ჰეკატოს მილეტელის ნაშრომების გადარჩენილი ფრაგმენტებიდან მოღწეული 188-ე ფრაგმენტი გადმოგვცემს ძველი წელთაღრიცხვის მე-5 საუკუნის ფაქტს, რომ იმჟამად მესხები (მოსხები) და კოლხები ერთი ეთნოსი იყო. ჩვენ შეიძლება მას ვუწოდოთ ზანურ-ქართული ჯერ კიდევ დაუყოფელი ჯგუფი, ნაწილი ჯერ კიდევ ნაკლებად დიფერენცირებული ქართველი ხალხისა. ანუ გვაძლევს ძვ. წ. მე-5 ს. სურათს.
სტრაბონის ცნობით, როგორც აღინიშნა, ქრისტეშობამდე მე-2 საუკუნეში ქართველი ხალხის მიწა-წყალი გაცილებით უფრო ვრცლად იყო განფენილი შავი ზღვისპირა პარიადრეს კალთებიდან, ვიდრე „მტკვრის იქით“ გოგარენას ჩათვლით ხორძენასა, კარენიტიდასა და ქსერქსენეს დამატებით.
ყველა ეს ქართული ოლქი არმენიამ მიიტაცა და მათ შეადგინეს ე.წ. დიდი არმენიის ჩრდილოეთსა და ჩრდილო-დასავლეთში მდებარე ქართული ოლქები, რომელნიც არმენიზაციის პროცესში იმყოფებოდნენ.
მათი არმენიზაცია კიდევ უფრო გამძაფრდა არმენიის გაქრისტიანების შემდეგ, რადგანაც ეს ქართული ოლქები სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში აღმოჩნდა და აქაურ ქართველთა საეკლესიო ენა სომხური გახდა.
არმენიზაციის პროცესი მეტ-ნაკლები ხარისხისა იყო სხვადასხვა რეგიონში, მათ ტოტალურ არმენიზაციას აფერხებდა იბერიის ძლიერი სახელმწიფოს არსებობა, რომლის დედაქალაქ მცხეთიდან, მაგალითად I საუკუნეში მთელი არმენია იმართებოდა.
ამ საუკუნეში მცხეთის იბერიის სამეფოს ჯარმა დაიჭირა არმენიის სამეფოს დედაქალაქები – არტაშატი და ტიგრანაკერტი.
ფარსმან I-მა არმენიაში გაამეფა თავისი ძმა მითრიდატე, მის შემდეგ კი თავისი შვილი რადამისტი, გარკვეულ წლებში კი არმენია უშუალოდ შეიყვანა მცხეთის იბერიის სამეფოს შემადგენლობაში, რადგანაც იმჟამინდელ არმენიას იბერიის მეფე უშუალოდ მართავდა. არმენიაში ქართული ჯარი ამარცხებდა თვით პართიის ჯარს.
ასეთ დროს, ცხადია, არმენიის იბერიის მიწა-წყალი მცხეთის იბერიასთან უშუალოდ იქნებოდა მიერთებული და იქაური ქართველობის არმენიზაციის პროცესი – შეწყვეტილი.
მსგავსი პირობების გამო, როგორც ითქვა, მცხეთის იბერიის სამეფოს საზღვრებთან ახლოს არზრუმის ოლქის (ტაოს) ქართველებმა შეძლეს ეროვნული ვინაობის შენარჩუნება. მაგრამ, როგორც ითქვა, მათი არმენიზაციის ხარისხი გაიზარდა არმენიის გაქრისტიანების შემდეგ, რადგანაც მათ ეკლესიებში სომხურენოვნება დაინერგა. ამის მიუხედავად არმენიის იბერები ყოველმხრივ ცდილობდნენ კულტურულად გამოყოფოდნენ სომხურ ერთობას, ისინი მტკიცე ქალკედონიტები იყვნენ, თუმცა კი არმენიაში ცხოვრობდნენ, მაშინ როცა ეთნიკური სომხების უმეტესობა მონოფიზიტობას ერთგულებდა.
