არქეოლოგ ვირჯილიო კორბოს მიერ მდ. იორდანის ნაპირზე, ბეთლემის ჩრდილოეთით 1952 წელს აღმოჩენილი მონასტერი წყაროებში იწოდება ,,ლაზთა მონასტრად” (ე. მამისთვალიშვილი, ქართველები და ბიბლიური სამყარო, გვ. 85). ეს მონასტერი V საუკუნის 40-იან წლებში აუგია პეტრე იბერის მოძღვარს იოანე ლაზს. VI საუკუნეში, პროკოფი კესარიელის ცნობით, იუსტინიანეს განუახლებია ,,ლაზთა მონასტერი იერუსალიმის უდაბნოში” (გეორგიკა, II, 1965, გვ. 223). ე. მამისთვალიშვილის მოსაზრებით ამ მონასტერში იოანე ლაზთან ლაზეთიდან წმიდა მიწაზე ჩასული ბერ-მონაზვნები იყრიდნენ თავს (ე. მამისთვალიშვილი, ქართველები და ბიბლიური სამყარო, 1998, გვ. 85).
ლაზთა მონასტერი იმითაა საინტერესო, რომ აქ აღმოჩნდა ქართული დამწერლობის ყველაზე ადრინდელი ძეგლები, ლაზთა მონასტრის ქართული წარწერები არიან დღემდე აღმოჩენილ ქართულ წარწერათა შორის ყველაზე უძველესნი, ისინი ნახევარი საუკუნით წინ უსწრებენ დღემდე ყველაზე ძველად მიჩნეულ ბოლნისის წარწერებს (გ. წერეთელი, უძველესი ქართული წარწერები პალესტინიდან, 1960, გვ. 29). იერუსალიმის უდაბნოს ლაზთა მონასტერში აღმოჩნდა ოთხი ქართული წარწერა. ისმის კითხვა, რატომ აღმოჩნდა ლაზთა მონასტერში ქართული წარწერები? ქართული ენა ისტორიული საქართველოს ყველა კუთხეში (და ლაზეთშიც) ერთადერთი სალიტერატურო, სახელმწიფო, კულტურის, საეკლესიო და ადმინისტრაციის ენას წარმოადგენდა, მაგრამ, რადგანაც XX საუკუნეში გაჩნდა ტენდენცია იმისა, რომ სხვა კულტურის ნაწილად წარმოადგინონ ეგრის-ლაზეთი,საჭიროა ამ კითხვის დასმა. ამ კითხვის პასუხის ძიებისას ჩვენ შეიძლება გავიხსენოთ ორი კესარიელის, კერძოდ პროკოპი კესარიელისა და გელასი კესარიელის ცნობები ლაზეთის ენისა და ეკლესიის შესახებ. კერძოდ, მაგალითად, პროკოფი კესარიელის ცნობით ლაზეთის ქვეყნის ცნობილ ქალაქს, რომელსაც ბერძნულად ერქვა ,,კუტაია”, ლაზურ ენაზე ეწოდებოდა ,,ქუთათისი”. მაშასადამე, 227 პროკოფი კესარიელის ცნობით ,,ქუთათისი” ლაზური სიტყვაა, ლაზების ენით შესაბამისად ნაწარმოები, მაგრამ ეს სიტყვა თავისი სუფიქსებით არის ძველი ქართული ენის მიხედვით ნაწარმოები, ეს მიუთითებს რომ ქართული სალიტერატურო ენა და ლაზური დიალექტი პროკოფი კესარიელის დროს უაღრესად ძალზე ახლოს იდგნენ ერთმანეთთან, ძველი ქართული სალიტერატურო ენა კი იგივე საეკლესიო ენაა, რომელზეც ითარგმნა წმიდა წერილი და დაიწყო წირვა-ლოცვა საქართველოში. ლაზების საეკლესიო ენაც ძველი ქართული უნდა იყოს, რადგანაც გელასი კესარიელის ცნობით იბერებმა და ლაზებმა ,,ტყვე ქალის”, ანუ წმიდა ნინოს მიერ ერთად მიიღეს ქრისტიანობა. ე.ი. გელასი კესარიელის ამ ცნობით წმიდა ნინო ლაზების განმანათლებელი იყო, შესაბამისად ის იყო ერთიანი ქართული ეკლესიის დამაარსებელი, ერთი ენითა და საეკლესიო ტრადიციებით. ჩანს, წმიდა ნინოს დროს ლაზური ჯერ კიდევ არ იყო ბოლომდე გამოყოფილი ფუძე ქართული ენისაგან. მართალია, ამჟამად მიღებულია თვალსაზრისი, რომ ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობა დაიშალა ქრისტეშობამდე რამდენიმე საუკუნით ადრე, მაგრამ არ უნდა იქნას დავიწყებული გ. მაჭავარიანისა და თ. გამყრელიძის ის თვალსაზრისი, რომელიც მათ გამოთქვეს წიგნში ,,სოსანტთა სისტემა”, რომ ზანურ-ქართული ენობრივი მთლიანობა წელთააღრიცხვის მიჯნაზე