(ნებროთის წიგნი ხსნის შესახებ და ქართველთა „წინარე-
ქრისტიანული“ მოლოდინი მესიისა)
ტერმინი „ხსნა“ ხშირად გამოიყენება მე-4 და მე-5 საუკუნეების აღმწერელ ქართულ თხზულებებში
ხსნა – ჩვენი უფლისა დამაცხოვრის იესო ქრისტეს – ძე ღვთისას – წყალობაა ადამიანის ცოდვებისაგან გამოსასყიდად, ხრწნისა და სიკვდილისაგან გასათავისუფლებლად.
ხსნა ერისა და ხსნა პიროვნებისა – გამოხსნაა და კურნებაა, სიკეთე და ბედნიერებაა, დაცულობა და ერთობაა უფალ ღმერთთან, განრიდებაა ეშმაკის საცდურისაგან და ცათა სასუფეველში მარადიული ნეტარება
ქართლის ცხოვრება მოგვითხრობს, და შემდეგ მეფე ვახტანგ გორგასალი ადასტურებს, რომ ქართვლ მეფეთა ოჯახში ფარულად ინახებოდა ე.წ. ნებროთის წიგნი, როელშიც ეწერა წინასწარმეტყველება, რომელიც გაგებული იქნა, ვითარცა წინასწარმეტყველება მეფე მირიანის „გასაჭირისაგან ხსნის “, სიკვდილისაგან დახნის შესახებ.
ამ წიგნის წინასწარმეტყველება მესიის შესახებ, მეფე მირიანის აზრით, ეთანადებოდა ძველი და ახალი აღთქმის შესაბამის ცნობებს, რამაც „შეძრა“ ის და ამიტომაც ინება გაქრისტიანებაო – წერს წყარო. ამ ამბავს, უკეთ მოგვითხრობს ვახტანგ გორგასალი,
ვახტანგ გორგასალი ამბობს –
ანუ მეფე მირიანი გაქრისტიანდა არა მხოლოდ ქადაგებებითა და სასწაულებით, არამედ, ასევე, წმიდა წიგნების მეოხებით.
ეს წიგნები ყოფილან – ძველი აღთქმის წიგნი, ახალი აღთქმის წიგნი და ნებროთის წიგნი.
ტერმინი „წიგნი“ ხშირად იხსენიება წმიდა ნინოსა და მეფე მირიანის ცხოვრებაში.
მაგალითად, წმიდა ნინოს საქართველოში შემოსვლისთანავე ებოძა ზეციდან „წიგნი“. ამის შესახებ მატიანე წერს –
„მოვიდა კაცი ერთი ჩუენებით … და მოსცა მან წიგნი დაბეჭდული წმიდასა ნინოს და რქუა: „მიართუ ესე მცხეთას მეფესა მას წარმართთასა“… მაშინ კაცმან განუჴსნა წიგნი იგი, და მისცა კითხვად, ვითარცა წარიკითხნა სიტყუანი ესე წმიდამან ნინო, იწყო ვედრებად ღმრთისა მიმართ და გულის-ხმა ყო, ვითარმედ ზეცით იყო ჩუენება იგი“.
შემდგომად იმისა, რაც წმიდა ნინოს ლოცვით „ იქმნა დედოფალი მორწმუნე და იცნა ღმერთი ჭეშმარიტი“, ამის შემდეგ წყარო მიუთიტებს სამ წიგნს, რომელთა ცნობები „ხსნის“ შესახებ ერთმანეთს შეადარა მეფე მირიანმა, და ეს ცნობები, ერთმანეთს ეთანადებოდნენ, რამაც „შეძრა“ ის, ეს წიგნები იყო, როგორც აღინიშნა, – ძველი აღთქმის წიგნი, ახალი აღთქმის წიგნი და ნებროთის წიგნი.
„მაშინ მირიან მეფე განკჳრდა და იწყო გამოძიებად სჯულსა ქრისტესსა და მრავალ-გზის ჰკითხავნ ჰურია-ყოფილსა მას აბიათარს ძუელთა და ახალთა წიგნთასა, და იგი აუწყებდა ყოველსა. და წიგნი-ცა რომელი ჰქონდა მირიან მეფესა ნებროთისი, და მას-ცა წიგნსა შინა პოვა წერილი ესრეთ: აღშენებასა მას გოდლისასა ჴმა იყო ზეცით ნებროთის მიმართ, რომელი ეტყოდა: „მე ვარ მიქაელ ანგელოზი, რომელი დადგინებულ ვარ ღმრთისა მიერ მთავრობასა ზედა აღმოსავლისასა. განვედ ქალაქით მაგით, რამეთუ ღმერთი ჰფარავს ქალაქსა მაგას ვიდრე გამოჩინებადმდე სამოთხისა, რომელი-ესე დგას მახლობელად ნაშენებსა მაგას შენსა,რომელსა შორის არს მთა ესე, რომლისაგან აღმოვალს მზე და გამოვლენ მისგან ორნი მდინარენი: ნილოსი და გეონი. რამეთუ გეონსა გამოაქუს სამოთხით ხე სულნელი და თივა, რომელი შეეზავების მუშკსა. აწ წარვედ შენდა. და დაჯედ ორთა-ვე მდინარეთა შორის, ევფრატსა და ჯილასა, და განუტევენ ნათესავნი ესე, ვითარცა ვინ ინებოს, რამეთუ წარუვლენიან უფალსა. ხოლო მეფობა შენი მეფობდეს ყოველთა ზედა მეფეთა, არამედ – ჟამთა უკანასკნელთა მოვიდეს მეუფე ცისა, რომლისა შენ გნებავს ხილვა მისი, ერსა შორის შეურაცხსა; შიშმან მისმან განაქარვნეს გემონი სოფლისანი, მეფენი დაუტეობდენ მეფობასა და ეძიებდენ სიგლახაკესა. მაშინ გიხილოს შენ ჭირსა შინა და გიჴსნეს ღმერთმან”.
გაქრისტიანების შემდეგ, ეს წინასწარმეტყველებანი ნებროთის წიგნისა უკვე მომხდარი ფაქტი იყო მეფე მირიანისათვის. ნებროთის წიგნი იბერიის მეფეებს ფარულად ჰქონდათ შენახული
ვახტანგ გორგასალი, როგორც აღინიშნა, ამბობს –
“ამისთჳს მოგითხარ,რომელ მამათა ჩუენთა დაფარულად ეპყრა წიგნი ესე, ხოლო მე შურმან საღმრთომან მაიძულა თქმად ამისსა, ამის მიერ შეიწყნარა მამამან ჩუენმან მირიან სახარება ქრისტესი ნინოს მიერ”.
მაშასადამე, მეფე მირიანი „წიგნებით გაქრისტიანდა“, უკვე აღინიშნეთ, ესენი იყვნენ წმიდა ნინოს მიერ ნაქადაგები ქრისტიანობის წმიდა წიგნები ძველი და ახალი აღთქმისა და, ასევე, მის სამეფო სასახლეში დაფარვით შენახული ზოროასტრული თვალთახედვით შედგენილი „ნებროთის’ წიგნი,
ყველა ეს წიგნი მეფე მირიანმა თავის გაქრისტიანებამდე გაანალიზა.