არმენიიის ქალკედონიტები უმეტესად ეთნიკური ქართველები იყვნენ. არმენიის ეთნიკურ ქართველებს არმენიის ძირითადი ხალხისაგან ოფიციალური გამოყოფის საშუალება მიეცათ მას შემდეგ, რაც მანასკერტის 726 წლის საეკლესიო კრების დადგენილების ძალით სომხეთის (არმენიის) ხალხი ვალდებული გახდა მხოლოდ „სომხური სარწმუნოება“ ანუ მონოფიზიტობა ეღიარებინა, ასეთ დროს არმენიის იბერებმა მხარი გულმხურვალედ დაუჭირეს ქალკედონიტობას, განსაკუთრებით 780-იან წლებში.ამ დროისათვის გაშორდნენ სომხურ საეკლესიო წიაღს და დაუბრუნდნენ დედაქართულ ეკლესიას.
თითქმის საუკუნით ადრე ტრულის მსოფლიო საეკლესიო კრებამ დაგმო მონოფიზიტობა, ხოლო აღნიშნულ 780-იანი წლებიდან არმენიის იბერებმა სრულად უარყვეს სომხურ ეკლესიასთან თავისი დამოკიდებულების ყველა ნიშანი, კერძოდ, აკრძალეს თავიანთ ეკლესიებში სომხურენოვანი ღვთისმსახურება და დაიბრუნეს საეკლესიო ქართულენოვნება, ანუ აღიდგინეს ეკლესიებშიც ქართულენოვანი ღვთისმსახურება.
ფაქტი იმისა, რომ ტაოსა და არზრუმის ოლქის ქართველებმა 780-იანი წლების შემდეგ შეძლეს თავიანთ ეკლესიებში ქართულენოვნების დაბრუნება, ეფუძნებოდა წინა საუკუნეებში აქაურ ქართველთა ფარულ ბრძოლას თავიანთი თვითშემეცნების, ეროვნულ-ქართული ვინაობის შესანარჩუნებლად.
ასეთ შემთხვევაში არაა სწორი ნიკო მარის მიერ წამოყენებული დებულება, რომ თითქოსდა, გრიგოლ ხანძთელის ღვაწლით აქ განვრცობილმა ქალკედონიტობამ ჩანერგა აქაურ მოსახლეობაში ქართული შემეცნება.
საქმე ისაა, რომ გრიგოლ ხანძთელამდე გაცილებით ადრე ტაოსა და არზრუმის ოლქის მოსახლეობა ისედაც აღიარებდა ქალკედონიტობას, განსაკუთრებით ტაოში, ეთნიკურად ტაოელი ანუ წარმოშობით ქართველი ეპისკოპოსი იშხნის მაშენებელი წმიდა ნერსე იშხნელი ქალკედონიტი იყო და შემდეგ სომხეთის სომხურენოვან ქალკედონურ საეკლესიო ფრთას ჩაუდგა სათავეში კათალიკოსის წოდებით.
ასე რომ, ქალკედონიტობა აქ გრიგოლ ხანძთელამდეც იყო დამკვიდრებული.
ასევე, არასწორია ნიკო მარისვე მოწოდებული თეზა, რომ აქ (ტაოში) ქართული სულისკვეთება თითქოსდა შემოიტანა არაბთა გამო ქართლიდან ლტოლვილმა მოსახლეობამ.
ამის დასამტკიცებელ წყაროდ უთითებენ „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებას“, მაგრამ, სინამდვილეში, ამ თხზულებაში არავითარი მინიშნებაც კი არაა, რომ ტაოში არაბობის დროს მასობრივად ჩასახლდა ქართული მოსახლეობა, აქ აღნიშნულია, მხოლოდ ის, რომ კლარჯეთში (და არა ტაოში) ჩავიდა გრიგოლ ხანძთელი თავისი ორიოდე ბერით, სულ ესაა, ასევე, ცნობილია, რომ თბილისიდან მმართველი დინასტია ჩავიდა თავის ისტორიულ მამულში – კლარჯეთში, სადაც ადგლობრივი ანუ ქართული მოსახლეობა სიხარულით დახვდა.