ჯერ კიდევ არსებობდა, ანუ ახალი წელთაღრიცხვის დაწყებისას, I-II საუკუნეებში ქრისტიანობის ქადაგებისას მოციქულების მიერ ზანურ-ქართული ენობრივი მთლიანობა ჯერ კიდევ არსებობდა. III-IV საუკუნეებში წმიდა წერილის ადგილობრივ ენაზე ზეპირად ქადაგების ეპოქაში, ჩანს ყველა ქართული ტომისათვის გამოყენებული იქნა იმჟამად ყველასათვის გასაგები ჯერ კიდევ ერთიანი ენა – ეს უნდა ყოფილიყო ზანურ-ქართული საერთო ენა, რომელსაც შემდგომში ეწოდა ,,ძველი ქართული ენა” და გადაიქცა სალიტერატუროდ. ზანურ-ქართული საერთო ენა, რომელსაც შემდგომში ეწოდა ,,ძველი ქართული ენა” ჩანს, საეკლესიო ოფიციალურ ენად გადაიქცა IV საუკუნეში, როცა ზეპირი სალიტერატურო ენა იქცა დამწერლობის ენად. წმიდა წერილის ქართული თარგმანების ჩაწერის დროს გამოყენებული იქნა მთელ იმჟამინდელ ქართულ სამყაროში გავრცელებული ე.წ. ,,ზანურ-ქართული საერთო ენა”, რომელიც იქამდეც, როგორც აღნიშნული იყო გამოიყენებოდა ზეპირი ქადაგებებისათვის. ამ მოსაზრებას განამტკიცებს ფაქტები იმისა, რომ V საუკუნის იერუსალიმის ლაზურ მონასტერში აღმოჩნდა არა ლაზური დიალექტით შესრულებული წარწერები, არამედ სალიტერატურო ზოგად ქართულით, ასევე ფაქტი იმისა, რომ იოანე ლაზი V საუკუნის დასაწყისში, ჩვილ პეტრე იბერს წმიდა წერილს ასწავლიდა ქართული ენით. წმიდა პეტრე იბერიის ცხოვრების მიხედვით 411 წელს დაბადებული პეტრე იბერი მძევლის სახით წაიყვანეს კონსტანტინოპოლის საიმპერატორო კარზე 423 წელს სულ 12 წლის ასაკისა. ამ დროისათვის მას იოანე ლაზის დახმარებით უკვე ზეპირად ჰქონდა შესწავლილი წმიდა წერილი ქართულ ენაზე. მისი ცხოვრების აღმწერის ცნობით ბერძნული ენა და მწერლობა პეტრე იბერს შეუსწავლია კონსტანტინოპოლში, ხოლო შემდეგ იერუსალიმში შეუსწავლია ასურული ენა და მწერლობა. აქედან ჩანს, რომ პეტრე იბერს სამშობლოში წმიდა წერილი შესწავლილი ჰქონდა არა ბერძნულ 228 და ასურულ ენებზე, არამედ სხვა ენაზე, რომელი უნდა ყოფილიყო ეს ენა თუ არა ქართული? ლაზთა მონასტერში აღმოჩენილი ქართული წარწერები განამტკიცებს ამ მოსაზრებას. მაშასადამე, იოანე ლაზი, როგორც მემატიანე წერს, 3 წლის ასაკიდან პეტრე იბერს ასწავლიდა ქართული ენით. აქ ჩვენ შეიძლება დავსვათ კიდევ ერთი კითხვა, უფლისწულის აღსაზრდელად იბერიის სამეფო კარზე ლაზეთიდან მიიწვევდნენ თუ არა ისეთ მოძღვარს, რომელმაც საუკეთესოდ არ იცოდა ქართული ენა? ამის მიზეზი, როგორც ითქვა, იყო ის, რომ ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობა I-V საუკუნეებში ჯერ კიდევ შენარჩუნებული იყო. იმჟამად ლაზური და ვთქვათ ქართლ-კახური ძალზე ახლო დიალექტებს წარმოადგენდნენ ერთმანეთის მიმართ, მაშასადამე მეგრულ-ლაზური ისევე იდგა ზოგადქართული საეკლესიო-სალიტერატურო ენის სათავეებთან, როგორც სხვა კითხვათა დიალექტები. ამ კითხვის ერთადერთი პასუხი უნდა იყოს ის, რომ ჩანს ქართული ენა უფრო სწორად ქართული სალიტერატურო-საეკლესიო ენა არ წარმოადგენდა ქართლ-კახეთის მოსახლეობის დიალექტზე აღმოცენებულ ენას, როგორც ახლა წერენ, არამედ ზოგადქართულ საერთო-საეკლესიო ენას, რომელიც ლაზეთშიც ისევე გასაგები იყო, როგორც ვთქვათ კახეთში. როგორც ითქვა, ამ მოსაზრების გამოთქმის უფლებას იძლევა შემდეგი ფაქტები: 1) იერუსალიმის ლაზთა მონასტერში აღმოჩენილი უძველესი IV-V საუკუნეების ქართული წარწერები, ყველაზე პირველნი ქართულ წარწერათა შორის. 