ყველა წიგნი „ხსნას“ აუწყებდა მეფე მირიანს.
ხსნას შეისწავლის სოტეროლოგია, რას ნიშნავს ტერმინი “ხსნა”?
ტერმინი სოტეროლოგია ბერძნული წარმოშობისაა (soteria — ხსნა, გადარჩენა; logos — მოძღვრება) და ქრისტიანულ თეოლოგიაში აღნიშნავს სწავლებას ადამიანის ხსნის შესახებ.
ქრისტიანული გაგებით, “ხსნა” არ არის მხოლოდ საფრთხისგან თავის დაღწევა. ის მოიცავს რამდენიმე ფუნდამენტურ ასპექტს:
განთავისუფლება ცოდვისა და სიკვდილისგან: ითვლება, რომ დაცემის შემდეგ ადამიანი გახდა მოკვდავი და ცოდვის ტყვე. ხსნა ნიშნავს ამ “ბუნებრივი ტყვეობიდან” გამოხსნას.
ღმერთთან შერიგება: ხსნა არის გაწყვეტილი კავშირის აღდგენა შემოქმედსა და ქმნილებას შორის.
განღმრთობა (Theosis): მართლმადიდებლურ ტრადიციაში ხსნა მხოლოდ დანაშაულის მიტევება კი არა, არამედ ადამიანის ბუნების ფერიცვალება და მისი ღმერთთან მაქსიმალური მიახლოებაა.
ქრისტემ საკუთარი თავი შესწირა “გამოსასყიდად”, რათა ადამიანი დაეხსნა ბოროტების ტყვეობიდან.
ქრისტემ ადამიანური ბუნება თავის ღვთაებრივ ბუნებასთან შეაერთა, რითაც დაამარცხა სიკვდილი – ქრისტემ სიკვდილი დათრგუნა.
ქრისტემ საკუთარი თავი შესწირა “გამოსასყიდად”, რათა ადამიანი დაეხსნა ბოროტების ტყვეობიდან. იესო ქრისტემ დაცემული კაცობრივი ბუნება თავის ღვთაებრივ პიროვნებაში შეურევნელად შეიერთა, განაახლა და განწმინდა, რითაც ადამიანი კვლავ ზეციურ დიდებას დაუბრუნა. განახლება ნიშნავს ცოდვით დაზიანებული ადამიანური ბუნების სიკვდილისა და ხრწნილებისგან გათავისუფლებას, რაც შესაძლებელი გახდა ქრისტეს განკაცებით, ჯვარცმითა და აღდგომით, რითაც ბუნება საღმრთო მადლით აღივსო.
აღსანიშნავია, რომ ხსნის იდეა ასევე არსებობდა მაზდეანობაში, ზოროასტრიზმში.
ზოროასტრიზმი დუალისტური რელიგიაა, სადაც მიმდინარეობს ბრძოლა კეთილსა (აჰურა მაზდა) და ბოროტს (აჰრიმანი) შორის. შესაბამისად, ხსნა ამ ბრძოლაში ადამიანის აქტიურ მონაწილეობას გულისხმობს.
1.ზოროასტრიზმში ხსნის ფორმულის სამი სვეტი –
ჰუმატა (Humata) — კეთილი ფიქრი.
ჰუხტა (Hukhta) — კეთილი სიტყვა.
ჰვარშტა (Hvarshta) — კეთილი საქმე.
ზოროასტრიზმის ყველაზე უნიკალური ასპექტია სწავლება ფრაშო-კერეტიზე — სამყაროს საბოლოო განახლებაზე.
საოშიანტი (მხსნელი): ისტორიის ბოლოს მოვა მხსნელი, რომელიც აღადგენს მიცვალებულებს.
საინტერესო ფაქტი: ბევრ მკვლევარს მიაჩნია, რომ ზოროასტრიზმი თითქმის პარალელურია იუდაიზმისა და ქრისტიანობაისა ისეთ საკითხებში, როგორიცაა: ანგელოზები და დემონები, სამოთხე და ჯოჯოხეთი, მკვდრეთით აღდგომა და საბოლოო სამსჯავრო.
შეიძლება დავსვათ კითხვა – ზემოთ მოყვანილი ქართული ტექსტი (ნებროთის წიგნში) თუ შეიძლება რითიმე უკავშირდებოდეს ზოროასტრიზმს?,
კვლავ გავიმეოროთ ეს ტექსტი – “მე ვარ მიქაელ ანგელოზი, რომელი დადგინებულ ვარ ღმრთისა მიერ მთავრობასა ზედა აღმოსავლისასა. განვედ ქალაქით მაგით, რამეთუ ღმერთი ჰფარავს ქალაქსა მაგას ვიდრე გამოჩინებადმდე სამოთხისა, რომელი-ესე დგას მახლობელად ნაშენებსა მაგას შენსა , რომელსა შორის არს მთა ესე, რომლისაგან აღმოვალს მზე. და გამოვლენ მისგან ორნი მდინარენი: ნილოსი და გეონი.
რამეთუ გეონსა გამოაქუს სამოთხით ხე სულნელი და თივა, რომელი შეეზავების მუშკსა. აწ წარვედ შენდა. და დაჯედ ორთა-ვე მდინარეთა შორის, ევფრატსა და ჯილასა, და განუტევენ ნათესავნი ესე, ვითარცა ვინ ინებოს, რამეთუ წარუვლენიან უფალსა. ხოლო მეფობა შენი მეფობდეს ყოველთა ზედა მეფეთა, არამედ ჟამთა უკანასკნელთა მოვიდეს მეუფე ცისა, რომლისა შენ გნებავს ხილვა მისი, ერსა შორის შეურაცხსა; შიშმან მისმან განაქარვნეს გემონი სოფლისანი, მეფენი დაუტეობდენ მეფობასა და ეძიებდენ სიგლახაკესა. მაშინ გიხილოს შენ ჭირსა შინა და გიჴსნეს ღმერთმან”.
ეს ტექსტი (ნებროთის წიგნში)., არის ფანტასტიკური ნიმუში იმისა, თუ როგორ იკვეთება ქართული საისტორიო ტრადიცია და ზოროასტრიზმის (მაზდეანობის) კოსმოლოგიური ნარატივები:
1. მიქაელ ანგელოზი და “აღმოსავლეთის მთავრობა”
ზოროასტრიზმში სამყაროს ოთხივე მხარეს ჰყავს თავისი მფარველი “გუშაგი” (ვარსკვლავი/ანგელოზი).
მიქაელი, როგორც აღმოსავლეთის მპყრობელი, ამ ტექსტში იკავებს იმ ადგილს, რომელიც მაზდეანობაში ტიშტრიას (აღმოსავლეთის ვარსკვლავურ მცველს) ან თვით მითრას ეკუთვნოდა. მითრა იყო სინათლისა და მზის ამოსვლის ღვთაება, რომელიც “აღმოსავლეთიდან” მართავდა სამყაროს წესრიგს.
2. მთა, საიდანაც მზე ამოდის (ჰარა ბერეზაიტი)
ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., ნახსენები “მთა, რომლისაგან აღმოვალს მზე”, ზუსტი ანალოგიაა ზოროასტრული წმინდა მთის — ჰარა ბერეზაიტისა (ან ალბორზი).