ასე რომ, ტაო (და საერთოდ არზრუმის ოლქი) ძველთაგანვე, ჯერ კიდევ ძვ. წ. მე-2 საუკუნეში, დიდი არმენიის დაარსებამდე, დასახლებული იყო ქართველებით, როგორც აღინიშნა ეს ოლქები იყო კარენიტიდა, შემდგომი არზრუმის ოლქი, პარიადრეს კალთები, ხორძენე და გოგარენა. მათმა პირდაპირმა შთამომავლებმა ტაოელებმა სხვა აქაური ოლქების იბერებთან ერთად, მიუხედავად ხანგრძლივი დევნისა, შეძლო თავის ქართულენოვნების შენარჩუნება და ეს ენა ეკლესიებშიც აღიდგინა მე-8 ს. შუა წლებიდან.
ეს იმას ნიშნავს, რომ ივერების ერთმა ნაწილმა (ტაო-არზრუმის ოლქის ქართველებმა), საქართველოს საზღვართან ახლოს, შეძლო თავისი იბერიული იდენტობის შენარჩუნება.
ეს განსაკუთრებით ძნელი იყო ამ რეგიონში ჯერ სასანიდური ირანისა და შემდგომ სახალიფოს გაბატონების შემდეგ, ორივენი, არაბებიცა და სპარსელებიც, გამოკვეთილად უჭერდნენ მხარს სომხურ ეკლესიას ანუ მონოფიზიტობას.
მე-6 და მე-7 საუკუნეებში პროზელიტური სომხური ეკლესია სპარსელთა და შემდეგ არაბთა მხარდაჭერით ალბანელებსა და არმენიის იბერებს სომხურენოვნებას აიძულებდა, რასაც მიუთითებენ მოვსეს კალანკატუაცისა და ეპისტოლეთა წიგნის ცნობები.
ზოგადად, „სომხურენოვანთ“ უწოდებდნენ ეთნიკურად ალბანურ ანდა გუგარქელ ქართულ მრევლს, რომელნიც, თავიანთი ეთნიკური კუთვნილების შესაბამისად, ფლობდნენ მშობლიურ ქართულ ენას, მაგრამ ეკლესიებში სომხურენოვანი ლიტურგია და წირვა-ლოცვა ჰქონდათ დანერგილი პოლიტიკური მიზეზების გამო.
მაგალითად, ეთნიკურად ალბანელი მოსახლეობა თავიანთ სამშობლოშივე „სომხურენოვნები“ იყვნენ, რადგანაც მათ ეკლესიებში (მოვსეს კალანკატუაცის ცნობით, მე-7 ს-ში) ალბანურენოვანი წირვა-ლოცვა აკრძალა არაბულ ხელისუფლებასთან მოთანამშრომლე სომხურმა ეკლესიამ არაბული ჯარის გამოყენებით.
სომხეთის პატრიარქი არაბული ჯარით შევიდა ალბანეთის დედაქალაქ პარტავში, დააპატიმრა ალბანელი პატრიარქი და ალბანეთში ალბანურენოვანი წირვა-ლოცვის აკრძალვის შემდეგ მის ნაცვლად შემოიღო სომხურენოვანი. ამის გამო ალბანური მრევლი „სომხურენოვათა“ კატეგორიას შეემატა (იხ. „მოვსეს კალანკატუაცი „ალვანთა ქვეყნის ისტორია“(1985, გვ. 139-143).
კალანკატუაცი წერს, რომ მე-7 საუკუნეში არაბი ამირა სომეხთა კათალიკოსს „ღვთის კაცს“ უწოდებდა და შეატყობინა, რომ მან ქალკედონურ ალბანეთში გაგზავნა დიდი ჯარი, რომელსაც უბრძანა, რათა „…ჩვენი ხელისუფლებისაგან გამდგარი ალვანელები თქვენი სჯულის მიხედვით სიმართლეზე მოაქციონ“ (იქვე, გვ. 139).ანუ ალბანეთში სომხური სარწმუნოება ანუ მონოფიზიტობა გაებატონებინათ.