2) გელასი კესარიელის ცნობა, რომ ,,ტყვე ქალმა” ანუ წმიდა ნინომ მოაქცია ,,ლაზები და იბერები”, ე. ი. ლაზების გამაქრისტიანებელი იყო წმიდა ნინო, ზოგადქართული ეკლესიის დამაარსებელი, ამის ასახვა იყო ის, რომ ძველი საქართველოს ყველა კუთხეში, მათ შორის სვანეთსა, აფხაზეთსა თუ სამეგრელოში, ისევე როგორც აღმოსავლეთ საქართველოში არსებობდა ერთი საეკლესიო, ანუ წირვა-ლოცვის ენა, რომელზეც ითარგმნა წმიდა წერილი. 3) ერთადერთი ლაზური სიტყვა რომელიც შემონახულია ბერძნულ წყაროებში ,,ქუთათისი”, პროკოფი კესარიელის ცნობით ლაზური ენის შესაბამისად იყო ნაწარმოები, სინამდვილეში ის ზოგადქართული სიტყვაა. რაც საფუძველს იძლევა მოსაზრებისა, რომ ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობა ჯერ კიდევ არ იყო დაშლილი VI საუკუნეში. ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობის გამო იყვნენ ქართულენოვანნი ეგრის-ლაზეთიდან გამოსული საეკლესიო მოღვაწეები და დიდი მამები – იოანე ლაზი და იოანე მინჩხი, სხვანი, ათეულობით და ათასობით მამა შემოქმედნი ზოგად ქართული კულტურისა. ქართული კულტურის მკვლევართა მიერ ფაქტიურად დღემდე მივიწყებულია უდიდესი და გასაოცარი ღვაწლის წმიდა წერილის პირველი ქართველი მთარგმნელებისა ანუ IV-V საუკუნეების მოღვაწეებისა, რომელნიც იდგნენ ქართული სასულიერო მწერლობის სათავეებთან. მათი ღვაწლი ერთგვარად გადაჩრდილა X-XI საუკუნეების მთარგმნელთა დიდმა მუშაობამ. უნდა ითქვას, რომ თვითონ X-XI საუკუნეების დიდი მთარგმნელები – გიორგი მთაწმინდელი, ეფრემ მცირე და სხვები ძალზე აფასებდნენ პირველმთარგმნელთა ნამუშაკევს. ბოლო 1500 წლის განმავლობაში ანუ V-XX საუკუნეებში ქართულ ეკლესიაში გამოყენებული ტექსტები შემუშავებულია ანუ თარგმნილია ,,პირველითგანვე” ანუ IV-V საუკუნეებში, ისინი თითქმის უცვლელად მოვიდნენ დღემდე და გამოყენებულნი არიან საეკლესიო საჭიროებისათვის. ექვთიმე და გიორგი მთაწმინდელებმა ხელახლა კი არ თარგმნეს წმიდა წერილი, არამედ 229 პირველმთარგმნელთა ტექსტები შეადარეს და დაუახლოვეს X-XI საუკუნეებში ბიზანტიის ეკლესიაში გამოყენებულ ბერძნულ რედაქციებს. IV-V სს. პირველმთარგმნელთა დიდი პლეადის წევრები უნდა ყოფილიყვნენ იოანე ლაზი, მოძღვარი პეტრე იბერისა, თვითონ პეტრე იბერი, თითქმის მათი თანამედროვე, იბერიის სამეფო კარზე მოღვაწე პირები და ჩანს იერუსალიმში, პეტრეს გარემოს წევრები. სომეხთა წმიდა წერილის თარგმნა მათ ეპოქაში დაიწყო IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში. მიიჩნევა, რომ მესროპ მაშტოცმა სომხური ანბანი 405 წელს შექმნა. დაახლოებით ამავე დროს ალბათ უკვე ინტენსიურად მუშაობდნენ წმიდა წერილის ქართულად გადმოსაღებად. პირველმთარგმნელთა დიდი პლეადის წევრი ანდა შეიძლება მეთაურიც იყო იოანე ლაზი, უნდა ვიფიქროთ, რომ მის მონასტერში იერუსალიმში აღმოჩენილი წარწერები ამას ადასტურებს – ისინი შეიძლება მართლაც პირველი იყვნენ ქართულ საეკლესიო წარწერათა შორის. ლაზთა მონასტრის სატრაპეზოს იატაკის მოზაიკურ წარწერაში ნახსენები პირები, საფიქრებელია, წმიდა წერილის ქართველი მთარგმნელები იყვნენ, მისი ტექსტი ასეთია: ,,შეწევნითა ქრისტესითა და მეოხებითა წმიდისა თევდორესითა შეიწყალენ ანტონი, აბაი და