საბჭოურ ისტორიოგრაფიაში გაბატონებული თეორია საქართველოს ეკლესიის პროზელიტიზმის შესახებ და მისი კრიტიკა

თეოლოგიის დარგთაგან უძველესი ხანიდანვე საქართველოში გამორჩეულად
შეისწავლებოდა საისტორიო ღვთისმეტყველება, თუმცა არც მისი ეგზეგეტიკური,
სისტემატური და პრაქტიკული ნაწილები იყო უყურადღებოდ დატოვებული.
საისტორიო ღვთისმეტყველება, როგორც ცნობილია, სწავლობდა საეკლესიო და
ბიბლიურ ისტორიას. მისი კერძო დისციპლინების – პატროლოგიის, სიმბოლიკის,
საეკლესიო არქიტექტურის, ქრისტიანული ლიტერატურის, ხელოვნების,
ღვთისმსახურებისა და დოგმატების ისტორიის ძირითად მაკავშირებელ სამეცნიერო
ღერძს ეკლესიის იტორია წარმოადგენდა.
საქართველოს ეკლესიის ისტორიის, ვითარცა საისტორიო საღვთისმეტყველო ნაწილის
შესწავლის ძირითადი მიზანია შეცნობა ჭეშმარიტებისა, ვითარცა თავისუფლების
(პიროვნული, ეროვნული, საეკლესიო და სხვა) საფუძვლისა.
მაცხოვარი ბრძანებს: „სცანით ჭეშმარიტი და ჭეშმარიტება განგათავისუფლებთ თქვენ“
(იოანე, 8, 32).
წმინდა მამები კი აღნიშნავდნენ – „თავისუფლება … თვისითა სისხლითა მოგვანიჭა ჩვენ
უფალმან ჩვენმან იესო ქრისტემან განმათავისუფლებელმან ყოველთა კაცთამან“ (III
მსოფლიო კრების მერვე კანონი, „დიდი სჯულის კანონი“, 1975, გვ.267).
ღვთის დიდი შიშითა და კრძალვით ჭეშმარიტებით ძიება სიმართლისა მიზანი იყო
საქართველოს ისტორიის სასულიერო მწერლებისა, უძველესი საისტორიო წყაროების –
„მოქცევაი ქართლისაისა“ და „ქართლის ცხოვრების“ ავტორებისა და შემკრებლებისა.
ამის საპირისპიროდ, XX ს-ში, ათეისტურ-ბოლშევიკური რეპრესიების შემდეგ
ისტორიულ მეცნიერებაში ჭეშმარიტების ძიება წახალისებული არ ყოფილა, უფრო
მეტიც, მოითხოვებოდა წყაროების გაყალბება ან მათი ინტერპრეტირება ისე, რომ
შესაძლებელი ყოფილიყო მათი ჩაყენება მარქსისტული იდეოლოგიის სამსახურში.
ჭეშმარიტებით შექმნილი ჩვენი ხალხის ძველი ისტორია „რეაქციულ თეორიად“
გამოცხადდა, დაიწყო მის წინააღმდეგ „გადამწყვეტი ბრძოლა“ („აუცილებელია
დრომოჭმული რეაქციული თეორიების წინააღმდეგ გადამწყვეტი ბრძოლა“ – გაზეთი
„პრავდა“ 18. 2. 1949).
უფრო ადრე XX ს-ის 30-იან წლებში საქართველოს ძველ ისტორიოგრაფიას „ციხე-
სიმაგრე“ უწოდეს, რომელიც უთუოდ უნდა დაენგრიათ, სახელმწიფოს დიდმოხელე
აცხადებდა – „ჩვენ წინაშე დგას ციხე-სიმაგრე, რომელსაც საქართველოს ისტორია
ეწოდება და რომელიც ჯერ აუღებელია, მაგრამ არ არსებობს ისეთი ციხესიმაგრე, რომლის
აღება ბოლშევიკებს არ შეეძლოთ, საჭიროა ენერგიული მუშაობა და მტკიცე
ბოლშევიკური ნების.ოფა ამ ციხე-სიმაგრის ასაღებად“ („ივ. ჯავახიშვილი ტირანიის
წინააღმდეგ“, თბ. 2004, გვ.172).
XX ს-ის 20-იან-30-იან წლებშივე ჩაეყარა საფუძველი „ქართიზაციის თეორიას“.
ეს თეორია ბოლშევიკების ხელში გადაიქცა არა მხოლოდბერკეტად საქართველოს ძველი
ისტორიის დასანგრევად, არამედმის ჩასანაცვლებლადაც. ამჟამად „ქართიზაციის“
თეორია ერთადერთდა უტყუარ სამეცნიერო მიმართულებადაა აღიარებული.
ისაბსოლუტურადაა გაბატონებული XXს. და XXI ს-ის დასაწყისისქართულ
ისტორიოგრაფიასა და, ასევე, ფილოლოგიაში.
მართალია, ძველი ქართული ისტორიოგრაფიის ადგილი ახალმა დაიჭირა, მაგრამ,
სამწუხაროდ, როგორც ამჟამინდელი რეალური ფაქტები აჩვენებს, მან ვერ შეძლო
ქართველი ერის ინტერესების დაცვა და ისტორიული სიმართლის წარმოჩენა
სეპარატისტების მიერ გაჩაღებულ აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს კონფლიქტების დროს.
ოკუპანტების მიერ აფხაზეთის დაჭერის წინ ე.წ. „იდეოლოგიურ ომში“ ქართველთა
დამარცხება უნდა აიხსნას ახალი ქართული ისტორიოგრაფიის სისუსტითაც, რომელიც
იქამდე ათეული წლების მანძილზე აცხადებდა, რომ თავდაპირველად, უძველეს
ხანაშივე, კოლხეთის სამეფოს ეპოქაშივე, მთელი დასავლეთ საქართველოს
ზღვისპირეთი დასახლებული იყო აფხაზურ-ადიღეური ტომებით და შემდგომ დროს მათ
ადგილზე ჩასახლდნენ ქართველური ტომები. არა მხოლოდ აფხაზეთში, სამაჩაბლოს
კონფლიქტის დროს მხოლოდ ენთუზიასტი ისტორიკოსები იცავდნენ ეროვნულ
ინტერესებს. სამწუხაროდ, ოფიციალურმა „ქართიზაციის“ თეორიით ხელშეკრულმა
ისტორიოგრაფიამ ვერ შეძლო სიმართლის წარმოჩენა. მართლაც, მას გაუჭირდა
ქართველთა სამართლიანობის წარმოჩენა, რადგანაც იქამდე მეცნიერულად ამტკიცებდა
„ქართიზაციის“ თეორიის შესაბამისად, რომ აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის
მოსახლეობა, მათ შორის, სამაჩაბლოში ისტორიულად მცხოვრები დვალები იყვნენ არა
ქართველები, არამედ – არაქართველები, რომელთა „ქართიზაცია – გაქართველება“ მოხდა
გარკვეულ ისტორიულ ეტაპზე. თითქოსდა არამარტო დვალები და სხვა მთიულები –
გაქართველებული „ქართიზებული“ ხალხი ყოფილან ჰერ-კახები, ქვემო ქართლელები,
ტაო-კლარჯელები, დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობა, თანაც თურმე მათი
ასიმილაციის პროცესში საქართველოს ეკლესიას დიდი წვლილი მიუძღოდა. ქართულ
საბჭოთა ენციკლოპედიაში სტატიაში „ქართველები“ ასეთი ტერმინოლოგიით არის
აღწერილი ეს პროცესი: „ქართის ტომმა“ შეძლო აღმოსავლეთ საქართველოში მცხოვრები