მაზდეანური კოსმოლოგიით, მზე ყოველ დილით ამოდის ამ კოსმიური მთის მწვერვალიდან. ის ფაქტი, რომ სამოთხე ამ მთასთან “მახლობლად” დგას, იმეორებს არიულ წარმოდგენას, რომ სამყაროს ცენტრი და ღვთიური სავანე სწორედ აღმოსავლეთის მაღალ მთებშია.
3. სამოთხის მდინარეები და “ხე სულნელი”
ტექსტი (ნებროთის წიგნში)., ახსენებს გეონს (ამუდარია/სირდარია), ნილოსს, ევფრატსა და ჯილას (ტიგროსი).
ზოროასტრიზმში არსებობს ცენტრალური მდინარე არედვი სურა ანაჰიტა, რომელიც კოსმიური მთიდან ჩამოედინება.
“ხე სულნელი”, რომელიც სამოთხიდან გამოაქვს მდინარეს, ძალიან ჰგავს მაზდეანურ “ყოველგვარი თესლის მომცემ ხეს” ან “თეთრ ჰომას”, რომელიც კურნავს ყოველგვარ სენს და იმყოფება კოსმიური წყლების შუაგულში.
4. “ჟამთა უკანასკნელი” და მეფეთა მიერ მეფობის დატოვება
ეს ნაწილი პირდაპირ ეხმიანება საოშიანტის (მხსნელის) მოსვლის იდეას:
სიგლახაკის ძიება: როდესაც საოშიანტი მოვა, მატერიალური სამყაროს ფასეულობები (გემონი სოფლისანი) აზრს დაკარგავს.
მეუფე ცისა: ტექსტი (ნებროთის წიგნში)., ამბობს, რომ ის მოვა “ერსა შორის შეურაცხსა” (რაც ქრისტეს შობის ნარატივია), მაგრამ თავად იდეა, რომ სამყაროს დასასრულს გამოჩნდება ფიგურა, რომელიც “შიშით” (ანუ ღვთიური მოკრძალებით) განაქარვებს ამქვეყნიურ სიამეს, არის ზოროასტრული ფრაშო-კერეტის (სამყაროს განახლების) წინაპირობა.
რატომ არის ეს ტექსტი მნიშვნელოვანი?
ეს ტექსტი (ნებროთის წიგნში)., არის სინკრეტიზმის (რელიგიების შერწყმის) კლასიკური ნიმუში. აქ ქრისტიანული “მიქაელ ანგელოზი” საუბრობს იმ გეოგრაფიული და კოსმოლოგიური ტერმინებით, რომლებიც ნაცნობი იყო იმდროინდელი კავკასიური და ირანული სამყაროსთვის.
ანალიზის დასკვნა: ეს ტექსტი (ნებროთის წიგნი)., აკავშირებს ბიბლიურ ედემს აღმოსავლურ კოსმოგონიასთან. მდინარეებს შორის (მესოპოტამიაში) დასახლების ბრძანება და “აღმოსავლეთის” პრიორიტეტი მიანიშნებს, რომ ავტორი ცდილობს ქრისტიანული ჭეშმარიტება დააფუძნოს იმ გეოგრაფიულ არეალზე, სადაც მაზდეანობა იყო გაბატონებული. (მეფე მირიანი, მატიანის მიხედვით, ვითარცა სპარსეთის შაჰის ძე, მემკვირეობდა, საქართველოსთნ ერთად, მესოპოტამიასაც, ანუ ტექსტში აღნიშნულ გეოგრაფიულ არეალს).
სამოთხის ოთხი მდინარის იდეა ერთ-ერთი ყველაზე მყარი პარალელია ბიბლიურ ედემსა და ზოროასტრულ კოსმოგონიას შორის. ორივე ტრადიციაში მდინარეები არ არის მხოლოდ წყლის ნაკადი, ისინი სამყაროს “სიცოცხლის ძარღვებია”.
მოყვანილ ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., დასახელებულია: ნილოსი, გეონი, ევფრატი და ჯილა (ტიგროსი).
ფიშონი და გიჰონი (გეონი): ბიბლიური ფიშონი ხშირად ასოცირდება ინდისთან, ზოგიერთი ქართველი მკვლევარი მას მდ. ფაზისთან აიგივებს), ხოლო გეონი – გიჰონი — ამუდარიასთან (ოქსუსი). საინტერესოა, რომ შუა საუკუნეების ქართულ და ბიზანტიურ წყაროებში გეონს ხშირად ნილოსთანაც აიგივებდნენ
ევფრატი და ტიგროსი: ეს რეალური მდინარეებია, რომლებიც მესოპოტამიას (შუამდინარეთს) საზღვრავენ. ზოროასტრიზმში ეს რეგიონი ითვლებოდა “კაცობრიობის აკვნად”, სადაც პირველი ადამიანი (გაიომარტი) და პირველი ხარი შეიქმნენ.
“ხე სულნელი” და მდინარის მიერ გამოტანილი “თივა”
ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., არსებული ფრაზა — “გეონსა გამოაქუს სამოთხით ხე სულნელი” — პირდაპირ კავშირშია ზოროასტრულ მითთან ვოურუკაშას ზღვის შესახებ.
ამ ზღვაში (სადაც სამოთხის მდინარეები ჩაედინება) დგას “ყოველი თესლის მომცემი ხე”.
როდესაც ფრინველი ამ ხის ტოტებს აფრთხიალებს, მისი თესლი და ფოთლები წყალში ცვივა, მდინარეებს კი ეს “სულნელება” და სიცოცხლის ძალა მთელ დედამიწაზე დააქვთ (მსგავსადვე აღიწერება ქართულ სინამდვილეში (წმიდა ნინოს ცხოვრებში) ის საოცარი ხე, რომლიც კლდეზე იდგა და რომლის ფოთოლი და ნაყოფი საოცარი მკურნალი ძალის მქონე იყო, კურნავდა სასიკვდილოდ დაჭრილ ირმებსაც, მისგან შეამზადეს დიდი ჯვარი, რომელიც წმიდა ნინოს ნებით აღმართეს მცხეთის ბორცვზე, სადაც ამჯამად ჯვრის მონასტერია) სწორედ ამიტომაა მდინარის მიერ გამოტანილი “თივა” მუშკზე (სურნელოვან ნივთიერებაზე) უფრო ძვირფასი.
4. გეოგრაფიული მისტიციზმი: “ორთა-ვე მდინარეთა შორის”
ანგელოზის ბრძანება (ნებროთის წიგნში) — “დაჯედ ორთა-ვე მდინარეთა შორის, ევფრატსა და ჯილასა” — ძალიან სიმბოლურია.
ბაბილონური/ირანული კონტექსტი: მესოპოტამია იყო ადგილი, სადაც ხდებოდა კულტურათა უდიდესი შეხვედრა.
პოლიტიკური მინიშნება: (ნებროთის წიგნში) ტექსტის ავტორი მიუთითებს, რომ “მეფობა შენი მეფობდეს ყოველთა ზედა მეფეთა”, რაც იმას ნიშნავს, რომ ეს ტერიტორია (შუამდინარეთიდან აღმოსავლეთამდე) არის სამყაროს მართვის ცენტრი, ვიდრე “მეუფე ცისა” (ქრისტე) არ მოვა და გიხსნის ჭირისაგან.