იოსია, მომსხმელი ამის სეფისაი და დედ-მამაი იოსიაისი, ამენ”. მიიჩნევა, რომ მონასტერი აშენებული ყოფილა წმიდა თევდორეს სახელზე, წინამძღვარი ყოფილა ანტონი, მოზაიკა კი დაუმზადებია (მოუსხამს) იოსიას (ე. მამისთვალიშვილი, ქართველები და ბიბლიური სამყარო, 1998, გვ. 86). ჩვენი აზრით, რომელიც ადრევე გამოვთქვით (იხ. მიტროპოლიტი ანანია ,,იოანე ლაზი”, ,,პეტრე იბერი მართლმადიდებელი ეპისკოპოსი”) აქ მოხსენებული პირები ანტონი, აბაი და იოსია უნდა ყოფილიყვნენ წმიდა წერილის ქართველი პირველმთარგმნელები, პეტრე იბერის სამეფო კარის მოღვაწეებთან ერთად. ასეთი ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა ის, რომ ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში ამ წარწერის აღმოჩენამდე პირველმთარგმნელების სახელებს თითქმის ამავე თანმიმდევრობით გადმოცემდნენ, ოღონდ მათ უმატებდნენ ,,დავითის” სახელს. ხოლო ბაკურ მეფის კარზე ქართული ანბანის შექმნისათვის და სალიტერატურო-საეკლესიო ენის შემუშავებისათვის გაწეულ ღვაწლს აღწერდნენ მოვსეს ხორენცი და სხვა სომეხი ავტორები IV-V საუკუნეებისა. ანტონი და აბაი სხვადასხვა პირები უნდა ყოფილიყვნენ. არა ანტონ აბატი, არამედ ანტონი და აბაი. ძველქართული სახელი აბაი საქართველოში ცნობილი იყო, მისგანაა გვარი აბაიშვილი. იოსია კი უნდა ყოფილიყო არა მოზაიკის მომსხმელი ხელოსანი, არამედ ქტიტორი, რომლის საფასითაც (თანხითაც) მოისხა იატაკი. საერთოდ, ხელოსნების სახელებს ძველ ტექსტებში ადგილს არ უთმობდნენ, მითუმეტეს ასეთ გამოჩენილ ადგილას. ხოლო ქტიტორების მოხსენიება, მითუმეტეს თუ ისინი ცნობილი ადამიანები იყვნენ – მიღებული წესი იყო. მაშასადამე, ჩვენ უნდა ვიფიქროთ, რომ ბაკურ მეფის კარზე IV ს-ის ბოლოდანვე გაჩაღებული იყო მთარგმნელობითი მუშაობა. ამ საქმისათვის სამეფო კარზე უნდა მიეწვიათ იოანე ლაზი, ხოლო როცა უფლისწული დაიბადა – ის (იოანე ლაზი), როგორც ამ საქმის – ახლადფეხადგმული ქართული ლიტერატურის სპეციალისტი – დაინიშნა მის აღმზრდელად. 230 მართლაც, 411 წლისათვის – ქართული საეკლესიო ლიტერატურა სულ ახალი ჩამოყალიბებული უნდა ყოფილიყო (411 წელს, როგორც ითქვა დაიბადა პეტრე იბერი). ძველ სომხურ წყაროებში, როგორც ითქვა, შემონახულია ცნობები, რომ ქართული საეკლესიო ანბანის და ქართული საეკლესიო ენის ჩამოყალიბებისათვის მუშაობა მიმდინარეობდა IV ს-ის ბოლოსა და V ს-ის დასაწყისში ქართლის სამეფო კარზე. ბაკური – პეტრეს პაპა დედის მხრიდან, ასევე ბუზმარიოსი ბუზ-მიჰრი მამის მხრიდან ივერიის მეფეები იყვნენ სწორედ ამ დროს, მათ უთუოდ ღვაწლი მიუძღვით ქართული წმიდა წერილის თარგმნის საქმეში, ჩემი ფიქრით ამიტომაც არიან ისინი მოხსენებულნი ლაზთა მონასტერში სხვა პირველმთარგმნელთა მსგავსად. პეტრეს მამა – ბუზმარიოსი ცხადია, ამ საქმის ხელისშემწყობი იქნებოდა, დედა – ბაკურდუხტთან ერთად (ბუზმარიოსი – ჩანს ძველ საქართველოში ცნობილი სახელი იყო, ადიგენის რაიონის სოფელ უდეში დაფიქსირებულია ტოპონიმი ,,ბუზმარეთი”, პეტრეს სახელი კი მარუანი ყოფილა სიყმაწვილეში, სახელ მარუანისგან შეიძლება იყო ნაწარმოები გვარი – მარუაშვილი, საერთოდ კი სახელი მარუანი იგივე მირიანი უნდა იყოს – იბერიის სამეფო კარზე ცნობილი სახელი). ასე, რომ ,,ლაზთა მონასტერში” ჩვენ უნდა გვქონდეს პირველქართველ მთარგმნელთა