„არაქართულ და არაქართველურ“ ტომებში შეღწევა – ინფილტრაცია და მათი
ასიმილაციის შემდეგ IX-X სს-ში ჩამოყალიბდა „აღმოსავლურქართული ეროვნება“ (ქსე,
ტ.10, 1986 წ. სტატია „ქართველები“ გვ.459). ამ სტატიის მიხედვით, ქართის ტომმა
შეძლო „ჰერულალბანური მოსახლეობის ქართიზაცია“ (ქსე, 10, გვ.460). მაშასადამე,
ოფიციალური თვალსაზრისით, ჰერები და ალბანელები ერთი ხალხია ანდა ჰერულ-
ალბანური მოსახლეობა ერთი ეთნოსია, რომელიც შემდგომ ქართიზებული იქნა და
შეემატა „აღმოსავლურ-ქართულ ეროვნებას». აქედანაც ჩანს, რომ ოფიციალური
ისტორიოგრაფიის თვალსაზრისით იყო დრო როდესაც ჰერები ქართველები არ იყვნენ.
„პრავოსლავნაია ენციკლოპედიის“ მიხედვით კი, თავდაპირველად ისინი ალბანეთის
საკათალიკოსოს იურისდიქციაში იყვნენ. საინტერესოა, რომ მიუხედავად ამ
ოფიციალური მოსაზრების არსებობისა, თბილისიდან ამჟამად დაბეჯითებით უნერგავენ
საინგილოს მოსახლეობას თვალსაზრისს, რომ ისინი ჰერები არიან. თუმცა იქამდე
ინგილოებმა თავიანთი ჰერობის შესახებ არაფერი იცოდნენ და ისინი თავიანთ თავს
აღმოსავლეთ კახეთის მოსახლეობად მიიჩნევდნენ. ამჟამად კი თვალსაზრისი, რომ
ინგილოები ჰერები არიან, ძალზე გავრცელდა, ამის პარალელურად, აზერბაიჯანელი
ისტორიკოსები და მეცნიერები ამტკიცებენ, რომ ჰერები და ალბანელები ერთი ხალხი
იყო და, ამასთანავე, ალბანელები აზერბაიჯანელი ხალხის წინაპრები იყვნენ,
შესაბამისად, ალბანური კულტურა აზერბაიჯანული კულტურის საკუთრებაა და
შემდგომ ქართულმა ეკლესიამ ის მიისაკუთრა. მაშასადამე, ინგილოები თუ ჰერები
არიან, ისინი ამის გამო აზერბაიჯანულ ტომად მოიაზრება.
ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, როგორც ვთქვით, IX-X სს-ში ჩამოყალიბებულა
აღმოსავლურ-ქართული ეროვნება და მისი სახელი ყოფილა – „ქართველები“.
რა მდგომარეობაა დასავლეთ საქართველოში? დასავლეთ საქართველოში თურმე
ჩამოყალიბებულა სხვა დასავლურ-ქართული ეროვნება და ასეთი პროცესები
განვითარებულა: ჩვენი ენციკლოპედიის თანახმად, დაიწყო დასავლეთ საქართველოს
„ქართიზაცია“ ეკლესიის მეოხებით – „IX ს-დან მთელ დასავლეთ საქართველოში
ქართული ეკლესია გაბატონდა“, რის შედეგადაც ტერმინმა „ქართველი“ კულტურულ-
პოლიტიკური მნიშვნელობა შეიძინა (ქსე, ტ.10, გვ.460).
მეორე ავტორის აზრით, და ესაა საყოველთაო ოფიციალური თვალსაზრისი – «ეთნიკური
არაქართველი, რომელიც ქრისტიანობას მიიღებდა, ქართველად ითვლებოდა»(რ.
თოფჩიშვილი, 2002, გვ.15). ამ ავტორის აზრით, დასავლეთ საქართველოში იქამდე უკვე
ჩამოყალიბებული იყო მაღალი კლასის საფეხურის კოლხური ანუ მეგრულ-ჭანური
ეთნოსი და შემდგომ დაიწყო მისი „ქართიზაცია“ (იქვე, გვ.5,7, გვ.83). როგორც ვთქვით,
ეს პროცესი ქართული ეკლესიის მეოხებით ხორციელდებოდა, რომელიც იჭრებოდა სხვა
უცხო ეკლესიის, ამ შემთხვევაში, დასავლეთ საქართველოს კონსტანტინოპოლის
იურისდიქციის საზღვრებში და მათ მრევლს ითვისებდა. ცხადია, ესაა დადანაშაულება
პროზელიტიზმში. იყო თუ არა ქართული ეკლესია პროზელიტური? პროზელიტიზმი
დაგმობილია მოციქულთა დროიდანვე და პროზელიტიზმი, ანუ სხვისი სამწყსოს
მისაკუთრება ეკლესიისთვის სათაკილო ქმედებად ითვლებოდა ჯერ კიდევ I მსოფლიო
კრებიდან. ქართული ეკლესიისათვის ასეთი ეპითეტი სასიამოვნო არ არის. ამ სათაკილო
ეპითეტით თანამედროვე ავტორებს, ჩანს, ერის წინაშე ჩვენი ეკლესიის მნიშვნელობის
წარმოჩენა სურთ.
საერთაშორისო კონფერენციაზე, რომელიც საქართველოში ქრისტიანობის ოც საუკუნეს
ეძღვნებოდა, ისტორიის ინსტიტუტის დირექტორი დ. მუსხელიშვილი წარდგა
მოხსენებით „ქართული ეკლესია და სახელმწიფო ტერიტორია შუა საუკუნეებში“, სადაც
ბრძანა: „ქართული ეკლესიის კულტურულ-იდეოლოგიური პროზელიტიზმი წინასწარ
ქმნიდა მკვიდრ ნიადაგს პოლიტიკური პროცესების წარმატებით განვითარებისათვის“.
(დ. მუსხელიშვილი, 2005, გვ. 33).
აღსანიშნავია, რომ ჩვენი სახელმწიფოსა და ეკლესიის არაკეთილისმსურველებმა,
განსაკუთრებით კი სეპარატისტმა იდეოლოგებმა, იმთავითვე აიტაცეს ჩვენი
ისტორიოგრაფიის „ქართიზაციის“ თეორიის დასკვნები ჩვენი ეკლესიის პროზელიტიზმის
შესახებ თავიანთ სასარგებლოდ. ისინი ვრცელ სამეცნიერო ნაშრომებში (მათ შორის,
ქვემოთ განვიხილავთ „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიას“ სტატიებს) ამტკიცებენ, რომ
საქართველოს ესა თუ ის კუთხე ისტორიულად არაქართული რეგიონია და, შესაბამისად,
ქართველებს ისტორიული უფლება არა აქვს ამ კუთხეებზე.
ჩვენ კი ვაცხადებთ: შეუძლებელია, საქართველოს წმინდა ეკლესია პროზელიტური
ყოფილიყო, რატომ? ისტორიულად სიტყვა „პროზელიტი“ ერქვა იუდაურ
სარწმუნოებაზე მიქცეულ წარმართს, მაგრამ ამჟამად „პროზელიტური“ ეკლესია ისეთს
ეწოდება, რომელიც იჭრება სხვა ეკლესიის სამრევლოში მისი მისაკუთრების მიზნით.
ასეთი ქმედება კი მსოფლიო საეკლესიო კანონებით მიუღებელი იყო და არის.
მაგალითად, მოციქულთა 35-ე კანონი ბრძანებს: „ეპისკოპოსმა არ უნდა გაბედოს
ხელდასხმა თავისი სამრევლოს გარეთ, ქალაქებსა და სოფლებში, რომლებიც არ
ექვემდებარებიან მის ეკლესიას. ხოლო თუ იგი მხილებული იქნება… უნდა განიკვეთოს
ისიც და მის მის მიერ ხელდასხმულებიც“ („დიდი სჯულის კანონი“, საქართველოს
ეკლესიის კალენდარი, 1987, გვ.166).
მოციქულთა ამ კანონს კიდევ უფრო ამტკიცებს 381 წელს კონსტანტინოპოლში
მოწვეული II მსოფლიო კრების მე-2 კანონი: „ეკლესიათა კეთილად განგებისა და
მშვიდობისათვის არცერთ ეპისკოპოსს არ აქვს უფლება, გასცდეს თავისი ეკლესიის
საზღვრებს და შეიჭრას სხვა ეკლესიის საზღვრებში, რათა არ მოახდინოს ეკლესიების
აღრევა. კანონის თანახმად, ალექსანდრიის ეპისკოპოსი უნდა განაგებდეს მხოლოდ ეგვი
პტის ეკლესიებს… პონტოელი ეპისკოპოსნი უნდა მართავდნენ მხოლოდ პონტოს
ეკლესიებს, ხოლო თრაკიის ეპისკოპოსნი – მხოლოდ თრაკიის ეკლესიებს. ეპისკოპოსი არ
უნდა გავიდეს თავისი სამთავროს ეკლესიის ფარგლებიდან ხელდასხმისათვის“ („დიდი
სჯულის კანონი“, კალენდარი, 1987, გვ.210).
III მსოფლიო კრების მამებმა კიდევ უფრო დაბეჯითებით დამოძღვრეს ეკლესიათა
მეთაურები, არ დაემორჩილებინათ სხვისი სამწყსო: – „ნურც ერთი ეპისკოპოსი ნუ
მიიტაცებს სხვა ეპარქიას, რომელიც თავიდანვე და ძველთაგანვე არ ემორჩილებოდა მას
და არ იყო მის წინამორბედ საყდრისმპყრობელთა გამგებლობის ქვეშ, ხოლო თუ ვინმე
მიიტაცებს სხვის ეპარქიას იძულებით, განთავისუფლებული უნდა იყოს იგი, რათა არ
დაირღვეს მამათა კანონები“, (III მსოფლიო კრების მე-8 კანონი, დასახ. ნაშრ. გვ.212).
იმავეს წერს და აღნიშნავს სხვა საეკლესიო კანონებიც. თუ ქართული ეკლესია
პროზელიტური იყო და მას ძველთაგანვე არ ემორჩილებოდა დასავლეთ საქართველოს,
აღმოსავლეთ საქართველოს ერთი ნაწილის, სამხრეთ საქართველოს სამწყსოები,
ქართულმა ეკლესიამ კი მიითვისა ისინი, ამით დაურღვევია მსოფლიო საეკლესიო
კანონები, კერძოდ, მოციქულთა 35-ე, II მსოფლიო კრების მე-2, III მსოფლიო კრების მე-8,
კართაგენის 74-ე და სხვა კანონები, და განა კანონდამრღვევი ეკლესია შეიძლება
ყოფილიყო მართალი და მართლმადიდებლური, რომლითაც ამაყობდნენ საქართველოს
ეკლესიის წმინდა მამები? რომლის შესახებ მიუთითებდა პროკოფი კესარიელი, „რომ
ქართველები მართლმადიდებლობის წესებს ყველაზე უკეთ იცავდნენ“, სომეხი
იერარქები წერდნენ, რომ ქართველები ამაყობენ თავიანთი სარწმუნოებრივი სიწმიდით
და თავიანთი საეკლესიო უპირატესობით.
ქართული ეკლესია კი თურმე არღვევდა უმთავრეს საეკლესიო კანონებს და სხვის
იურისდიქციაში იჭრებოდა: – „დასავლეთ საქართველოში გაბატონდა ქართული ეკლესია
და მღვდელთმსახურებაც ქართულ ენაზე სრულდებოდა, რამაც დიდად შეუწყო ხელი
დასავლეთ საქართველოში „ქართიზაციის“ პროცესს“ (ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია
(ქსე), ტომი „საქ. სსრ“, 1981წ. გვ.61).
ქართული ეკლესიის „გაბატონებამდე“ დასავლეთ საქართველოში, ჩვენი ისტორიკოსების
მტკიცებით, თურმე არსებობდა ეგრისისა და აფხაზეთის ეკლესიები, რომლებიც
იმყოფებოდნენ კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში, ისინი შემდგომ გაერთიანებულან
კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაშივე, მაგრამ IX ს-ში მცხეთის საკათალიკოსოს
„გაბატონების“ შედეგად კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს დაუკარგავს მთელი