აქედან ჩანს, რომ არაბებს ქალკედონიტები მიაჩნდათ არაბთა ხელისუფლებისაგან განდგომილებად, ხოლო „სომხური სარწმუნოების“ მქონენი – ერთგულ ღვთის კაცებად.
კალანკატუაცის ცნობით, არაბებმა სასტიკად დასაჯეს ალბანეთის ქალკედონიტი სამღვდელოება, ხოლო ალბანთა კათალიკოსი ნერსესი ტანჯვით მოკლეს, მის ნაცვლად კი ალბანეთის საკათალიკოსო ტახტზე სომხურენოვანი მღვდელმთავარი აიყვანეს.
ის ეხება ალბანელთა შორის „სომხურენოვნების“ კიდევ უფრო განვრცობის საკითხს ამ დროს, ეს მომხდარა არაბთა ჯარის დახმარებით.
კერძოდ, არაბებმა ქალკედონიტური, ანუ ამ შემთხვევაში, ალბანურენოვანი ლიტერატურა გაანადგურეს და ალბანეთში საგანგებოდ ჩასულმა სომხებმა ალბანთა კათალიკოსის ნერსესის ალბანური წიგნები, რომლითაც სავსე იყო ზანდუკი, წყალში ჩაყარეს.
„… ნერსესის „წვალებით“ სავსე წიგნები, რომლითაც ავსებული იყო ზანდუკი, წაიღეს და მთლიანად მდინარე ტრტუტში ჩაყარეს…“ (მოვსეს კალანკატუაცი, დასახ. ნაშრ., გვ. 140). მისი ცნობით ეს ფაქტი, ანუ ალბანური წიგნების საჯარო, ოფიციალური განადგურება, მომხდარა სომხური წელთაღრიცხვით 148, ანუ 699 წელს სომეხთა კათალიკოს ელიას ინიციატივით.
აქედან ჩანს, VII საუკუნის ბოლოს როგორ შეძლო სომხურმა ეკლესიამ მთლიანად გაბატონებულიყო ალბანურ ეკლესიაზე. ამის შემდეგ ალბანურ ეკლესიაში არაბთა ძალდატანებით აიკრძალა ქალკედონიტობა და ალბანელებმა „სომხური სარწმუნოება“ მიიღეს, რასაც შედეგად მოჰყვა ალბანურ ეკლესიაში უკვე დანერგილი სომხურენოვანი წირვა-ლოცვის სრული გაბატონება. ალბანური ეკლესია მთლიანად გაითქვიფა სომხურ ეკლესიაში. ეროვნული ეკლესიის გარეშე დარჩენილი ალბანელთა დიდი ნაწილი გამაჰმადიანდა და ასიმილირდა სხვადასხვა ხალხში.
არაბებმა VII-VIII საუკუნეებში ისე, როგორც ადრე (VI საუკუნეში) სპარსელებმა, „სომხური სარწმუნოება“ სავალდებულოდ აქციეს დაპყრობილი კავკასიელი ხალხებისათვის.
ამ ფაქტს, როგორც აღინიშნა, კარგად აღწერს ამავე ეპოქის ისტორიკოსი მოვსეს კალანკატუაცი, მაგალითად, ის წერს, თუ როგორ სჯიდნენ სიკვდილით ყველას, მათ შორის დიდებულებს, ქალკედონიტური სარწმუნოების აღიარებისათვის და ამით აიძულებდნენ დაპყრობილ კავკასიელ ხალხებს, რათა მათ მიეღოთ „სომხური სარწმუნოება“ ანუ მონოფიზიტობა სომხური საეკლესიო ენით. ქალკედონურ სარწმუნოებას ისინი უწოდებდნენ „ორბუნებიანობას“.