სახელების ჩამონათვალი. მათი მოხსენება ამ მონასტერში საჭიროდ მიუჩნევიათ, რადგანაც მათი პლეადის წევრი უნდა ყოფილიყო მონასტრის დამაარსებელი იოანე ლაზი. მათი ღვაწლით გიორგი მთაწმინდელისა და გიორგი მცირეს სიტყვით – ,,პირველითაგანვე გვქონდეს წერილნიცა და სარწმუნოებაი ჭეშმარიტი და მართალი”. წმიდა წერილის ქართული პირველთარგმანები ჭეშმარიტი და მართალი ყოფილა, ამიტომაც X-XI სს-ის ,,მთარგმნელ-რედაქტორებს” ისინი არ შეუცვლიათ. ამ ტექსტებმა დღემდე უცვლელად მოაღწიეს და საეკლესიო მსახურებაში გამოიყენებიან. კ. დანელიამ, გამოჩენილმა ენათმეცნიერმა, გამოწვლილვით შეისწავლა XI ს. დასაწყისში ,,თარგმნილი” ტექსტები და მივიდა დასკვნამდე, რომ სინამდვილეში XI ს-ში ხელახლა კი არ ითარგმნა ბერძნულიდან ქართულ ენაზე წმიდა წერილი და სხვა საეკლესიო ტექსტები, არამედ მოხდა ძველი, უკვე არსებული ქართული თარგმანების (ტექსტების) შედარება-რედაქტირება იმჟამინდელ ბერძნულ რედაქციებთან და ამის შედეგად მიღებულ იქნა ეკლესიისათვის ,,კანონიკური” ტექსტები. მაშასადამე ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდელები, მათი ეპოქის წმიდა მამები იყვნენ არა მთარგმნელები ამ სიტყვის პირდაპირი გაგებით, არამედ მხოლოდ რედაქტორები. ,,ამ ფაქტს მხოლოდ დანახვა უნდა” – წერდა ამ ფაქტში აბსოლუტურად დარწმუნებული კ. დანელია, რადგანაც მან ეს ტექსტები, როგორც ითქვა ენათმეცნიერულად გამოწვლილვით შეისწავლა. აღსანიშნავია, რომ გიორგი მთაწმიდელი თავის ანდერძში სწორედ ამ ფაქტს აღნიშნავს, რომ ის იყო არა ,,ახლად მთარგმნელი” წმიდა წერილისა, არამედ მხოლოდ ,,შემმოწმებელი” ანუ რედაქტორი რომელიც ,,აწამებდა”, ადარებდა ერთმანეთს უკვე არსებულ ძველ ქართულ ტექსტებსა და იმდროინდელ ბერძნულ რედაქციებს. ერთმანეთთან ,,შეწამება” ანუ შედარება ცხადია უდიდეს ცოდნასა და შრომას ითხოვდა მშრომელ-რედაქტორისაგან. გიორგი მთაწმიდელის ანდერძის ორი რედაქცია არსებობს, ერთი რედაქცია (შეურყვნელი ტექსტი ანდერძისა) დაუცავს სამეგრელოში, მოქვში დაცულ სახარებას, ასევე ბრეთის, ახალციხისა, ეჩმიაძინისა და უბისის სახარებებს. ამ შეურყვნელ ანდერძში ნათქვამია – ,,ესე წმიდაი ოთხთავი არა თუ ახლად გვითარგმნია, არამედ ფრიადითა იძულებითა ძმათა ვიეთმე ბერძნულთა სახარებათაი და შეგვიწამებია ფრიადითა 231 გამოწვლილვითა”. ამ ანდერძიდან სრულიად აშკარად ჩანს, რომ გიორგი მთაწმიდელმა კი არ თარგმნა – ამ სიტყვის შემდეგდროინდელი გაგებით წმიდა ოთხთავი, არამედ მხოლოდ ,,შეაწამა” ანუ შეადარა ბერძნულ რედაქციებს და ჩაასწორა მათ მიხედვით. შემდგომ საუკუნეებში აღნიშნულ წმიდა მამებს სიყვარულით უწოდებდნენ ,,მთარგმნელებს”. მათი ხელიდან გამოსული წმიდა წერილის რედაქციები იქცა ოფიციალურ საეკლესიო ტექსტებად, ამიტომ პატივისცემისა და სიყვარულის ნიშნად მათ ,,მთარგმნელების” აღნიშნული წოდება დაიმკვიდრეს. ჩანს ამ დამოკიდებულის გამო შემდეგში რომელიღაც გადამწერს ამ თვალსაზრისის შესაბამისად ,,შეუსწორებია” გიორგი მთაწმიდელის ანდერძი, კერძოდ მისგან ამოუღია ზოგიერთი სიტყვა, რამაც წარმოშვა ანდერძის ახალი ტექსტი ისეთი სახისა, რომელიც დღესდღეობით უფრო გავრცელდა. ამჟამად, რატომღაც იმალება ანდერძის პირველსახე, რომელიც შერყვნილად მიიჩნევა. სინამდვილეში გიორგი მთაწმიდელი თვითონ უხსნის მკითხველს თუ რატომ არ ესაჭიროებოდა ძველ ქართულ ტექსტებს ხელახლა თარგმნა. მისი ძალზე დაბეჯითებული მტკიცებით დაახლოებით IV-V სს.