დასავლეთ საქართველოს მომცველი ეს მნიშვნელოვანი სამიტროპოლიტოები და
საეპისკოპოსოები. ოფიციალური ისტორიკოსი წერს: «ეს საეკლესიო გამოყოფა, როგორც
ვთქვით, ერთბაშად არ მომხდარა. ჯერ ხორციელდება ეგრის-აფხაზეთის ეკლესიების
გაერთიანება, როგორც კონსტანტინოპოლის სამწყსოში შემავალი ეპარქიისა, რომელსაც
სათავეში აფხაზთა კათალიკოსი ედგა (VIII ს. ბოლო ან IX ს. დასაწყისი); შემდეგ IXს.
მანძილზე (საფიქრებელია, უფრო მის პირველ ნახევარშივე) დასავლეთ საქართველოს
ეკლესია გამოეყოფა კონსტანტინოპოლს და მცხეთის ტახტს უერთიანდება, ხოლო
აფხაზთა კათალიკოსი სრულიად საქართველოს კათალიკოსს ექვემდებარება.
კონსტანტინოპოლიდან გამოყოფის შემდეგ იწყება ბერძნული კათედრების მოშლა და
მათ საპირისპიროდ ქართული საეპისკოპოსო ცენტრების დაარსება, ეს საეკლესიო
რეფორმა, ნ. ბერძენიშვილის ვარაუდით, საბოლოოდ X ს-ში სრულდება (ნარკვევები, ტ.
II, 1973, გვ.427). თუ როგორი რეაქციული იყო ქართული ეკლესიის ეს „პროზელიტიზმი“
ანუ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციაში შეჭრა – ამის შესახებ ჩვენი
ოფიციალური ისტორიოგრაფია წერს: „ქართველები აქედან სდევნიან ბერძნულ ენას,
ბერძნულ ვიწრო ეროვნულ კულტურას, შემოაქვთ და ავრცელებენ საკუთარ, ქართულ
ენას, ქართულ ღვთისმსახურებას და ქართულ საეკლესიო-სამონასტრო წესებს“.
ქართულ კულტურას თან მოჰქონდა ქართული პოლიტიკური შეგნება და იდეალი, ასე
რომ „მცხეთა ჯერ ენობრივად (ეთნიკურ ელემენტზე დაყრდნობით) შეიჭრა ლიხთ-
იმერეთში, ხოლო შემდეგ, როგორც ჩანს, ეს საინტერესო ფორმულა წამოაყენა თავისი
ორგანიზაციული გაბატონების დასასაფუძვლებლად – „ქართლია“ იქ, სადაც
მღვდელთმსახურება ქართულ ენაზეა (მხოლოდ „კვირიელეისონი“ შეიძლება
ბერძნულად). მირონის კურთხევა „ქართლს“ განეწესება. მაშ ქართლს ნაკურთხი მირონი
სავალდებულოა ყველა იმ ეკლესიისათვის, სადაც მღვდელთმსახურება ქართულ ენაზეა.
ცხადია, მცხეთის საკათალიკოსოს მხრივ, ეს არის კანონიკური საფუძვლების დაცვით
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს წინააღმდეგ მიმართული ბრძოლა ლიხთ-იმერეთის
ეკლესიაზე ორგანიზაციულად გაბატონების მიზნით (თ. პაპუაშვილი, 1973, გვ. 586). ამ
მოსაზრების საპირისპიროდ XX ს. ბოლოს ქართულმა საეკლესიო ისტორიოგრაფიამ სულ
სხვაგვარად ახსნა ის პროცესები, რომელნიც მიმდინარეობდნენ VIII-IX სს-ში ჰერეთში,
ტაო-კლარჯეთსა და დასავლეთ საქართველოში (იხ. ა. ჯაფარიძე, 1996-1999).
საბჭოთა კავშირის საზღვრების ჩაკეტილობის გამო ბერძნულ სამყაროში და, მათ შორის,
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოშიც XX ს. ბოლოსაც არ იცნობდნენ იქამდე სრულიად
ახალ საბჭოთა საისტორიო თეორიას ქართული ეკლესიის პროზელიტიზმისა და „მისი
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს წინააღმდეგ მიმართული ბრძოლის შესახებ“
(საბჭოური სიტყვებია). ცნობილი ბერძენი კანონისტის – მიტროპოლიტ მაქსიმეს წიგნი
„საქართველოს ეკლესია და მისი ავტოკეფალია“, არ ფლობს ცნობებს ამასთან
დაკავშირებით. შეიძლება დაისვას კითხვა, რა პრობლემები შეექმნება საქართველოს
ეკლესიას სამომავლოდ, თუ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო ანუ უცხოეთის
რომელიმე ეკლესია ოფიციალურად აღიარებს აღნიშნულ თეორიას ქართული ეკლესიის
შეჭრის შესახებ იქამდე კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში მყოფ დასავლეთ
საქართველოში, ეს თეორია ხომ არ შეუქმნით მათ მყარ სამართლებრივ საფუძველს,
რათა ცნონ და აღიარონ სეპარატისტული ეკლესიები აფხაზეთსა და დასავლეთ
საქართველოს სხვა კუთხეებში. მეორე მხრივ, ეს თეორია იძლევა კარგ საშუალებას და
მასზე დაყრდნობით უკვე აქეზებენ ამ კუთხეთა სეპარატისტ მოაზროვნეებს, რათა დედა
ეკლესიად აღიარონ არა საქართველოს წმინდა ეკლესია, არამედ კონსტანტინოპოლის
საპატრიარქო.
მრავალგზის აღინიშნა, რომ უცხოეთში ეს თეორია ყველაზე უფრო მეტად გაიტანა და
გაავრცელა „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიამ“. არასოდეს არცერთ საუკუნეში
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს არ გამოუთქვამს არავითარი თვალსაზრისი ანდა
შენიშვნაც კი დასავლეთ საქართველოს მის ეპარქიებში ქართული ეკლესიის შეჭრის
შესახებ. ეს რომ ასე ყოფილიყო, ქართულ-ბერძნული ათასწლოვანი საეკლესიო
ურთიერთობის დროს ამის შესახებ ერთხელ მაინც გამოითქმოდა თუნდაც მცირე
შენიშვნა. საქმე ის არის, რომ კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში მყოფი ფაზისის
სამიტროპოლიტო და მისი ოთხი საეპისკოპოსო, რომელიც თითქოსდა ქართული
ეკლესიის მიერ იყვნენ გაუქმებულნი, სინამდვილეში მდებარეობდნენ არა დასავლეთ
საქართველოში, არამედ ქართველი ერის უძველეს ქვეყანაში, რომელსაც ტრაპეზონის
ოლქი ეწოდა, იქამდე კი მას ერქვა „ქალდეა“, „სოფელი მეგრელთა“. იქ ტრაპეზონის
ოლქში მდებარე ჭოროხის ანუ ფასისის მარცხენა სანაპიროზე მდებარეობდნენ ფასისის
სამიტროპოლიტო და მისი საეპისკოპოსოები – როდოპოლისისა, საისინისა, პეტრონისა
და ზიგანასი, როგორც ეს კარგად არის გარკვეული ნ. ადონცის მიერ. ეს სამიტროპოლიტო
კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში იმყოფებოდა, ხოლო მის ჩრდილოეთით მოქცეული
მიწა-წყალი ჭოროხიდან ვიდრე მდინარე ეგრისწყალამდე (ვახტანგ გორგასლის შემდგომ
მდინარე კლისურამდე) – წმინდა ნინოს დროიდანვე ქართული ეკლესიის
იურისდიქციაში იმყოფებოდა, ასე რომ, ჩვენი ძველი საეკლესიო მატიანეების ცნობებით,
დასავლეთ საქართველოში იმთავითვე ძველთაგანვე საქართველოს ეკლესიის
იურისდიქცია ვრცელდებოდა. სხვა საეკლესიო წყაროებთან ერთად ამის შესახებ
ხაზგასმით მიუთითებდა „რუისურბნისის“ საკანონმდებლო კრების ძეგლისწერა –
„ანდრია პირველწოდებულმა სახარება იქადაგა ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა“
(„დიდი სჯულის კანონი“, 1975, გვ.545), ხოლო წმინდა ნინომ ქრისტიანულ
სარწმუნოებაზე მოაქცია „ყოველი სავსება ყოვლისა ქართველთა ნათესავისა“ (იქვე,
გვ.546).
ამ კრების წმინდა მამების თვალსაზრისით, დასავლეთ საქართველო მუდამ ისტორიული
საქართველო იყო, რომლის მოსახლეობა, აღმოსავლეთ საქართველოსთან ერთად მოაქცია
წმინდა ნინომ. მაშასადამე, დასავლეთ საქართველოში საეკლესიო იურისდიქცია
იმთავითვე მცხეთის ხელში იყო და არა კონსტანტინოპოლისა. დასავლეთ საქართველო
ეკლესიურად როდესმე კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში რომ ყოფილიყო, ამის
შესახებ უთუოდ შემორჩებოდა პირდაპირი ან ირიბი ცნობები თვით ბერძნულ
წყაროებშივე, ან რაიმე საყვედურნარევი მინიშნება მაინც ბერძენი იერარქებისა, ასეთი კი
არ არსებობს. მაგალითად, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი ნიკოლოზ მისტიკოსი ძალზე
თბილ და მეგობრულ წერილებს წერდა აფხაზთა მეფეს – გიორგი II-ს X ს-ის შუა წლებში,
როცა საბჭოთა ისტორიკოსების აზრით, მის სამეფოში „ბრძოლა იყო გაჩაღებული
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს წინააღმდეგ“, ასე რომ ყოფილიყო,
კონსტანტინოპოლის პატრიარქი ნიკოლოზ მისტიკოსი როგორმე მოახერხებდა
პროტესტის განცხადებას აფხაზთა მეფის – გიორგი მეორისადმი (922-957), (იხ., მისი
წერილები გიორგი II-ისადმი გეორგიკა, IV, ნარკვ. II); ერთი სიტყვით, წყაროები არ
ადასტურებენ საბჭოურ თვალსაზრისს.
აღმოსავლეთში, ბატონ დავით მუსხელიშვილის თვალსაზრისით, თვით წმინდა ნინოს
„საქმიანობა“ თითქოსდა მიმართული იყო იქითკენ, რომ ჰერეთში მცხოვრები
არაქართული მოსახლეობა (ალბანელები) გაექართველებინა. ჩემი აზრით, ასეთი
წარმოდგენა წმინდა ნინოსი ძალზე უცნაურია. დ. მუსხელიშვილი წერს: ბოდბე
სუჯეთისა და კამბეჩოვანის საზღვარზე მეფე მირიანის დროს ახლადშემოერთებული
ქვეყანა იყო, აქ „ალბანელებიც (ჰერები) ცხოვრობდნენ … მათი საბოლოო ასიმილაცია
დროის ამბავი იყო“ (დ. მუსხელიშვილი, 2003, გვ.38). „ჩანს, მირიან მეფის და წმინდა
ნინოს ინტენსიური კულტურულ – საგანმანათლებლო საქმიანობა მიმართული ჰერეთში
ქართული ქრისტიანობის გავრცელებისაკენ… რომელიც წინააღმდეგობას აწყდებოდა, არა
მხოლოდ ალვანელთაგან, არამედ სომხებისგანაც“ (იქვე, გვ.38). სხვა სიტყვებით რომ
ვთქვათ, წმინდა ნინო „აქართველებდა“ არა მარტო ჰერ-ალვანელებს, არამედ, სომხებსაც;
