შესავალი
ქართული წერილობითი წყაროების მიხედვით კავკასიის ალბანეთს ქართულად ერქვა ჰერეთი.
ქართლის სამეფო, მისი ჩამოყალიბების დროს, ანუ ფარანავაზის ეპოქაში, ვრცელდებოდა ჰერეთამდე ანუ ალბანეთამდე, ალბანეთის კათალიკოსს ქართულ წყარო „ჰერთა კათალიკოსს“ უწოდებს (არსენ საფარელი, განყოფისათვის სომეხთა და ქართევლთა).
ალბანეთს ანუ ჰერეთს, ქართული წყაროების მიხედით, გააჩნდა საკუთარი ენა, სახელმწიფო, ეკლესია, საკათალიკოსო, ანუ ის იყო არაქართული ეთნო-პოლიტიკური ერთეული, ამის მიუხედავად, ქართველი ისტორიკოსების გავლენიანმა ნაწილმა დაბეჯითებით დანერგა არასწორი თვალსაზრეისი, რომ თითქოსდა ჰერეთი ერქვა ისტორიული კახეთის სამხრეთ ნაწილს ბოდბედან საინგილოს ჩათვლით. ეს არასწორი მტკიცება უბიძგებს მეზობლებს პრეტენზია განაცხადონ სამხრეთ კახეთის მიმართ, ვინაიდან ალბანელებს საკუთარი ერის წინაპრებად მიიჩნევენ.
არასწორი რუკა „ჰერეთის ისტორიული საზღვრები“
სამხრეთ კახეთის ისტორიულ ჰერეთად წარმოდგენით შესაბამისი ისტორიკოსები შეცდომას უშვებენ, მათი შეცდომის წყაროა საჰლ (სახლ) სმბატიანის (მე-9 ს. ) არასწორი შეფასება, თითქოსდა თავდაპირველად ის იყო ქართული მიწების მეფე ბოდბედან მტკვარ-ალაზნის შესართავამედე (ამ ტერიტორიას უწოდებენ ისინი ჰერეთს), სინამდვილეში, კი ის (საჰლ სმატიანი) იყო შაქისა და მის სამხრეთით მდებარე მიწების მმართველი (ანუ, ძველი ქართული წყაროების ჰერეთისა)
საჰლ სმატიანს კარგი ურთიერთობა ჰქონდა არაბებთან, ხალიფამ მეფის წოდება უბოძა, მან დაიპყრო რანი და გახდა რანის მეფე, ანუ ის იყო შაქისა და რანის მეფე, შემდეგ კი დაიპყრო კახეთის მიწები ვიდრე თითქმის თელევამდე– გავაზი, არიში და ორჭობის ციხეების ჩათვლით, ამისშემდეგ, კახეთისამ მიწაწყალს ჰერეთი უწოდეს.
შაქ–რანის(ანუ ჰერეთის) მეფეების მიერ სამხრეთ კახეთი დაპყრობილი იყო თითქმის ორი საუკუნე, ამიტომ კახეთის ამ სამხრეთ ნაწილს შემდგომში ეწოდა ჰერეთი, ანუ ის (სამხრეთ კახეთი) ჰერეთის ნაწილად იქნა მიჩნეული.
რაც შეეხება თვით ჰერეთს, ანუ შაქის ოლქს, საფიქრებელია, რომ ის თავდაპირველად დასახლებული იყო ქართულენოვანი მოსახლეობით, რომელიც შაქის მონოფიზიტი მეფეების გამგებლობაში იმყოფებოდნენ, ვიდრე იშხანკამდე, მისი დედის, დინარას, დროს შაქის სამეფო მართლმადიდებელი გახდა.
1 ნაწილი
ქართველი ისტორიკოსების მნიშვნელოვან ნაწილში გავრცელებულია სერიოზული მეთოდოლოგიური შეცდომა, რომლის საფუძველიც ისტორიული პროცესის არასწორი ინტერპრეტაციაა.
ამ შეცდომის ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ უნდა მივიჩნიოთ სახლ სმბატიანის პოლიტიკური როლის არასწორი შეფასება. კერძოდ, დამკვიდრებულია შეხედულება, თითქოს სმბატიანთა დინასტია თავდაპირველად წარმოადგენდა „ქართული მიწების“
მეფეებს ბოდბედან მტკვარ–ალაზნის შესართავამდე, ტერიტორიას, რომელსაც მხოლოდ შემდგომში ეწოდა ჰერეთი (თავდაპირველი ჰერეთი კი შაქის სამხრეთ მიწებს ერქვა ვიდრე მტკვარ-არაქსის შესართავამდე).
ისტორიული წყაროების კრიტიკული ანალიზი აჩვენებს, რომ სახლ სმბატიანი თავიდანვე შაქისა და მის სამხრეთით მდებარე მიწების მმართველი იყო (ანუ თავდაპირველი ჰერეთისა) და არა კახეთის ან ბოდბე–ალაზნის რეგიონისა.
II ნაწილი
სმბატიანთა ხელისუფლება ჩამოყალიბდა არაბთა პოლიტიკურ სივრცეში: მათ ჰქონდათ კარგი ურთიერთობა არაბებთან და ხალიფის მიერ მინიჭებული ჰქონდათ მეფის ტიტული, რაც მკაფიოდ მიუთითებს მათ სტატუსზე როგორც ხალიფატის ლეგიტიმირებულ მმართველებზე.
ამ პოლიტიკურ კონტექსტში შაქელმა სმბატიანებმა დაიპყრეს რანი და მიიღეს რანის მეფის ტიტული, რის შედეგადაც ისინი უნდა განვიხილოთ, როგორც შაქისა და რანის მეფეები. მხოლოდ ამის შემდეგ იწყება მათი ექსპანსია — კახეთის მიმართულებით. მათ დაიპყრეს კახეთის სამხრეთი მიწები, დაახლოებით თელავამდე, მათ შორის გავაზი, არიში და ორჭობის ციხეები.