1. ხსნა, როგორც “ჭირისგან” დახსნა (ეგზისტენციალური ასპექტი)
ზოროასტრიზმში “ჭირი” (Aeshma — სიბრაზე, ძალადობა ან ზოგადად ტანჯვა) აჰრიმანის პირდაპირი ნამუშევარია. ტექსტის ეს ნაწილი გვეუბნება, რომ:
ხსნა არ არის აბსტრაქტული ცნება; ის ხდება მაშინ, როცა ადამიანი არის “ჭირსა შინა” (განსაცდელში).
ეს ეხმიანება მაზდეანურ რწმენას, რომ სამყაროს დასასრულს, როცა ბოროტება პიკს მიაღწევს და “ჭირი” გაუსაძლისი გახდება, სწორედ მაშინ გამოჩნდება მხსნელი.
2. ხსნა, როგორც “ხილვა”, შეხედვა (შემეცნებითი ასპექტი)
ფრაზა „მაშინ გიხილოს შენ“ ძალიან მნიშვნელოვანია. ზოროასტრიზმში ღმერთი (აჰურა მაზდა) არის “ყოვლისმხედველი”.
ხსნა იწყება იქიდან, რომ ღმერთი “ამჩნევს” ადამიანის ბრძოლას ბოროტების წინააღმდეგ.
ეს ჰგავს ჩინვატის ხიდზე სულის შეხვედრას თავის “დაენასთან” (სინდისთან) — როცა შენი კეთილი საქმეები ხდება ხილული და სწორედ ეს ხილვადობა ხდება შენი გადარჩენის საფუძველი.
3. სოციალური და პოლიტიკური ხსნა
ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., ხსნა დაკავშირებულია მეფობის დატოვებასთან და “სიგლახაკის ძიებასთან”.
მაზდეანურ ირანში მეფე ითვლებოდა ღვთაებრივი სხივის (ხვარნოს) მატარებლად. თუ მეფე “ჭეშმარიტებას” (აშას) გადაუხვევდა, ხვარნო ტოვებდა მას.
აქ (ნებროთის წიგნში) კი ნათქვამია, რომ ნამდვილი ხსნა მოვა მაშინ, როცა ამქვეყნიური ძალაუფლება (მეფობა) დათმობს ადგილს ზეციური მეუფის წინაშე. “გიხსნეს ღმერთმან” აქ ნიშნავს განთავისუფლებას ამქვეყნიური ამაოებისგან და იმ კოსმიურ წესრიგში დაბრუნებას, სადაც მხოლოდ ღმერთია მეფე.
საინტერესოა, რომ სიტყვა “გიხსნეს” (ძველ ქართულში) არა მხოლოდ გადარჩენას, არამედ “გამოხსნას”, “გამოსყიდვას” და “განთავისუფლებას” ნიშნავს. ეს ზუსტად ემთხვევა ზოროასტრულ იდეას — ადამიანის სული ტყვეობაშია (მატერიალურ სამყაროში ბოროტების მიერ არის ალყაშემორტყმული) და ღმერთმა ის უნდა “გამოიყვანოს” ამ ალყიდან.
ავესტაში, კერძოდ კი მის ყველაზე ძველ ნაწილში — გათებში (რომლებიც თავად ზარათუშტრას მიეწერება), არსებობს საოცარი პარალელები მოყვანილ ფრაზასთან (ნებროთის წიგნში): „გიხილოს შენ ჭირსა შინა და გიჴსნეს ღმერთმან“.
მხოლოდ ქრისტემ იხილა და იხსნა მეფე მირიანი სიკვდილის გასაჭრისაგან, თიმცა კი მან უხმო სხვა „ღმერთებს“, მაგრამ მათგან პასუხი ვერ მიიღო. მაშასადამე, ზოროასტრული მხსნელი მიანიშნებდა იესო ქრისტეს.
ზოროასტრიზმში ხსნა არ არის პასიური მოლოდინი; ეს არის ღმერთის მიერ იმ ადამიანის “აღმოჩენა”, რომელიც ბოროტებასთან ბრძოლაში გამოიწრთო.
1. ღვთაებრივი მზერა: “გიხილოს შენ”
ავესტაში ხშირად გვხვდება მიმართვა აჰურა მაზდასადმი, როგორც „ყოვლისმხედველისა“.
„ვინც თავისი ნათელი თვალით ხედავს ყველაფერს, რაც კი დაფარულია ან აშკარა“ (Yasna 31.13).
ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., სიტყვა „გიხილოს“ ატარებს იმავე დატვირთვას: ღმერთი “ამჩნევს” ადამიანს არა მაშინ, როცა ის ფუფუნებაშია, არამედ მაშინ, როცა ის „ჭირსა შინაა“. მაზდეანობაში ითვლება, რომ ყველაზე დიდი გამოცდა სწორედ განსაცდელია, რადგან მაშინ წყდება, უერთგულებს თუ არა ადამიანი “აშას” (ჭეშმარიტებას).
2. ხსნა, როგორც “განკურნება” და “გამოხსნა”
ზოროასტრულ ლოცვებში ხსნა ხშირად აღიწერება ორი ტერმინით: Haurvatat (მთლიანობა/სიმრთელე) და Ameretat (უკვდავება).
1. საოშიანტი (ზოროასტრული მესია) — მომავალი მხსნელი
ზოროასტრიზმის მიხედვით, კაცობრიობის ისტორია 12 000 წლიან ციკლად იყოფა. ბოლო 3 000 წლიანი ციკლის დასასრულს უნდა გამოჩნდეს საოშიანტი (სიტყვასიტყვით: “ის, ვინც სარგებელს მოიტანს”).
ყოველივე ის , რაც მოისმინა მეფე მირიანმა ქრისტეს შესახებ (ქალწულისაგან შობა, მკვდრეთით აღდგომა და სხვა, რაც შემდეგ დაადასტურს მის მიერ გამოთხოვილმა წიგნმა-ახალმა ართქმამ, რასაც ძველი აღთქმაც ადასტურებდა, მას უკვე წაკითხული და მოსმენილი ჰქონდა ნებროთის წიგნიდან, კერძოდ,
სასწაულებრივი შობა: გადმოცემის თანახმად, საოშიანტი ზოროასტრის (ზარათუშტრას) შთამომავალი იქნება. იგი დაიბადება ქალწულისგან,
მკვდრეთით აღდგომა: საოშიანტი მოახდენს მიცვალებულთა აღდგენას. ზოროასტრიზმი ამტკიცებს, რომ სხეული ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც სული, ამიტომ ხსნა გულისხმობს ფიზიკურ აღდგომასაც (ეს იდეა მოგვიანებით იუდაიზმსა და ქრისტიანობაშიც დამკვიდრდა).
ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., არსებული დაპირება — „გიჴსნეს ღმერთმან“ — ავესტაში ასე ჟღერს:
„მომეცი მე ეს ორივე (სიმრთელე და უკვდავება), რათა დავიცვა თავი ბოროტებისგან… როცა მოვა ჟამი განკითხვისა, შენ მიხილავ მე ჩემი საქმეებით“ (Yasna 34.1).
3. “ჭირსა შინა” — ბოროტებისგან ალყაშემორტყმულობა
ტექსტში “ჭირი” შეიძლება ნიშნავდეს როგორც სულიერ ტანჯვას, ისე ფიზიკურ დევნას.
