოტ კლარჯეთითგან ვიდრე ქსნამდე (შეიბნეს ქსანსა ზედა აშოტმა და გრიგოლ“ (გვ. 251-253).
სახალიფოსთან წინააღმდეგობის უდიდესი კერა საქართველოში იყო კახეთის საქორეპისკოპოსო_ კახეთის სამთავრო. წარმოქმნილი ქართლის მეფე არჩილისა მისი ძეების გარდაცვალების შემდეგ მე-8 საუკუნის 80-იან წლებში.
მოკლეს აშოტ კურაპალატი გარდაბანს ეკლესიასა შინა… „ხოლო აშოტ კურაპალატი მთავრობდა ქვეყანასა მას შინა, და სახლად მისსა იყო ბარდავი და ტფილისი და ჰქონდა მას ქვეყანა, რომელ არს გარემო მისსა… ეუფლა ქუეყანათა ვიდრე კარადმდე ბარდავის ქალაქისა“ (სუმბატის ქრონიკიდან) (ქ.ც. I. გვ. 253).