ჩვენი მეცნიერების ამ მოსაზრების საპირისპიროდ, მოვსეს ხორენაცს მთელი
მოსახლეობა „კლარჯეთიდან მასქუთებამდე“ (ანუ კასპიის ზღვისპირეთში მცხოვრებ
ტომ მასქუთებამდე) – ეთნიკურ ქართველებად მიაჩნია (სადაც იქადაგა წმინდა ნინომ)
და არა სომხებად, ანდა ალბანელებად (ჰერებად), როგორც წარმოადგინა საბჭოთა
ისტორიოგრაფიამ. სომხური საისტორიო მწერლობის მამა, სომეხთა ჰეროდოტედ
წოდებული მოვსეს ხორენაცი წერს: „სანატრელი ნუნე წავიდა იქედან (ე.ი. მცხეთიდან),
რათა თავისი ადვილგასაგები საუბრით ქართველთა (!) ქვეყნის სხვა კუთხეებიც
დაემოძღვრა. გავბედავ და ვიტყვი, რომ ნუნე მოციქული ქალი გახდა. მან იქადაგა
სახარება კლარჯეთიდან დაწყებული ვიდრე ალანთა და კასპიის კარამდე. მასქუთთა
საზღვრებამდე, როგორც ამას აგათანგელოზი გაუწყებს შენ“ (მ. ხორენაცი, 1984, გვ. 172).
წმინდა ნინოს სომხები, ანდა თუნდაც ალბანელები (იგივე ჰერები, დ. მუსხელიშვილის
აზრით) რომ გაექართველებინა, როგორმე ხორენაცი მიუთითებდა ამის შესახებ, მაგრამ
ის სულ სხვა რაიმეს გვაუწყებს, კერძოდ, საზღვრავს ქართველების ეთნიკურ
განსახლებას – ესაა კლარჯეთი, ვიდრე ალანთა და კასპიის კარამდე (ე.ი. დარიალამდე),
ვიდრე მასქუთთა საზღვრამდე – ამ საზღვრებში ქართველები სახლობენ, მათ უქადაგა
წმინდა ნინომ; ასე რომ, დარიალის კარამდე მცხოვრები დვალები გაქართველებული
ვაინახები არ იყვნენ, როგორც წარმოუდგენია საბჭოური ეპოქის ისტორიოგრაფიას,
არამედ – ქართველები, ასევე მასქუთების ქვეყნამდე, ანუ აღნიშნულ მტკვარ – არაქსის
შესართავამდე მცხოვრები ჰერები მ. ხორენაცს ეთნიკურ ქართველებად მიაჩნია და არა
ალბანელებად. დ. მუსხელიშვილი ფიქრობს, რომ წმინდა ნინოს „პროზელიტიზმის
სიმბოლო“ აღუმართავს ახლად შემოერთებულ ალბანურ ქალაქ ბოდისში (ე.ი. სადღაც
უჯარმა – ბოდბეში) და წერს – „მგონია ასე უნდა გავიგოთ წმინდა ნინოს
გადაწყვეტილება, რომ ჯვარი – ქრისტიანული პროზელიტიზმის სიმბოლო – დროებით
„აღიმართოს იგი უჯარმას ქალაქსა და დაბა ბოდისი არა წინ აღუდგეს ქალაქსა მას
მეფეთასა, რამეთუ ერისა სიმრავლე არს მუნ“ (დ. მუსხელიშვილი, 2003, გვ. 39).
ასე იქცა დავით მუსხელიშვილის სიტყვით, „ორი ფაქტობრივად ეთნიკურად
ერთმანეთისგან განსხვავებული ქვეყანა ერთ კულტურულ ერთეულად“ (იქვე, გვ.41).
აქედან ჩანს, რომ საბჭოთა ეპოქის ისტორიკოსების აზრით, წმინდა ნინო ქართლის
გარდა, ალბანეთშიც მოღვაწეობდა და მან ალბანეთის ქვეყნის ერთი ნაწილი ქართულ
ეკლესიას შემოუერთა. ბოდბის მიჩნევა არა ქართლის, არამედ ალბანეთის ქალაქად,
ქართულ წყაროებს ეწინააღმდეგება; წმინდა ნინო, ქართველთა განმანათლებელია და
არა ალბანელებისა. ჯვარი არ არის პროზელიტიზმის სიმბოლო, ქართულ ეკლესიას ჯვარი
პროზელიტური მიზნით არასოდეს გამოუყენებია, მით უმეტეს, არაქართული ტომების
„ასიმილაცია – გაქართველების“ მიზნით; ასეთი მოსაზრება უსაფუძვლოა, იგი არ
ეყრდნობა წყაროებს.
„ქართიზაციის თეორიის“ გაცნობის შემდეგ უცხოელთ ექმნებათ შთაბეჭდილება
ქართველთა „იმპერიალიზმის“ შესახებ, რომ, თითქოს, მათ პატარა „ერები“ ჰყავთ
დაპყრობილი; ამგვარ შთაბეჭდილებას მხარს უმაგრებს ენათმეცნიერთა ნაწილის
თეორიაც ქართველთა ე.წ. სამი/ოთხი ენის შესახებ, რომელთაგან ერთის – ქართულის –
„აღზევებით“ იჩაგრება სხვა ქართველური „ენები“; ეს ყოველივე კი მავანთათვის
საფუძველს ქმნის არაქართველებად გამოაცხადონ ქართველთა ერთი ნაწილი,
შესაბამისად, არაქართულად მიიჩნიონ მათი მეტყველება (მსჯელობისა და
ლიტერატურის მიმოხილვისთვის იხ., ტ. ფუტკარაძე, 2005, გვ.42-77); მაგ., ნ. ქუთელია
ამასთან დაკავშირებით წერს: „ინტერნეტის ვებსაიტებზე მუსირებს თემა – მეგრელები
და სვანები პატარა ერები ყოფილან და ქართველ „ოკუპანტებს დაუპყრიათ“ და ახლა მათ
ენებს განვითარების საშუალებას არ აძლევენ. არსებობს „დოქტრინა“ – არ არსებობს
ქართველი ერი, არსებობს ცალკეულ ტომთა კონგლომერატი“ (ნ. ქუთელია, 2005, გვ.
273).
არათუ უცხოელები, თვით ქართველები ე.წ. ქართიზაციის «თეორიის» გაცნობის შემდეგ
ივიწყებენ ნაციონალურ ინტერსებს და კუთხურობის აპოლოგეტები ხდებიან, ამის ერთი
კარგი მაგალითია ა. ლი პარტელიანი, რომელმაც 1994 წელს გამოსცა წიგნი „სვანურ –
ქართული ლექსიკონი, ჩოლორული კილო“. ა. ლი პარტელიანი თავისი წიგნის შესავალში
წერს: „აღმოსავლეთ საქართველოში იბერების მოქმედებით განადგურდა სვანური
მოსახლეობა“ (ა. ლიპარტელიანი, 1994, გვ. X). შდრ., სხვა მსგავსი ციტატები მისი
წიგნიდან: „მირიანმა სასტიკად დასაჯა ეს ჰენიოხი ჰერი – წანარი – სვანები, ვინც ჟლეტას
გადაურჩა, აყარა და დაასახლა ახლანდელ ტერიტორიაზე, რბევას გადარჩა ალბანეთის
მოსაზღვრე ტერიტორია“ (იქვე, გვ. XI). აი, ამონარიდები მისი წიგნიდან:
„ჰერების კულტურულ – ეთნიკური შერწყმა ქართულ ტომებთან, ჰერების ასიმილირება
დაიწყო ძვ.წ. II-I სს. მიჯნაზე“ (საქ. ისტ. ნარკ. ტ. II, გვ. 402).
„აღმოსავლეთ საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე მის იბერიზაციამდე სვანური
მოსახლეობა იყო“ (ა. ლიპარტელიანი, ლექსიკონი, გვ. XIII). „ქართველ გლეხთა
პოლიტიკური მომძლავრების შემდეგ მოხდა სვანური ეთნიკური შტოს განადგურება.
აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე ეს მომხდარა არა ერთბაშად, მაგრამ
ძალდატანებით. ამას ამტკიცებს ვახტანგ ბატონიშვილის ცნობა მირიან მეფის მიერ
სვანების აყრის შესახებ და ბაგრატ მეფის მიერ მონღოლთა ჯარის მოშველიება და
სვანების გაწყვეტა. ამასვე ამტკიცებს ბ. ეგნატაშვილი „მეფე ბაგრატ მიმართა ლანგ-
თემურს: მომეც სიმრავლენი სპათა თქვენთანი, წარვალ თემთა და სამეფოთა ჩემთა,
მოვხადო კაცთა მთიულთა, ოსთა, დვალთა, სვანთა, აფხაზთა და ყოველთა მუნ მყოფთა
და მე დავარწმუნებ რჯულსა თქვენსა“ (იქვე, გვ. XVII).
ა. ლიპარტელიანს არ ესმის სიტყვა „მოვხადოს“ მნიშვნელობა. მეფე ბაგრატი ამბობს
„მოვხადო“ ე.ი. „მოვიხმობ მთიელებს ჩემთან და მათ ვუქადაგებ მაჰმადიანობას“, ა.
ლიპარტელიანს კი ჰგონია, თითქოსდა მათ დახოცვას აპირებს მეფე მონღოლთა
დახმარებით და ასკვნის: „ბაგრატ IV-მ მოიხმო მონღოლები და გაჟლიტა სვანები“ (იქვე,
გვ. XVIII), თუმცა კი მონღოლები არა ბაგრატ IV-ის, არამედ ბაგრატ V-ს დროს იყვნენ
საქართველოში.
ა. ლიპარტელიანი თავის წიგნშივე უთითებს მისი აზრების წყაროს – ესაა ნიკო მარი და
იმოწმებს ნ. მარის სიტყვებს: „თუბალ-კაინებსა (დასავლეთით) და ქართებს
(აღმოსავლეთით) შორის ე.ი. მოსხების სამოსახლოს საზღვრებში თავდაპირველად
ცხოვრობდნენ სვანურ ენაზე მოლაპარაკე ტომები… სომეხიაში ე.ი. ისტორიულ
სომხეთში V-VI საუკუნეებში ჯერ კიდევ სვანები ცხოვრობდნენ. აქ შეიქმნა პირველი
ქრისტიანული მწერლობა, აქედან აითვისეს ქართველებმა თავიანთი ქრისტიანული
ლიტერატურის პირველი ძეგლები“ (იქვე, გვ. XVIII).
ა. ლიპარტელიანი იმოწმებს ნიკო მარის რუსულენოვან წიგნებს – ნიკო მარი,
„მოგზაურობა სვანეთში“ (1911-1912) და ნ. მარი, „ხე-მცენარეულობის იაფეტური
სახელები“ (1913).
ქართიზაციის „თეორია“, როგორც ცნობილია, XX საუკუნეში დაეფუძნა ქ.პატკანოვისა და
ნ.მარის მოსაზრებებს. პატკანოვ-მარის „თეორიის“ საშიშროების შესახებ ჯერ კიდევ
დიდი ილია მართალი ბრძანებდა და, სხვათა შორის, ამასვე მიუთითებდნენ ივანე
ჯავახიშვილს მისი მშობლები წერილებში, რომელსაც წერდნენ ახალგაზრდა ვაჟიშვილს
(წერილები გამოქვეყნებულია). თითქოს ჩვენს თემას ეხმიანება დიდი კონსტანტინე
გამსახურდია თავის ცნობილ წერილში: „ტროასეული ცხენი“ (აკად. ნიკო მარის წერილის
გამო) წერს – „არსად ისეთი ფელდეფელური მორჩილებით არ იხრის ქედს
საზოგადოებრივი აზრი ავტორიტეტიან „უნივერსიტეტის პროფესორების“ წინაშე,
როგორც ჩვენში, რადგან ყველაზე ნაკლებად ჩვენში შეუგნიათ უცილო ჭეშმარიტება
გოეთეს დიდი სიტყვებისა: „ხშირად დიდი ადამიანი დიდ გემსავით შეცდომების დიდ
ზოლებს ტოვებს თავის სარბიელზე“ (კ. გამსახურდია, „ტროასეული ცხენი“, თხზ. ტ. VIII,
1967, გვ. 140).
ჩვენ, ცხადია, ქედს ვიხრით იმ დიდი ადამიანების წინაშე, რომელთაც შევეხეთ ჩვენს
წერილში, მაგრამ მხოლოდ იმ გულისტკივილით, რომ არ დაიშალოს ჩვენი ეროვნული
სახლი, რადგანაც წმიდა წერილში ნაბრძანებია: „თუ სამეფო თვისივე თავის წინააღმდეგ
დაიყოფა, ის სამეფო ვეღარ გაძლებს“ (მარკოზი, 3, 24).