-ში შესრულებული ძველი ქართული თარგმანები ,,წმიდადაა თარგმნილი” თავისი დროის მთარგმნელების მიერ. ამის გამო ძველპირველმთარგმნელთა ხელიდან გამოსული ტექსტები იყვნენ ,,კეთილნი” ანუ მისაღები ეკლესიისათვის, მაშ რატომ დასჭირდა ამ ,,წმიდად და კეთილად” თარგმნილ ტექსტებს შედარება ბერძნულ რედაქციებთან XI ს. დასაწყისისათვის? ამ კითხვას თავად პასუხობს გიორგი მთაწმიდელი. გიორგი მცირეს სიტყვით, ,,ფრიადი იძულებით” გიორგი მთაწმიდელს გაუწევია უდიდესი შრომა, რომელიც ასე საჭირო იყო იმჟამინდელი ქართული ეკლესიისათვის, რათა ცილისმწამებლებს (,,მაბრალობლებსა და მაყვედრებლებს”) ავტორიტეტი არ შეებღალათ ქართული წმიდა წერილისათვის. გიორგი მთაწმიდელის სიტყვითაც, მის გვერდით ყოფილან სასულიერო პირები “ძმანნი”, რომელთაც დაბეჯითებით უთხოვნიათ გაეწია ეს შრომა. ერთი სიტყვით, გიორგი მთაწმიდელმა იღვაწა ქართული წმიდა წერილის ავტორიტეტის ამაღლებისათვის, დაუმტკიცა ყველას, რომ ის ისეთივე ღირსებისა იყო, როგორებიც იყვნენ საუკეთესო ბერძნული რედაქციები მისი დროისა. თუმცა კი მიაჩნია რომ უფრო ძველი, პირველქართული თარგმანები ძალზე კარგი თარგმანები იყვნენ – ის წერს ანდერძში – ,,ჩვენნი ყოველნი სახარებანი პირველითგან წმიდად თარგმნილია და კეთილად – ხანმეტნიცა და საბაწმიდურნიცა” (ნ. პაპუაშვილი, ახალი აღთქმის ქართული თარგმანი, 2007, გვ. 92). მაშასადამე, გიორგი მთაწმიდელი დიდად აფასებდა ქართველ პირველ მთარგმნელთა სკოლის მუშაობას. ეს სკოლა, როგორც ითქვა, ჩამოყალიბდა IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში, სომხური წყაროების ცნობით ბაკურ მეფის კარზე. ანუ პეტრე იბერის პაპის ოჯახი იყო მეცენატი, სპონსორი და დამკვეთი იმ დიდი მუშაობისა, რომელიც ესაჭიროებოდა ახალფეხადგმულ ქართულ საეკლესიო მწერლობას, რომელიც ამ ოჯახის თვალწინ ყალიბდებოდა. მოვსეს ხორენაცის სიტყვით, ქართველთა სამეფო კარზე შემოუკრებიათ ქვეყნის სხვადასხვა კუთხიდან ქართული ენის მცოდნეები. სხვა წყაროდან ჩანს, რომ მათ შორის ერთერთი რჩეული ყოფილა იოანე ლაზი – რადგანაც სწორედ ის აირჩიეს ახალგაზრდა უფლისწულის აღმზრდელად, ანუ სიტყვიერების მასწავლებლად. 232 მართლაც, მან პატარა პეტრეს ზეპირად შეასწავლა ახალათარგმნილი წმიდა წერილი. ეს იყო, ასე ვთქვათ – პირველი აპრობაცია პირველმთარგმნელთა მოღვაწეობის შედეგის დასადგენად. მისი ცხოვრებიდან ჩანს, რომ პეტრეს მართლაც კეთილად შეუსწავლია წმიდა წერილი, იმდენად, რომ შემდგომში ყველას აოცებდა წმიდა წერილის ცოდნით კონსტანტინოპოლის საიმპერატორო კარზე. ქართული საეკლესიო დამწერლობაც პირველ ნაბიჯებს დგამდა პეტრეს სიყმაწვილის წლებში. საქმე ის იყო, რომ თუ კი მესროპ მაშტოცს მრავალი ძიება დასჭირდა სომხური ანბანის ასო-ნიშნების მოხაზულობის მოსაძებნად, ქართველ მამებს არ ესაჭიროებათ ამდენი ძიება – ქართლის სამეფო კარზე იქამდე საუკუნეთა მანძილზე იყენებდნენ ე.