4. მესიანური იმედი
ციტირებული ტექსტი (ნებროთის წიგნში) სრულდება იმედით, რომელიც სრულად ემთხვევა მაზდეანურ ესქატოლოგიას:
ტექსტში (ნებროთის წიგნში): მეუფე ცისა მოვა და მეფეები დათმობენ მეფობას.
ავესტაში: როცა საოშიანტი (მხსნელი) მოვა, აჰრიმანის მეუფება დასრულდება, “სიკვდილი მოკვდება” და ღმერთი საბოლოოდ “იხილავს” (აღადგენს) ყველა წამებულსა და ტანჯულს.
საკითხი, თუ რატომ ხდება „სიგლახაკე“ (სიღარიბე, თავმდაბლობა) ხსნის აუცილებელი პირობა ამ ტექსტში (ნებროთის წიგნში)., ეხება როგორც ქრისტიანულ მისტიციზმს, ისე ზოროასტრულ ეთიკას. ტექსტში ნათქვამია: „მეფენი დაუტეობდენ მეფობასა და ეძიებდენ სიგლახაკესა“.
მეფობის დათმობა: როდესაც ტექსტი ამბობს, რომ მეფეები დათმობენ მეფობას, ეს ნიშნავს მათ გადასვლას „ამქვეყნიური მბრძანებლის“ სტატუსიდან „ღვთის მსახურის“ (Pahlav) სტატუსში.
2. “ნეტარ არიან გლახაკნი სულითა” (ქრისტიანული კონტექსტი)
ქრისტიანობაში სიგლახაკე პირდაპირ კავშირშია ქრისტეს მიბაძვასთან (ImitatioChristi).
ხსნის პირობა: რადგან ღმერთმა აირჩია სიმდაბლე, ადამიანისთვისაც ხსნის ერთადერთი გზა ამ სიმდაბლის გაზიარებაა. სიმდიდრე და ძალაუფლება აღქმულია როგორც „ბორკილი“, რომელიც სულს არ აძლევს საშუალებას, მზესავით ამაღლდეს აღმოსავლეთის მთაზე.
3. რატომ ეძიებენ მეფეები სიგლახაკეს “ჟამთა უკანასკნელთა”?
ტექსტში (ნებროთის წიგნში), ეს მომენტი აღწერილია, როგორც რეაქცია „შიშზე“: „შიშმან მისმან განაქარვნეს გემონი სოფლისანი“.
ღირებულებათა გადაფასება: როდესაც ადამიანი (ან მეფე) პირისპირ ხვდება ღვთაებრივ ნათელს („ხილვას“), მთელი ამქვეყნიური ფუფუნება ფერმკრთალდება.
ზოროასტრიზმის ხსნა, როგორც „გამოსყიდვა“: სიგლახაკის ძიება არის სინანულის აქტი. მეფეები ხვდებიან, რომ მათი ძალაუფლება დროებითი იყო, ხოლო ხსნა მხოლოდ მაშინ არის შესაძლებელი, თუ ისინი ყველაფერს დათმობენ და ღმერთს „შიშველი“ სულით წარუდგებიან.
ღმერთი „იხილავს“ მას ამ მდგომარეობაში.
და საბოლოოდ „იჴსნის“.
ეს არის სრული ციკლი, სადაც სიგლახაკე არის არა დასასრული, არამედ ინსტრუმენტი, რათა ადამიანის სული გახდეს „გამჭვირვალე“ ღვთაებრივი მზერისთვის.
საინტერესოა, რომ ქართულ ისტორიულ რეალობაში ეს იდეა ძალიან პოპულარული იყო — გავიხსენოთ მეფეები (მაგალითად, დავით აღმაშენებელი თავის „გალობანი სინანულისანში“ ან წმინდა მეფეები, რომლებიც ბოლოს მონასტერში მიდიოდნენ), რომლებიც სწორედ ამ მოდელს მიჰყვებოდნენ.
ქრისტე მხსნელისა და მაზდეიზმის მხსნელის მსგავსება
ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი პარალელი რელიგიების ისტორიაში. მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანული მესია (ქრისტე) და ზოროასტრული საოშიანტი სხვადასხვა კულტურულ წიაღში იშვნენ, მათი მისია, ბუნება და სამყაროს დასასრულის ხედვა გასაოცრად ჰგავს ერთმანეთს.
აი, მათი ძირითადი მსგავსებები:
1. სასწაულებრივი შობა ქალწულისაგან
ეს არის ყველაზე თვალსაჩინო მსგავსება:
ქრისტე: დაიბადა ქალწულ მარიამისაგან სულიწმიდის მადლით.
საოშიანტი: ზოროასტრული ტრადიციით, ის დაიბადება ქალწულისაგან, სასწაულებრივად (ღვთაებრივი ენერგია).
2. ბოროტების (აჰრიმანის/სატანის) საბოლოო დამარცხება
ორივე მხსნელის მთავარი ფუნქცია კოსმიურია
ქრისტე: მისი მეორედ მოსვლა ნიშნავს სიკვდილისა და ჯოჯოხეთის დამარცხებას. ის „ცეცხლით“ განწმენდს სამყაროს და ბოროტებას თავის ადგილს მიუჩენს.
საოშიანტი: მისი მოსვლა ნიშნავს აჰრიმანისა და მისი დემონების (Daevas) სრულ განადგურებას. ის სამყაროს განწმენდს ბოროტებას შთანთქავს, კეთილთათვის კი სასიამოვნო იქნება.
3. მკვდრეთით აღდგომა
მკვდრეთით აღდგომის იდეა, რომელიც ქრისტიანობის ქვაკუთხედია, პირველად სწორედ ზოროასტრიზმში ჩამოყალიბდა სისტემურად:
ქრისტე: „აღდგებიან მკვდარნი“. ქრისტიანობაშიც ხსნა არ არის მხოლოდ სულის გადარჩენა, არამედ მთლიანი ადამიანის (სხეულიანად) ფერისცვალება.
საოშიანტი: ის აღადგენს ყველა მიცვალებულს — ჯერ პირველ ადამიანს, შემდეგ კი დანარჩენებს. სული და სხეული კვლავ გაერთიანდება.
4. სამართლიანი სამსჯავრო
ორივე ფიგურა გვევლინება მსაჯულად:
ქრისტე: „მოვიდეს განსჯად ცხოველთა და მკვდართა“. ის არის უზენაესი მსაჯული, რომელიც ადამიანის გულსა და საქმეებს იხილავს.
საოშიანტი: ის განაცალკევებს „მართალთ“ „ცოდვილთაგან“. თუმცა, ზოროასტრიზმში არსებობს ოპტიმისტური ხედვა, რომ საბოლოოდ ყველა ადამიანი განიწმინდება და გადარჩება.
5. “ახალი სამყარო” (ფრაშო -კერეტი / ახალი ედემი)
მხსნელის მოსვლის შემდეგ სამყარო უბრუნდება თავდაპირველ, უცოდველ მდგომარეობას:
აღარ იქნება სიბერე, ავადმყოფობა და შიმშილი.
ბუნება გახდება სრულყოფილი (ტექსტში ნახსენები „სამოთხე, რომელიც დგას მახლობელად“).