თუ ჩვენი დიდი ადამიანები ყველა ქართულ თემსა და ტომს საკუთარ წინაპარს
გამოუძებნიან – მაგალითად, ინგილოებსა და კახელებს – ჰერ-ალბანელებს, ფშავ-
ხევსურებს – ვაინახებს (ზ.დიდებულიძე, 1983, გვ. 33-34), ქვემო ქართლელებს – სომხებს,
დასავლელ ქართველებს – ადიღე-ჩერქერზებს და ა.შ. თუ განაცხადებენ, რომ დასავლეთ
საქართველოში სხვა ეთნოსი ჩამოყალიბდა, რომელიც შემდეგ „ქართიზებულ“ იქნა – ერი –
სახელმწიფო დაიყოფა. მით უმეტეს, რომ წყაროები, თუ მათ კარგად და სწორად
წავიკითხავთ, მიკერძოების გარეშე, არ იძლევა ამის უფლებას, პირიქით, ჩვენი წყაროები:
„მოქცევაი ქართლისაი“ თუ „ქართლის ცხოვრება“ ღაღადებენ, რომ ქრისტეს შობამდე
შექმნილი ერთიანი საქართველოს – „ქართლის სამეფოს“ მოსახლეობა იმთავითვე იყო
ქართველი ხალხი და ამ სახელმწიფოს ჩრდილო – დასავლეთი საზღვარი მდ.
ეგრისწყალზე გადიოდა აზონისა და ფარნავაზის დროს; თუ რას ნიშნავს წყაროს ეს
მითითება, გვიხსნის წმინდა ამბროსი ხელაია: „ჯერ კიდევ არაქრისტიანი ქართული
ტომის მოდგმებმა შექმნეს პატარა სივრცით, მაგრამ ძლიერი ნების.ოფით სახელმწიფო,
რომელიც ცნობილია ისტორიაში საქართველოს სახელით ერთადერთი მატარებელი წინა
აზიაში ქრისტიანული კულტურისა და ევროპული ჰუმანიზმისა“ (ა. ხელაია, 1990).
მაშასადამე, კათალიკოს-პატრიარქ წმიდა ამბროსი ხელაიას, ზოგადად საქართველოს
წმინდა ეკლესიის თვალსაზრისით, ჯერ კიდევ გაქრისტიანებამდე I-IV სს-მდე
ქართველთა მოდგმამ შექმნა დასავლეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს მომცველი ერთიანი
სახელმწიფო, მატარებელი შესაბამისი ერთიანი კულტურისა.
საბჭოთა იმპერიას ჩვენი დიდი ადამიანებისათვის თავისუფალი მუშაობის საშუალება
რომ მიეცა, საჭირო არ იქნებოდა ჩვენი მოსაზრებების გამოთქმა და არც წმინდა ეკლესია
განაჩენდა შემდეგს: „დაუშვებელია ისტორიის გაყალბება – მეგრელებისა და სვანების
მწიგნობრობისა და ქრისტიანული კულტურის არმქონეებად გამოცხადება და ამ კუთხის
შვილებისათვის XXI ს-ში ბიბლიის თარგმნა, რაც უპირველეს ყოვლისა მიზნად ისახავს
ერის გათიშვას და ქვეყნის მთლიანობის დარღვევის მცდელობას“ (წმ. სინოდის სხდომის
ოქმი, 23, 2005, საპატრიარქოს უწყებანი, ¹45, გვ.7).
ამჟამად, გარკვეული ქართული წრეები ისე წარმოადგენენ საქმეს, თითქოსდა
„პრავოსლავნაია ენციკლოპედიაში“ მხოლოდ ტაო-კლარჯეთის ეთნიკური და
კულტურული სახე იყოს დამახინჯებული, სინამდვილეში აქ საქართველოს ყოველი
კუთხის და, საერთოდ, ქართველი ერის ისტორია გაყალბებულია, როგორც
თანდართული ლიტერატურის ჩამონათვალიდან ჩანს, სტატიების ავტორები ქართულ
ოფიციალურ ისტორიოგრაფიას ეყრდნობოდნენ. „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიას“
მიხედვით, აღმოსავლეთ საქართველო, კერძოდ კახეთის და მცხეთის აღმოსავლეთით
მდებარე მხარეები ისტორიული ალბანეთის მიწა-წყლადაა გამოცხადებული,
ალბანელები კი აზერბაიჯანელი ერის წინაპრებად მიიჩნევა, ჰერები – ალბანელი ხალხის
ერთ-ერთ ჯგუფადაა წარმოდგენილი. ბოდბე, გურჯაანი, საინგილო და მახლობელი
მხარეები – ალბანელების, ანუ აზერბაიჯანელების წინაპრების ისტორიულ საცხოვრისად
მოიაზრება. საქმე ისაა, რომ ამ მოსაზრებას საფუძვლად უდევს ეკლესიის ისტორიის
გაყალბება, წყაროებზე ზეწოლა მისი მონაცემების თვითნებური ინტერპრეტირებით
კარდინალური დასკვნების მიღება, ჯერ თვით საქართველოს მეცნიერთა მიერ და
შემდგომ მათი დამოწმებით უცხოელ ავტორთა მიერ. კერძოდ, სტატია „ალბანეთის
საკათალიკოსოს“ რუკის მიხედვით, მცხეთის აღმოსავლეთით მდებარე მიწა-წყალი
(ქვემო კახეთი) – ალბანეთის საკათალიკოსოს იურისდიქციაში შემავალ ტერიტორიად
მიიჩნევა.
ასევე „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიაში“ სტატიაში: „ალანიის სამიტროპოლიტო“
აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთი, კერძოდ ლენინგორის, ყაზბეგის და მიმდებარე
მიწა-წყალი წარმოდგენილია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციის ქვეშ
მყოფ ალანიის სამიტროპოლიტოს იურისდიქციაში, მრავალი ქართული ეკლესია-
მონასტერი და, რაც მთავარია, მიწა-წყალი ალანურ კონსტანტინოპოლურადაა
გამოცხადებული.
დასავლეთ საქართველოში ამავე ენციკლოპედიის სტატია „აფხაზეთის საკათალიკოსოს“
აზრით, არაბების დროს „გადასახლდა აღმოსავლეთ საქარველოს მოსახლეობა და იქ
შეიტანა ქართული ენა და კულტურა“. ეს იმის შედეგად მოხდა, რომ იქამდე
„კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში მყოფ დასავლეთ საქართველოში შეიჭრა მცხეთა
და იქ გაბატონდა. აფხაზი სეპარატისტებიც ამ თვალსაზრისს არიან ჩაჭიდებულნი;
ახლახან გამოიცა „აფხაზეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის მოკლე ნარკვევი“
მღვდელმონაზონ დოროთე დბარის ავტორობით, სადაც დამოწმებულია „პრავოსლავნაია
ენციკლოპედიის“ აღნიშნული სტატია – ქართველების დასავლეთ საქართველოში
გადასახლების შესახებ VIII-X სს-ში. ავტორი ეჭვმიუტანელ ფაქტად მიიჩნევს
თვალსაზრისს, რომ დასავლეთ საქართველო კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში
იმყოფებოდა და იქ ღვთისმსახურებისათვის ეკლესიებში არა მხოლოდ ბერძნული,
არამედ აფხაზური ენაც გამოიყენებოდა, ხოლო შემდეგ თითქოსდა ეს ეკლესია და
აფხაზური სახელმწიფო ქართველმა აგრესორებმა ქართული ეკლესიის წინამძღოლობით
დაიპყრეს და აფხაზური ეკლესია ჩაკლეს (იხ. წიგნში Иеромонах Дорофей (Драб)
«Краткий очерк истории Абхазской Православной Церкови»)
„პრავოსლავნაია ენციკლოპედიის“ ტომეულებში, დასავლეთ საქართველოს მსგავსად,
სამხრეთი საქართველოც არაქართულ ქვეყნადაა გამოცხადებული, სადაც, თითქოსდა,
ქართული ეკლესიის გაბატონების შემდეგ მოხდა მკვიდრი „სომხების“ გაქართველება.
„სომხების“ გაქართველების „თვალსაზრისი“ იმდენადაა გავრცელებული, რომ მან უკვე
ქართულ საეკლესიო გამოცემებშიც შეაღწია. მაგალითად, კირიონ I კათალიკოსმა
თითქოსდა ქვემო ქართლში „არაქართული მოსახლეობის გასაქართველებლად მარჯვედ
გამოიყენა პოლიტიკური ვითარება“ („საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქები“, თბ, 2000.
გვ.28). სომეხი ავტორები და არა მხოლოდ ისინი, ასეთ სტატიებს საფუძვლად უდებენ
თეორიას, რომ ქვემო ქართლი და საერთოდ სამხრეთ საქართველო სომხური ქვეყანა იყო,
რომელიც ეკლესიის მიერ „გაქართველდა». თუ გადავშლით აღნიშნული სტატიის
ავტორის უამრავ ძველ შრომას და მის წიგნებს, ყველგან საუბარია „სომეხთა“
„გაქართველების“ შესახებ. ესაა თეორია, რომელიც ქართული საბჭოთა ოფიციალური
ისტორიოგრაფიისათვის უეჭველ დოგმად იქცა და მას ავითარებდა ბოლო საუკუნის
მანძილზე.
ერთი სიტყვით „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიას“ სხვადასხვა ტომში გამოქვეყნებული
სტატიები არის მარცხი ქართული თანამედროვე ისტორიოგრაფიისა. მოსალოდნელი იყო,
რომ სამეცნიერო წრეები ამ საკითხის განსახილველად გამართავდნენ სემინარებს და
მოხდებოდა სამეცნიერო აზრის ურთიერთგაცვლა, მაგრამ მოხდა ამ სტატიების
იგნორირება.
საქმე ისაა, რომ თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიას, რომელიც ეყრდნობა
„ქართიზაცია-გაქართველების“ თეორიას (რაც თითქოს ეკლესიის წინამძღოლობით
ქართის ტომმა VIII-Xსს-ში მოახდინა), არ შეუძლია ამჟამად ამ საკითხის გადაჭრა.
ქართული ისტორიოგრაფია ამ საკითხის გადაჭრას შეძლებს, თუ ის გაიზიარებს ძველი
ქართველი ისტორიკოსების თვალსაზრისს, რომ ქართველი ხალხი ჩამოყალიბდა არა VIII-
X სს-ში ეკლესიის მეოხებით მეზობელი ტომების ქართიზაციის შედეგად, არამედ რომ
ისტორიაში გამოჩენის დროს ქართველი ხალხი წარმოადგენდა ეთნიკურ მთლიანობას,
ერთ ხალხს, ერთი ენითა და კულტურით, რომლის საცხოვრისი მოიცავდა დასავლეთ,
აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს, რომ იმთავითვე ქართველები იყვნენ არა
მხოლოდ შიდა ქართლის მოსახლეობა, არამედ – ეგრისელები, სვანები, კახელები და
სამხრეთ საქართველოს მოსახლეობა, რომ მათ ჰქონდათ ერთი ენა (სუსტად
დიფერენცირებული ფუძე ქართული ენა), რომელსაც დაეყრდნო საღვთისმსახურო
ლიტურგიკული ენა (ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ), რომ მხოლოდ შემდგომ
დაიწყო ამ ერთიანი ენის შიგნით დიალექტების წარმოქმნა. ასეთი ვითარება არ არის