ის თავისი წიგნის „ალვანთა ქვეყნის ისტორიის“ X თავში წერს, რომ არაბი ამირას სამდივნოში მოათავსეს სია ალბანელი დიდებულებისა, – „იმისათვის, რომ თუ ვინმე მათგანი აღიარებდა ორბუნებიანობას, სიკვდილით დაესაჯათ“ (მოვსეს კალანკატუაცი „იქვე, გვ. 144).
აქედან ჩანს, თუ რა სასტიკად დევნიდნენ არაბები ქალკედონიტებს და აძლიერებდნენ „სომხურ სარწმუნოებას“. თვით ქვეყნის მფლობელი მთავრებიც კი სიკვდილით ისჯებოდნენ ქალკედონიტობისათვის. დაბალი ფენები კიდევ უფრო სასტიკად დაისჯებოდნენ, თუ გაბედავდნენ და „სომხურ სარწმუნოებას“ არ აღიარებდნენ. სასტიკად იდევნებოდა ქალკედონიტი სამღვდელოებაც.
ქართლშიც ასეთივე ვითარება იყო. ქართლის მფლობელი ხოსროიანი მეფეები თავიანთი ქალკედონური სარწმუნოებისათვის სასტიკად დაისაჯნენ VIII საუკუნის დასაწყისში. იდევნებოდა ქართული ქალკედონიტური ეკლესიაც. იმჟამად მხოლოდ დასავლეთ საქართველო, ქართლ-კახეთის მთიანეთი და მესხეთის ნაწილი – ბიზანტიის მფარველობის წყალობით, გადარჩა „სომხური სარწმუნოების“ იძულებას.
მოვსეს კალანკატუაცი, დასახ. ნაშრ.
მაშასადამე, დაპყრობილ მხარეებში ქალკედონიტობა აიკრძალა პოლიტიკური მიზეზებით, მონოფიზიტობა კი სომხურენოვნებას ნიშნავდა, მაგალითად „სომხურენოვანი“ იყო გუგარქის მკვიდრი ქართველი მრევლი მე-6 საუკუნეში, როცა მათ ეკლესიებში ქართულენოვანი ღვთისმსხურება ასევე პოლიტიკური მიზეზებით აიკრძალა, თუმცა მათ თითქმის ერთი საუკუნის შემდეგ ქართულენოვნება აღუდგინა კირიონ I-მა კათალიკოსმა.
შესაბამისად, როგორც „ეპისტოლეთა წიგნისა“ და მოვსეს კალანკატუაცის ცნობების მიხედვით, სომხურენოვან წირვა-ლოცვასა და, შესაბამის განათლებას, ანუ სომხური წერა-კითხვის ცოდნას ფლობდა სომეხთა გარდა ალბანელთა და ქართველთა (გუგარქელთა) ნაწილიც, ამის მიზეზი კარგადაა აღწერილი თანადროულ წყაროებში.
ს. ჯანაშიაც მიუთითებდა, რომ ქართული და ალბანური სახელმწიფოებრიობის მოსპობის შემდეგ დამპყრობელი ირანის იმპერია დაუკავშირდა ანტიბიზანტიურ (ანტიქალკედონურ) პლატფორმაზე მდგომ სომხურ ეკლესიას და მისი მეშვეობით სურდა სამხრეთ კავკასიაში ანტიბიზანტიური სარწმუნოების – მონოფიზიტობის განვრცობა. ამის გამო დამპყრობელი აქ აბატონებდა მონოფიზიტურ სომხურ ეკლესიას და მისი საშუალებით ებრძოდა ქალკედონურ ქართულ და ალბანურ ეკლესიებს. მსგავსადვე იქცეოდა მალევე აქ გაბატონებული არაბთა სახალიფოც.
პრაქტიკულად ეს ნიშნავდა სომხურენოვანი წირვა-ლოცვის დანერგვას იქამდე ქართულ და ალბანურენოვან რეგიონებში.