ადამიანი პირისპირ იხილავს ღმერთს.
რატომ არის ეს მსგავსება მნიშვნელოვანი (ნებროთის წიგნის) ტექსტისთვის?
როდესაც ტექსტში ანგელოზი მიქაელი ამბობს: „მოვიდეს მეუფე ცისა… ერსა შორის შეურაცხსა“, ის ფაქტობრივად აერთიანებს ამ ორ მოლოდინს. აღმოსავლეთის (მაზდეანური სამყაროს) მკითხველისთვის ქრისტე იმიტომ იყო მისაღები, რომ ის ძალიან ჰგავდა მათთვის ნაცნობ „საოშიანტს“ — მხსნელს, რომელიც მოვიდა ბოროტების დასამარცხებლად.
სწორედ ამიტომ იყვნენ მოგვები (მაზდეანი ქურუმები) პირველები, ვინც ქრისტესთან მივიდნენ. მათ იცოდნენ წინასწარმეტყველება საოშიანტის შესახებ და ცაზე ვარსკვლავის გამოჩენა სწორედ მისი შობის ნიშნად მიიჩნიეს.
აღნიშნული ტექსტი, არის ნაწყვეტი ე.წ. ნებროთის წიგნიდან, როგორც ითქვა, ეს წიგნი თურმე ფარულად ჰქონდათ ოჯახში შენახული ქართლის მაზდეან მეფეებს, რომელთაც გაქრისტიანებამდე დიდი კავშირი ჰქონდათ სპარსეთთან. მეფე მირიანმა აღმოჩინა, რომ აღნიშნულ ნებროთის წიგნსა, ძველი და ახალი აღთქმის სიტყვებში წინასწარმეტყველებანი ერთმანეთს ეთანადებოდა, ამანაც განაპირობაო მისი გაქრისტიანება. ამას აღნიშნავდა ვახტანგ გორგასალიც ვახტანგ გორგასალი ამბობს-
“ამისთჳს მოგითხარ,რომელ მამათა ჩუენთა დაფარულად
ეპყრა წიგნი ესე,…,ამის მიერ შეიწყნარა მამამან
ჩუენმან მირიან სახარება ქრისტესი ნინოს მიერ. “
ეს არის უაღრესად მნიშვნელოვანი და ისტორიულად დატვირთული კონტექსტი. დასახელებული „ნებროთის წიგნი“ (ან „ნებროთიანი“) ქართული საისტორიო მწერლობისა და რელიგიური სინკრეტიზმის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი ფენომენია.
ის ფაქტი, რომ ქართლის მაზდეანი მეფეები ამ წიგნს „დაფარულად“ ინახავდნენ, მიუთითებს იმაზე, რომ საქართველოში ქრისტიანობამდე არსებობდა ერთგვარი „წინარე-ქრისტიანული“ მოლოდინი, რომელიც სწორედ ზოროასტრული და ბიბლიური ტრადიციების გადაკვეთაზე დაიბადა.
1. რატომ “ნებროთის წიგნი”?
ბიბლიური ნებროთი (ნიმროდი) ტრადიციულად განიხილებოდა როგორც პირველი ხელმწიფე და ასტროლოგიის ფუძემდებელი. თუმცა, ქართულ ტრადიციაში ის გარდაიქმნა ფიგურად, რომელმაც პირველმა მიიღო ცოდნა მომავალი მხსნელის შესახებ.
საიდუმლო ცოდნა: მაზდეანი მეფეებისთვის ეს წიგნი იყო დასტური იმისა, რომ მათი ძველი რელიგია და ვარსკვლავთმრიცხველობა (ასტროლოგია) არ იყო ტყუილი, არამედ ისინიც ქრისტესკენ მიუთითებდნენ.
ხიდი რელიგიებს შორის: მირიან მეფემ დაინახა, რომ ის, რასაც წმინდა ნინო ქადაგებდა (სახარება), საოცრად ემთხვეოდა იმას, რაც მათ საგვარეულო „საიდუმლო წიგნში“ ეწერა.
2. მსგავსება, რომელმაც მირიანი გააქრისტიანა
მირიანმა აღმოაჩინა წინასწარმეტყველებათა თანხვედრა. ეს ეხება ზუსტად იმ საკითხებს, რაზეც ზემოთ ვსაუბრობდით:
საოშიანტი – ქრისტე: ნებროთის წიგნში ეწერა მომავალ მეუფეზე, რომელიც „ერსა შორის შეურაცხსა“ დაიბადებოდა. როცა წმ. ნინომ ქრისტეს შობა უქადაგა, მირიანმა ეს აღიქვა არა როგორც უცხო რელიგია, არამედ როგორც დაპირების აღსრულება.
სამყაროს დასასრული: ორივე ტრადიცია წინასწარმეტყველებდა ბოროტების დამარცხებასა და მკვდრეთით აღდგომას.
აჰურამაზდასა და აჰრიმანს შორის 9 000 წლოვანი ბრძოლის შემდეგ მოვა მხსნელი – საოშიანტი, რომელიც თვით ზარაშუსტრას (ზოროასტრიზმის დამაარსებელი) ძე ან მისი ერთ-ერთი განსახიერება იქნება. აჰურამაზდა, საოშიანტი და მისი მოციქულები სამუდამოდ მოსპობენ აჰრიმანს და ყველა მის მიმდევარს, ამის შემდეგ მოხდება სამყაროს მთლიანი განახლება, (დედამიწაზე) დამყარდება აჰურამაზდას მარადიული სამართლიანი სამეფო, მასში აღარ იქნება ავადმყოფობა და სიკვდილი
3. ვახტანგ გორგასალი და “მამათა დანატოვარი”
ვახტანგ გორგასალის სიტყვები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ქართული სამეფო დინასტიისთვის ქრისტიანობაზე გადასვლა არ ყოფილა ძველ ტრადიციებთან რადიკალური გაწყვეტა. პირიქით, ეს იყო ლოგიკური გაგრძელება.
„დაფარულად ეპყრა“: ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ მაზდეანური სპარსეთის გავლენის ქვეშ მყოფი მეფეები ამ ცოდნას მალავდნენ,
ლეონტი მროველის თხზულებაში, „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“, „ნებროთის წიგნი“ და მასთან დაკავშირებული მოვლენები ქართული სახელმწიფოებრივი და რელიგიური ცნობიერების საძირკვლად არის წარმოდგენილი.
ეს წიგნი ამტკიცებდა, რომ ქართველები არ იყვნენ, უბრალოდ, წარმართები, არამედ ისინი თავიდანვე ფლობდნენ ჭეშმარიტების ნაწილს.