უმაგალითო (მაგალითად, ერთი სლავი ხალხი, ერთიანი ენით მხოლოდ გაქრისტიანების
შემდეგ დაიყო სხვადასხვა დიდ ენობრივ ჯგუფებად).
ფაქტი ერთიანი ქართველი ხალხის ქრისტეშობამდე არსებობის შესახებ
დაფიქსირებულია ძველ ქართულ წყაროებში, მაგალითად, როცა „მოქცევაი ქართლისაი“
წერს, რომ აზონი დაადგინეს მეფედ მთელი ისტორიული საქართველოსი, რომ მისი
პირველი ერთიანი „ქართლის სამეფოს“ დასავლეთ საზღვარი გადიოდა მდინარე
ეგრისწყალზე, ცხადია, გულისხმობს, რომ ეგრისწყალთან მდებარე ეგრისი ქართლია,
ქართლის სამეფოს ნაწილია, და მისი მოსახლეობა ქართველი ერის ნაწილია. პირველი
ერთიანი ქართული სახელმწიფოს საზღვრები ასეთია: „საზღვარი დაუდვა მას ჰერეთი და
ეგრისწყალი და სომხეთი და მთა ცროლისა“ („მოქცევაი ქართლისაი“, ძეგლ. I, 1964,
გვ.81). ამავე თვალსაზრისს ატარებს „ქართლის ცხოვრება“, მისი ყველა მეფე უკლებლივ,
ფარნავაზიდან ვახტანგ გორგასლამდე, ფლობს დასავლეთ საქართველოს, მაშასადამე
დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობა ქართველებია (ჩვენი საეკლესიო წყაროების
ცნობით) და ამ მოსახლეობას არ ესაჭიროება არავითარი „ქართიზაცია-გაქართველება“ (ა.
ჯაფარიძე, 1994, გვ.62,65). როგორც აღინიშნა, ამავე თვალსაზრისს გამოთქვამს რუის-
ურბნისის კრების ძეგლისწერაც, სადაც ანდრია პირველწოდებული მთელი
საქართველოს მომაქცევლად, ხოლო წმ. ნინო მთელი ქართველი ერის
გამაქრისტიანებლად იწოდება.
თუ ამ ძველ ისტორიკოსთა თვალსაზრისს არ გაიზიარებს ოფიციალური
ისტორიოგრაფია, ცხადია, ვერ შეძლებს „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიის“ და ვერც ე.წ.
სეპარატისტთა (სინამდვილეში – მეზობელი იმპერიის მესვეურთა) მიზნების ჯეროვან
შეფასებას.
ყოველივე ზემოთქმული ასე შეგვიძლია შევაჯამოთ:

საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის მთლიანობის დარღვევის მიზნით რუსეთის
იმპერიის წიაღში შემუშავდა შეხედულება საქართველოს ეკლესიის პროზელიტურობის
შესახებ, კერძოდ, თითქოსდა მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოს
ცენტრალურ ნაწილში არსებულმა საქართველოს ეკლესიამ
არაკანონიკურად დაიქვემდებარა (და მოსახლეობაც გააქართველა):
კონსტანტინოპოლის იურისდიქციის ქვეშ მყოფი დასავლეთ საქართველოს მომცველი
ფაზისის სამიტროპოლიტოს, სამხრეთ საქართველოს (ტაოკლარჯეთის), მცხეთის
აღმოსავლეთით არსებული, მათი აზრით, ალბანეთის (ჰერეთის) საკათალიკოსოს
იურისდიქციის ქვეშ მყოფი საეპისკოპოსოები და აღმოსავლეთ საქართველოს
მთიანეთის კონსტანტინოპოლის იურისდიქციაში მყოფი ალანიის
სამიტროპოლიტოს ეკლესიები… ეს თვალსაზრისი კარგად გამოიხატა მოსკოვში 2000-
2006 წლებში დასტამბულ „პრავოსლავნაია ენციკლოპედიის“ სტატიებში, რომელთა
ძირითადი საფუძველი არის საბჭოთა ისტორიკოსთა ნაშრომები, ასახული „ქართულ
საბჭოთა ენციკლოპედიასა“ და სხვა გამოცემებში.
ამგვარ შეხედულებას არავითარი ისტორიული საფუძველი არა აქვს; კერძოდ, ძველი
ქართული მატიანეებისა და საეკლესიო ისტორიოგრაფიის მრავალი დოკუმენტით
დასტურდება:
ორგანიზაციულად ჩამოყალიბებისთანავე და შემდგომ პერიოდშიც საქართველოს
ეკლესიის იურისდიქცია მოიცავდა ქართლში/საქართველოში შემავალ ყველა მხარეს:
ეგრისს, ისტორიულ ტაო-კლარჯეთს, აღმოსავლეთ საქართველოს აღმოსავლეთ
ნაწილს, კავკასიონის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კალთებზე არსებულ ქართველურ თემთა
საცხოვრისებს… კვლევა გვიჩვენებს, რომ ფაზისის სამიტროპოლიტო მდებარეობდა არა
ქალაქ ფოთში, არამედ მდინარე ჭოროხის (ფაზისის) მარცხენა სანაპიროზე, რომელიც
ტრაპიზონის ოლქში იყო მოქცეული, იქვე მდებარეობდა ფაზისის
სამიტროპოლიტოს ოთხივე საეპისკოპოსო და არა – დასავლეთ საქართველოში. მცხეთის
აღმოსავლეთით მიწა-წყალი მუდამ საქართველოს იურისდიქციაში იმყოფებოდა
ქართული წყაროების მიხედვით, და ამიტომ იქადაგა იქ, როგორც მოვსეს ხორენაციც
წერს, წმ. ნინომ „ქართველთა შორის კლარჯეთიდან მასქუთებამდე“ (შდრ., „დიდი სჯულის კანონის „ძეგლისწერა“, გვ. 545-546: „ანდრია პირველწოდებულმა სახარება იქადაგა «ყოველსა ქუეყანასა საქართველოისა“, ხოლო წმიდა ნინომ ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოაქცია „ყოველი სავსება ყოვლისა ქართველთა ნათესავისა“). ასევე, ტაოსა და ნაწილობრივ კლარჯეთის ქართველი მოსახლეობა IX-X სს-ში იყვნენ არა გაქართველებული სომხები, არამედ ეთნიკური ქართველები, რომლებიც იქამდე VI-VII სს-ში დამპყრობელთა იძულებით
იმყოფებოდნენ სომხურ-ქალკედონური ეკლესიის იურისდიქციაში, ხელსაყრელი
პოლიტიკური მომენტისთანავე მათ გადაიგდეს სომხურქალკედონური ეკლესიის
იურისდიქციის უღელი და დაუბრუნდნენ თავიანთ მშობლიურ-ეროვნულ ქართულ
ეკლესიას. რაც შეეხება საქართველოს მთიანეთს – ის არასოდეს ყოფილა
კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციაში, როგორც ამას წყაროები, ასევე
სამხრეთ და ჩრდილოეთ კავკასიის მთიანეთის ეკლესიების ნაშთების წარწერები
აჩვენებს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. კ. გამსახურდია, ტროასეული ცხენი (აკად. ნ.მარრის წერილის გამო), თხზ. ტ. VIII,