წ. არმაზულ დამწერლობას. არმაზული დამწერლობით შესრულებული წარწერები აღმოჩენილია ვანში, ბორში (დასავლეთ საქართველოში), მცხეთაში და სხვაგან. ეს იყო ფინიკიური დამწერლობიდან წარმოშობილი არამეული დამწერლობის ერთერთი სახე. როგორც თანამედროვე მკვლევარების (რ. პატარიძე) ნაშრომებიდან ჩანს, ჩვენს პირველ წმიდა მამებს მოუძებნიათ არამეული დამწერლობის პირველი სახე, ანუ ამ ანბანის საუკეთესო ვარიანტი და ის დაუდვიათ საფუძვლად ქართული საეკლესიო დამწერლობისათვის. მაგალითად ასომთავრული ,,ა”, არის არამეული ანბანის პირველი ასონიშანი, რომელიც იგივე სახისაა, მათ შორის განსხვავება ისაა, რომ არამეული ,,ა” სწორი ხაზების ურთიერთგადაკვეთითაა მიღებული, ხოლო ასომთავრულის “ა”, იგივე ხაზებია, ოღონდ დამრგვალებული სახისა. არამეული ანბანის სამკუთხედები – ასომთავრულში წრეებითაა გადმოცემული. მაგალითად, ასო ნიშანი “ბანი” არამეულსა და ქართულში ერთიდაგივეა, ოღონდ არამეულში “ანი” და “ბანი” სამკუთხედის ფორმის მქონეა, ხოლო ქართულში ის მრგვალია. ცხადია, ანბანში საჭირო იქნებოდა რამდენიმე ასო-ნიშნის დამატება, თუმცა, შესაძლოა იქამდეც, არმაზულში ეს ასო-ნიშნები არსებობდა კიდეც. ყოველ შემთხვევაში არმაზულის თავდაპირველი – დედა სახე (ძველი არამეული) უნდა ყოფილიყო საფუძველი ქართული საეკლესიო ანბანისა. მაშასადამე, ქართველმა პირველთარგმანებმა იოანე ლაზისა და პეტრე იბერის ეპოქაში შეძლეს არმაზულ-არამეულის დამწერლობის საფუძველზე ასომთავრულის შექმნა, ამასთანავე ქართულად თარგმნა წმიდა წერილისა და ასევე მისი ჩაწერა ქართულივე საეკლესიო ასოებით. აქედან ჩანს, რომ იოანე ლაზი იდგა ზოგადქართული სალიტერატურო ენისა და ქართული საეკლესიო დამწერლობის სათავეებთან. როგორც აღინიშნა, ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო ის, რომ იოანე ლაზის დროს აღმოსავლეთ საქართველოს ხალხის მეტყველება ძალზე ახლოს იდგა იმჟამინდელ მეგრულ-ლაზურთან, ისევე, როგორც საქართველოს სხვადასხვა კუთხეების მეტყველებებთან. საერთო სალიტერატურო ენა ის-ის იყო ისახებოდა და იბადებოდა იოანე ლაზის შრომით. ენათმეცნიერულად ასევე იყო ევროპისა და აზიის სხვა რეგიონებშიც. მაგალითად, IX-X საუკუნეებში როდესაც კირილემ და მეთოდემ სლავურად გადმოიღეს წმიდა წერილი, სლავური საერთო ენას წარმოადგენდა ზოგადად სლავებისათვის, მხოლოდ შემდეგ XIV-XV 233 საუკუნეებისათვის თანდათან ჩაისახა სლავურ ენაში უკრაინული, ბელარუსული, და ე.წ. ,,ველიკორუსული” (მოსკოვური) ენა-მეტყველებანი, დასავლეთ სლავებში შემდგომ ჩამოყალიბდა სერბული, ბულგარული და სხვა ენები. ასე, რომ სლავური წმიდა წერილი, საერთო იყო ენობრივად შემდეგ ჩამოყალიბებული უკრაინელების, ბელარუსების, და სხვა სლავური ხალხებისათვის. მსგავსადვე ლათინური ენა, რომელზეც ითარგმნა პირველ საუკუნეებში წმიდა წერილი, იქცა საფუძვლად შემდეგ ჩამოყალიბებული ფრანგული, ესპანური, იტალიური თუ რუმინული ენებისათვის. მაშასადამე ჯერ ითარგმნა ლათინურად წმიდა წერილი, ხოლო შემდგომ ჩამოყალიბდა ლათინური ენის საფუძველზე სხვადასხვა ხალხების ენები, ამიტომაც ამ ხალხებისათვის ლათინურ ენაზე წირვა-ლოცვა პირველ ხანებში სანამ ამ ხალხების ენები თანამედროვე სახეს მიიღებდა, სრულიად გასაგები იყო. ცხადია, ამ ერთგვარი ზოგადი წესისაგან არ უნდა ყოფილიყო გამონაკლისი ქართულიც. IV-V სს.-ში ზოგადქართულ ენაზე ითარგმნა წმიდა წერილი, რომელიც გასაგები იყო ყველა კუთხის ქართველთათვის, რადგანაც ეს ენა იმჟამად მშობლიური და გასაგები იყო ყველა კუთხის მცხოვრებისათვის, მხოლოდ შემდეგ საუკუნეებში ამ კუთხეების მეტყველებანი გადაიქცა ერთმანეთისაგან დაშორებულ დიალექტებად. ე.