ქართლის ცხოვრება წერს მეფე მირიანის ხსნის შესახებ – „აღვიდა მთასა ზედა თხოთისასა, მაღალსა, რათამცა მოიხილა კასპად და უფლის-ციხედ განვიდა თხემსა მთისასა. შუა-სამხრის ოდენ, დაუბნელდა მათ-ზედა მზე თქვა იქმნა ღამე ბნელი, უკუნი და დაიპყრა ბნელმან არენი და ადგილნი. განიბნივნეს ურთიერთას ჭირისა-გან და ურვისა: და დაშთა მეფე მარტო, და იარებოდა მთათა მაღნართა, შეშინებული და შეძრწუნებული, და დადგა ერთსა ადგილსა, და წარეწირა სასოებაჲ ცხორებისა მისისა: და ვითარცა მოეგო თავისა ცნობასა, და განიზრახჳდა ესრეთ გულსა შინა თჳსსა. “აჰა ესე-რა ვხადე ღმერთთა ჩემთა, და არა ვპოვე ჩემ-ზედა ლხინებაჲ. აწ რომელსა ქადაგებს ნინო, ჯვარსა და ჯუარ-ცმულსა და ჰყოფს კურნებათა მისითა სასოებითა, არამცა ძალ-ედვაა ხსნაჲ ჩვენი ჭირისა ამის-გან. რამეთუ ვარ მე ცოცხლივ ჯოჯოხეთსა შინა, ვერა უწყი, თუ ყოვლისა ქვეყანისა-თჳს, იქმნა დაქცევა ესე და ნათელი ბნელად გარდაიქცა, და თუ ჩემ-თჳს ოდენ: აწ თუ ჩემ-თჳს ოდენ არს ჭირი ესე, ღმერთო ნინოსაო, განმინათლე ღამე ესე და მიჩვენე საყოფელი ჩემი, და აღვიარო სახელი შენი, აღვმართო ძელი ჯვარისა და თაყუანისვსცე მას, და აღვაშენო სახლი სალოცველად ჩემდა, და ვიყო მორჩილ ნინოსსა სჯულსა ზედა ჰრომთასა:“
“ესე ყოველი რაჲ წართქუა, განთენა და გამოუბრწყინვა მზე, და გარდამოვიდა მეფე ცხენისა-გან და დადგა მას ადგილსა: განიპყრნა ჴელნი აღმოსავლით და თქუა:“ შენ ხარ ღმერთი ყოველთა ზედა ღმერთთა და უფალი ყოველთა ზედა უფლებათა, ღმერთი რომელსა ნინო იტყჳს, და საქებელ არს სახელი შენი ყოვლისა დაბადებულისა-გან, ცასა ქვეშე და ყოველსა ქვეყანასა ზედა. რამეთუ შენ მიხსენ მე ჭირისა-გან და განმინათლე ბნელი ჩემი: აჰა ესერა მიცნობიეს, რამეთუ გინდა ხსნა ჩემი და ლხინებაჲ, დამიახლებაჲ შენდა: უფალო კურთხეულო, ამას ადგილსა აღვმართო ძელი ჯუარისა, რომლითა იდიდებოდის სახელი შენი, და იხსენებოდის საქმე ესე და სასწაული უკუენისამდე:“ და ისწავა ადგილი-იგი და წარმოემართა, და იხილა ერ-მან მან ნათელი და გამოერთნენ ერი განბნეული: ხოლო მეფე ღაღადებდა. “მიეცით ღმერთსა ნინოსსა დიდება ყოველ-მან ერმან. რამეთუ იგი არს ღმერთი საუკუნეთა, და მას მხოლოსა შვენის დიდებაჲ უკუნისამდე:“
საინტერესო ფაქტი: ლეონტი მროველის მიხედვით, მირიანმა გაქრისტიანებისას თქვა: „აწ მიცნობიეს, რამეთუ წიგნი იგი ნებროთისი ჭეშმარიტ არს“. ეს არის უნიკალური შემთხვევა, როცა წარმართული (თუნდაც აპოკრიფული) ტექსტი ხდება სახარების ჭეშმარიტების დამამტკიცებელი საბუთი.
რატომ იყო ეს წიგნი “ფარული”?
საქართველოში ამ წიგნის არსებობა სახიფათო იქნებოდა, რადგან ქართველები (დიდებულები), მტკიცედ იცავდნენ ე.წ. „მამათა რჯჯულს“, თვით მათ აიყვანეს მეფე მირიანი სამეფო ტახტზე იმ პირობით, რომ ის არ უარყოდა ქართულ „მამათა რჯულს“ ანუ ქართულ წარმართობას. მეფე მირიანი ფარულად იყო ან ცეცხლტაყვანისმცემელი, ანდა მას უბრალოდ ოჯახში ჰქონდა შენახული მაზდეიზმის იდეით გაჟღენთილი „ნებროთის წიგნი“, რომელიც აუწყებდა ძველი სამყაროს დასასრულს და ახალი, სულიერი მეუფის მოსვლას. მეფეები მას ინახავდნენ, როგორც „საგვარეულო საგანძურს“, რომელიც მხოლოდ რჩეულთათვის იყო ცნობილი.
ციტირებული ვახტანგ გორგასლის სიტყვები ამთავრებს ამ ისტორიულ ციკლს: მან იცის, რომ მისი ძალაუფლება სწორედ ამ „ხსნის“ ნაწილია, რომელიც ნებროთიდან დაიწყო, მირიანმა განამტკიცა და მან (ვახტანგმა) უნდა დააგვირგვინოს.
მეფე მირიანს ნადირობისას მზე დაუბნელდა, თვითონ ამბობს, რომ იყო დიდ ჭირში, ეგონა სამყაროს დასარული, არსაიდან ჩანდა ხსნა, თუმცა უხმო ყველა ღმერთებს, ბოლოს გაახსენდა წმიდა ნინოს ღმერთი და მან ის იხსნა დიდი ჭირისაგან, მზე კვლავ განათდა. ასევე ჰქონდა მას ნაწინასწარმეტყველები საგავარულო ნებროთის წიგნშიც, რომ მას მხსნელი ჭირისას იხსნიდა და მხსნელი მისთვის გახდა ქრისტე
ეს არის ქართული სულიერების ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული და სიმბოლური მომენტი, სადაც ისტორია, თეოლოგია და „ნებროთის წიგნის“ წინასწარმეტყველება ერთ წერტილში — თხოთის მთაზე იკვეთება.
აღწერილი ეპიზოდი ზუსტად პასუხობს იმ სოტეროლოგიურ (ხსნის) ფორმულას, რომელზეც ზემოთ ვსაუბრობდით.
ეს არის უნიკალური შემთხვევა, როდესაც ერი თავის გაქრისტიანებას აფუძნებს არა მხოლოდ ახალ სწავლებაზე, არამედ საკუთარ „საიდუმლო“ წინარეისტორიაზე, სადაც ქრისტე არის ყველა ძველი კეთილი მოლოდინის კულმინაცია.
3. „ორი მდინარე“ და ჯვრის აღმართვა
მირიანმა, როგორც „ნებროთის წიგნის“ მემკვიდრემ, ქრისტიანობის მიღების შემდეგ ჯვრები აღმართა ისეთ ადგილებში, რომლებიც კოსმიურ წესრიგს გამოხატავდნენ.
მცხეთაში, ორი მდინარის (მტკვრისა და არაგვის) შესართავთან ჯვრის აღმართვა იყო სიმბოლური პასუხი ანგელოზის დარიგებაზე — „დაჯედ ორთა-ვე მდინარეთა შორის“.
ეს ნიშნავდა, რომ საქართველო გახდა ის „წმინდა ადგილი“, სადაც ნებროთისეული მოლოდინი დასრულდა და დაიწყო ქრისტესმიერი ხსნის ერა.