ამ დაპყრობის შედეგად კახეთის ეს ნაწილი თითქმისმე-9 და მე-10, ორი საუკუნის განმავლობაში შაქ–რანის მეფეების ხელში იმყოფებოდა. სწორედ ამ ხანგრძლივი პოლიტიკური დაქვემდებარების გამო მოხდა ის, რომ კახეთის სამხრეთ ნაწილს მოგვიანებით ჰერეთის სახელწოდება მიეკუთვნა, ანუ იგი ჰერეთის ნაწილად იქნა აღქმული და არა თავდაპირველად კახეთად. ამიტომაც, მათ მეფეებს ერქვათ არა კახეთ-ჰერეთის მეფეები, არამედ რანთა და კახთა მეფეები.
რაც შეეხება თავად ჰერეთს მისი საწყისი მნიშვნელობით — ანუ შაქის ოლქს, სავარაუდოა, რომ იგი დასახლებული იყო ქართულენოვანი მოსახლეობით, რომელიც იმყოფებოდა შაქის მონოფიზიტი მეფეების ხელისუფლების ქვეშ. ეს მდგომარეობა გაგრძელდა იშხანიკამდე, რომლის დედის — დინარას — მმართველობის პერიოდში შაქის სამეფო ქალკედონურ(მართლმადიდებლურ) სარწმუნოებაზე გადავიდა, რაც მნიშვნელოვან რელიგიურ და კულტურულ გარდატეხას წარმოადგენს რეგიონის ისტორიაში.
რეზიუმე.
სტატიაში განხილულია ჰერეთის ისტორიული კონცეფციის ჩამოყალიბება ქართულ კლასიკურ ისტორიოგრაფიაში და მისი მეთოდოლოგიური პრობლემები.
არაბული, სომხური და ქართული პირველწყაროების კომპარატიული (ისტორიულ-შედარებითი) ანალიზი აჩვენებს, რომ სახლ სმბატიანი თავდაპირველად შაქისა და შემდგომ რანის მეფეთა დინასტია იყო, რომელიც მოქმედებდა აბასიდური პოლიტიკური სისტემის ფარგლებში.
კახეთის სამხრეთ ნაწილში მათი ექსპანსია მოგვიანებითი ფენომენია, ხოლო ამ მიწებზე ჰერეთის სახელის გავრცელება წარმოადგენს მეორეულ ისტორიოგრაფიულ კონსტრუქციას.
- მაშასადამე
ქართულ ისტორიოგრაფიაში ფართოდ არის გავრცელებული შეხედულება, რომლის მიხედვითაც ჰერეთი თავდაპირველად ქართული პოლიტიკური ერთეული იყო. ნაშრომი აჩვენებს, რომ ასეთი მიდგომა ანაქრონისტულია და არ შეესაბამება პირველწყაროებს.
- შაქი და აბასიდური ლეგიტიმაცია
არაბული ქრონიკები (ალ-ბალადური, ალ-ტაბარი) სმბატიანთა საწყის პოლიტიკურ ცენტრად შაქს ასახელებენ და მათ მეფის ტიტულს ხალიფის ლეგიტიმაციასთან აკავშირებენ.
- რანის მეფობა
იბნ ალ-ასირი მკაფიოდ განასხვავებს რანს ქართლისა და კახეთისგან და სმბატიანებს რანის მეფეებად მოიხსენიებს.
4. კახეთის სამხრეთი როგორც დაპყრობილი საზღვარი
ქართლის ცხოვრება გავაზს, არიშსა და ორჭობს აღწერს როგორც სასაზღვრო და დაპყრობილ ტერიტორიებს, და არა როგორც თავდაპირველად ჰერეთულ მიწებს.
5.ჰერეთი როგორც ისტორიოგრაფიული კონსტრუქცია
სტეფანოს ორბელიანის ცნობები ადასტურებს, რომ ჰერეთის სახელწოდება პოლიტიკური დომინაციის შედეგად გავრცელდა.
6. კონფესიური გარდატეხა დინარას დროს
დინარას რეგენტობის პერიოდში შაქის სამეფომ ქალკედონური სარწმუნოება მიიღო, რაც რეგიონის ეკლესიურ ორიენტაციაში გარდამტეხ მოვლენას წარმოადგენდა.
7. ჰერეთის პრობლემა როგორც მეთოდოლოგიური შეცდომა
ჰერეთის საკითხი ნათლად აჩვენებს ქართულ კლასიკურ ისტორიოგრაფიაში პოლიტიკური, საეკლესიო და ეთნოლინგვისტური კატეგორიების აღრევის პრობლემას.
დასკვნა
ჰერეთის პარადიგმის მდგრადობა უნდა აიხსნას არა წყაროების ბუნდოვანებით, არამედ ისტორიოგრაფიული ინერციითა და მეთოდოლოგიური შეზღუდვებით, რაც საბჭოური ეპოქის მითების საფუძველი გახდა, თითქოსდა ისტორიულ ქართული მიწაწყალი (ალაზნის გაღმა და გამოღმა) თავდაპირველად ალბანეთის (ჰერეთის) სახელმწიფოსა და ეკლესიაში შედიოდა, ეს მითი კი ამ მიწაწყლის მიმართ პრეტენზიების გამოთქმის უფლებას აძლევს უცხოელებს.
თან ერთვის რუკები:
ჰერეთის ისტორიული რუკა, ჰერეთის სამეფოს გაფართოვება რანისა და სამხრეთ კახეთის დაპყრობის შემდეგ IX-X საუკუნეებში.
ალბანეთის საკათალიკოსო