ი. იოანე ლაზის დროს ლაზეთის თუ კახეთის ქართველობა მეტყველებდა ერთმანეთისათვის გასაგებ საერთო ენაზე, რომელზეც ითარგმნა წმიდა წერილი და რომელსაც შემდგომში ეწოდა ძველი ქართული სალიტერატურო ენა. მხოლოდ შემდეგ საუკუნეებში, როგორც ითქვა დაშორდნენ ერთმანეთს ეს მეტყველებანი. ენები სწრაფად ვითარდებიან, ამიტომაც გვაქვს ძველი ბერძნული, ძველი სომხური, ძველი ქართული და ა.შ. ჩვენ ერთმანეთს ვადარებთ თანამედროვე მეგრულსა და ძველ საეკლესიოსალიტერატურო ენას. როგორც ვიცით თუ არსებობს თანამედროვე მეგრულ-ლაზური, უნდა ყოფილიყო ძველი მეგრულ-ლაზურიც. რა სახისა იყო ის (მეგრულ-ლაზური) 1600-1500 წლის წინ, იოანე ლაზის დროს? ჩვენი თვალსაზრისით, როგორც მრავალჯერ აღვნიშნეთ, IV-V საუკუნეებში მეგრულ-ლაზური ძალზე ახლოს იდგა სალიტერატურო ძველ ქართულთან. ამიტომაც იოანე ლაზი, ალბათ მშობლიურ დიალექტზე დაყრდნობით სხვადასხვა კუთხეების მამებთან ერთად აყალიბებდა სალიტერატუროსაეკლესიო ენობრივ ნორმას, რათა გასაგები ყოფილიყო როგორც მთის, ისე ბარის მორწმუნეებისათვის, ქვეყნის როგორც ერთ, ისე მეორე კუთხეში. ჩვენს თვალსაზრისს, რომ იოანე ლაზის ეპოქაში მეგრულ-ლაზური სალიტერატურო ქართულის ერთერთ საფუძველს წარმოადგენდა განამტკიცებს ძველ მატიანეთა და წყაროთა ცნობები, მაგალითად ,,მოქცევაი ქართლისაისაის” ცნობით, ალექსანდე მაკედონელის ეპოქაში არიან-ქართლის მეფის ძე აზონი სამხრეთიდან წამოუძღვა სამხედრო ელიტის მრავალსულიან ოჯახებს, რომელთაც ჩამოაყალიბეს სახელმწიფო – ,,ქართლის სამეფო”. ამავე წყაროს ცნობით მის შემადგენლობაში შედიოდა ეგრისი – დასავლეთ საქართველო, რადგანაც ამ სახელმწიფოს ჩრდილო-დასავლეთი საზღვარი გადიოდა მდ. ეგრისწყალზე. სად მდებარეობდა არიან-ქართლის სამეფო, საიდანაც ჩრდილოეთით, მათ შორის ეგრისში, ჩასახლდა ახალი ქართული სახელმწიფოს შემქმნელი აზონის სამხედრო ელიტა? ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით კლარჯეთი აზონის მამული ქვეყანა იყო, მისი მიმდებარე მხარეებით. ე.ი. არიან ქართლი მოიცავდა კლარჯეთს, ქალდეას, ტაო-ბასიანსა და იმ მეზობელ კუთხეებს. ლაზების ქვეყნის -,,ქალდეას” და ,,ქართლის” ეტიმოლოგია ერთი და იგივე უნდა 234 იყოს, რადგან ორივე სიტყვის ფუძეში თანმხოვნებია ,,ქლდ” და ,,ქრთ”, ცხადია, ეს ერთი ფუძეა, რადგანაც ლ-რ, დ-თ იდენტური ბგერებია. ლაზთა (ჭანთა) ქვეყანა ქალდეას სახელს შემოუნახავს არიან-ქართლის ქვეყნის სახელის ფუძე ,,ქართ”. ძველ წყაროებში ,,სამეგრელო” და ,,სოფელი მეგრელთა” ერქვა ტრაპეზუნ-ქალდეას რეგიონს, სადაც პირველად იქადაგა ანდრია პირველწოდებულმა. ამ ქვეყნის ანუ ქალდეას ხალხის ენა შემოინახა – ძველმა სალიტერატურო ქართულმა ენამ. XX საუკუნეში, საბჭოთა ოკუპაციის დროს, საქართველოში შესაბამისმა სამეცნიერო წრეებმა გააბატონეს თვალსაზრისი, თითქოსდა ძველ ქართულ სალიტერატურო ენას IV-V საუკუნეებში საფუძვლად დაედო ქართლ-კახური დიალექტი. ეს თვალსაზრისი ძირეულად განსხვავდებოდა საქართველოში იქამდე ათასწლეულთა მანძილზე არსებულისაგან, რომ ძველი ქართული საერთო ენა იყო ქართული ეკლესიის მრევლისათვის,რომლის იურისდიქციაშიც ყოველი ქართული თემი შედიოდა აფხაზეთ-სვანეთიდან არაქსამდე და შემახიამდე.