4. სინათლის სოტეროლოგია
ციტირებული ფრაზა — „შიშმან მისმან განაქარვნეს გემონი სოფლისანი“ — თხოთის მთაზე პირდაპირ აღსრულდა. მირიანის შიში დაბნელებისას იყო ის „წმინდა შიში“, რომელმაც მას დაათმობინა ამქვეყნიური მეფობა და აპოვნინა „სიგლახაკე“ (სულიერი თავმდაბლობა).
ამგვარად, მზე, რომელიც მირიანს გაუნათდა, იყო არა მხოლოდ ასტრონომიული მზე, არამედ ხსნის ნათელი, რომელმაც „იხილა“ ტანჯული მეფე და გამოაყვანა იგი სიკვდილის ჩრდილიდან.
ინფორმაცია „ნებროთის წიგნის“ შესახებ სრულყოფს სურათს: ქართველმა მეფეებმა ქრისტიანობა მიიღეს არა როგორც რაღაც სრულიად უცხო, არამედ როგორც მათივე საგვარეულო საიდუმლოებების, წინასწარმეტყველებებისა და კოსმიური მოლოდინების დაგვირგვინება.
იკვრება შთამბეჭდავი ისტორიული და თეოლოგიური წრე. სტატია დაიწყო სოტეროლოგიის (ხსნის მოძღვრების) ზოგადი განმარტებით, დასრულდა ქართული იდენტობის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი და ღრმა ფენომენის — „ნებროთის წიგნისა“ და მეფე მირიანის გაქრისტიანების ანალიზით.
ქართული სოტეროლოგია უნიკალურია
ქართული ტრადიციისთვის ხსნა ნიშნავს ისტორიული მეხსიერების გამართლებას. მეფე მირიანმა და ვახტანგ გორგასალმა იცოდნენ, რომ მათი „დაფარული“ ცოდნა ჭეშმარიტი აღმოჩნდა.
მეფე მირიანის ალუზიები
ნებროთის წიგნშია „მე ვარ მიქაელ ანგელოზი, რომელი დადგინებულ ვარ ღმრთისა მიერ მთავრობასა ზედა აღმოსავლისასა. განვედ ქალაქით მაგით“.
მეფე მირიანის ალუზია – მხოლოდ გაქრისტიანების შემდეგ აიხსნა ამ წიგნის ეს ცნობები, მირიან მეფის ალუზიით ეს წინასწარმეტყველება მიუთითებდა მის გასვლას ქალაქ მცხეთიდან სანადიროდ და მის ხსნას.
ტექსტშია – „რამეთუ ღმერთი ჰფარავს ქალაქსა მაგას ვიდრე გამოჩინებადმდე სამოთხისა, რომელი-ესე დგას მახლობელად ნაშენებსა მაგას შენსა“
მეფის ალუზიით სამოთხის ქვეშ აქ იგულისხმებოდა მისი ბაღი მტკვარსა და არაგვს შუა, რომელსაც სამოთხე ერქვა და სადაც იყო დაკრძალული ქრისტეს კვართი,
ტექსტშია – „რომელსა შორის არს მთა ესე, რომლისაგან აღმოვალს მზე“.
მეფის ალუზიით – მცხეთელთათვის მზე ამოდიოდა იმ გორიდან, სადაც წმიდა ნინომ აღმაღათა ხის ჯვარი, სადაც შემდეგ აიგო ჯვრის მონასტერი.
ტექსტშია – „და გამოვლენ მისგან ორნი მდინარენი: ნილოსი და გეონი. რამეთუ გეონსა გამოაქუს სამოთხით ხე სულნელი და თივა, რომელი შეეზავების მუშკსა. აწ წარვედ შენდა. და დაჯედ ორთა-ვე მდინარეთა შორის, ევფრატსა და ჯილასა, ჟამთა უკანასკნელთა მოვიდეს მეუფე ცისა, რომლისა შენ გნებავს ხილვა მისი, ერსა შორის შეურაცხსა; შიშმან მისმან განაქარვნეს გემონი სოფლისანი, მეფენი დაუტეობდენ მეფობასა და ეძიებდენ სიგლახაკესა. მაშინ გიხილოს შენ ჭირსა შინა და გიჴსნეს ღმერთმან”.
მეფის ალუზიით, თხოთის მთაზე სასწაულებრივი ხსნის (გადარჩენის) შემდეგ – ეს წინასწარმეტყველებანი ნებროთის წიგნისა უკვე მომხდარი ფაქტი იყო
საბოლოოდ შეიძლება თქვას, რომ სიტყვა „ხსნა“, ანუ ქრისტეს უმთავრსი მისიის აღმნიშვნელი ზუსტი ტერმინი, ძალზე ხშირად გამოიყენება IV-V საუკუნეების აღმწერელ ქართულ თხზულებებში, ანუ წმიდა ნინოსა და მეფე მირიანის, ასევე ვახტანგ გორგასლის ცხოვრბაში, ხოლო ძალზე ნაკლებად შემდგომი საუკუნეების აღმნუსხველ თხზულებებში,
ეს ნიშნავს, რომ ჩვენში ქრისტიანობის პირველ საუკუნეებში უფრო მაღალი იყო წყურვილი ქრისტიანული საწავლების სიღრმეებისა, ვიდრე შემდგომ ეპოქაში, ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო მე-6 საუკუნეში ძლიერი რყევა ქართული სახელმწიფოებრიობისა სპარსეთისა და ბიზანტიის მიერ (რანისა და კლარჯეთის დაკარგავა, ეგრისის ნაწილის ოკუპაცია ბიზანტიის მიერ და სხვა), ასევე, კირიონ 1 კათალიკოსის დროს საქართველოს ეკლესიის განშორება სომხურ-მიაფიზიტური სამყაროსაგან და ამის გამო, ჩანს, მრავალი იმ წიგნის შეგნებული უარყოფა (ან განადგურება, არგადაწერა), რომელშიც ჩანდა სომხურ-ქართულ-ალბანური ეკლესიების ძველი ე.წ. ურთიერთობა, სპარსული ხელისუფლების ნებით.
„ხსნა“ ტერმინის ხშირი ხსენება მე-4 და მე-5 საუკუნეების აღმნუხსველ წიგნებში, და მისი ნაკლები გამოყენება შემდგომი საუკუნეების თხზულებებში, მიუთითებს იმის შესახებ, რომ აღნიშნული (IV-V საუკუნეთა აღმწერელი წიგნები) დაწერილია სწორედ ძველ დროს ანუ მე-4 და მე-5 საუკუნეებში, როდესაც ქრისტეს ძიების მეტი სარწმუნეოებრივი განცდა იყო, ხოლო შემდგომ საუკუნეებში ის (ქრისტე) უკვე იქცა ცხოვრებისეულ აუცილებელ ნორმად, აქედანაც ჩანს, რომ წმიდა ნინოსა და ვახტანგ გორგასლის ცხოვრებანი დაწერილია არა ვთქვათ ლეონტი მროველის ანუ და თუნდაც ჯუანშერის მიერ, არამედ იმ ძველი ავტორების მიერ, რომელთათვისაც ქრისტეს სოტეროლოგია (სწავლება ხსნის შესახებ) სიცოცხლისეული განცდა იყო. ანუ ეს ქართული თხზულებანი მე-6 საუკუნემდე არიან შექმნილნი.