1967.

2. დიდი სჯულის კანონი, თბილისი, 1975.

3. დიდი სჯულის კანონი, საქართველოს ეკლესიის კალენდარი, თბილისი, 1987.

4.

5. მ. ვაჩნაძე, ვ. გურული, ივ. ჯავახიშვილი ტირანიის სამსჯავროს წინაშე, თბ., 2004.

6. რ. თოფჩიშვილი, ქართველთა ეთნიკური ისტორია, თბ., 2002.

7. Иеромонах Дорофей (Драб) Краткий очерк истории

8. ა. ლიპარტელიანი, სვანურ-ქართული ლექსიკონი, (ჩოლორული კილო), თბ., 1994.

9. დ. მუსხელიშვილი, საქართველო IV-VIII საუკუნეებში, 2003.

10. დ. მუსხელიშვილი, ქართული ეკლესია და სახელმწიფო ტერიტორია შუა

საუკუნეებში, საქართველოს საპატრიარქოს ქრისტიანული კვლევის საერთაშორისო

ცენტრი, II საერთაშორისო სიმპოზიუმი, 24-26 ნოემბერი, 2005.

11. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ.II, თბ., 1973.

12. თ პაპუაშვილი, ადრეფეოდალური ხანის ქართული ლიტერატურა და საისტორიო

მწერლობა, წიგნში: „საქართველოს ისტორიის ნარკვევები“, ტომი II, თბ., 1973.

13. ტ. ფუტკარაძე, ქართველები, ნაწილი I, ქუთაისი, 2005.

14. ნ. ქუთელია, ქართული ენა, როგორც კულტურულ – ეროვნული და პოლიტიკური

მთლიანობის საფუძველი, კრებულში: ახლო აღმოსავლეთი და საქართველო, IV, თბ.,

2005.

15. ა. ხელაია, მიმართვა გენუის კონფერენციას, ჟურნალი მნათობი, 1988.

16. მ. ხორენაცი, სომხეთის ისტორია, 1984.

17. ა. ჯაფარიძე, ქართველთა წინაპრების ბიბლიური ისტორია ადამიდან იესომდე, თბ.,

1994.

18. ა. ჯაფარიძე, საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია, ტ.I-II, 1996-1999.