ეპისტოლეთა წიგნის მიხედვით, მართლაც, სომხურმა ეკლესიამ სპარსელთა ხელშეწყობით შეძლო საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შემავალ გუგარქის ეპარქიაში სომხურენოვნების დანერგვა მე-6 საუკუნეში. ხოლო ტაოში, კიდევ უფრო ადრიდანვე, უკვე მე-4 საუკუნიდან, ანუ სომხეთის გაქრისტანების შემდეგ, ქართველთა შორის სომხურენოვნება, ანუ ეკლესიებში სომხურენოვნება იყო დანერგილი. გუგარქმა ქართულენოვნება აღიდგინა მე-7 ს. დასაწყისში კირიონ კათალიკოსის დროს, ხოლო ტაომ – მე-8 საუკუნის შუა წლებში ანტიოქიის საპატრიარქოს დახმარებით, როდესაც მან ტაოს ივერიას ავტოკეფალია მიანიჭა, ანუ გამოიყვანა სომხური საეკლესიო არეალიდან, ამის შესახებ ცნობას იძლევა მიქაელ ბრეკი კედრენეს ცნობაზე დაყრდნობით.
როგორც აღვნიშნეთ, უკვე მე-6 ს. ბოლოს, მიუხედავად სპარსთა ბატონობისა, სომხური ეკლესიის აღნიშნული პროზელიტიზმი (ანუ ქართული ეკლესიის საზღვრებში შემოჭრა) არ მოითმინა კირიონ კათალიკოსმა და მან ქართულენოვნების, ანუ წირვა-ლოცვის ქართულ ენაზე აღსრულებაც კი შეძლო გუგარქში, რომელიც ვრცელი პროვინცია იყო გადაშლილი ამჟამინდელი ბოლნის-ქვემო ქართლიდან ვიდრე ტაომდე.
ამის გამო სპარსეთმა კირიონი ტახტიდან ჩამოაგდო და ქვეყნიდან გააძევა. თუმცა ამ დროისათვის ქართლი ანუ საქართველო უკვე მტკიცე, სანიმუშოდ მართლამადიდებელ ქვეყანას წარმოადგენდა. ცოტა უფრო ადრე ქართველთა სანიმუშო მართლმადიდებლობას პროკოფი კესარიელიც მიუთითებდა.
სომეხთა მონოფიზიტმა პატრიარქმა ამ მიზეზის გამო ყოველგვარი კავშირი გაწყვიტა საქართველოს მართლმადიდებელ ანუ ქალკედონურ ეკლესიასთან და აუკრძალა სომხებს ქართველებთან ურთიერთობაც კი. ასეთ დროს კირიონის მიერ ნაკურთხი, მის დროს დასრულებული, მცხეთის ჯვრის ტაძარი ქალკედონიზმის ბუდე-ცენტრად მოიაზრებოდა. ამიტომაც აქ ლოცვაც კი აუკრძალა სომეხთა პატრიარქმა თავის ხალხს, სომეხ მრევლს.
ამ მიზეზის გამო მცხეთის ჯვრის ტაძრის სპეციფიკური გეგმა-არქიტექტურა უკვე ქალკედონური ტაძართმშენებლობის ნიმუშს წარმოადგენდა მთელ კავკასიაში.
ამის შემდეგ კავკასიის ქალკედონიტები თავიანთი რელიგიური აღმსარებლობის დემონსტრირების ანუ სომეხ-მონოფიზიტებისაგან განსხვავებულობის წარმოჩენის მიზნით მხოლოდ ქალკედონური არქიტექტურით სარგებლობდნენ, რომელიც დაეფუძნა მცხეთის ჯვრის იერ-სახეს. ამის უმთავრესი მიზეზი იყო მისი მაკურთხეველი დიდი კირიონ I კათალიკოსის გმირობა, როცა მან გაბედულად დაიცვა ქალკედონური სარწმუნოება და მართლმადიდებელ მრევლს აჩვენა სომხური ეკლესიის პროზელიტური სახე. ამის გამო კირიონის მიერ ნაკურთხი მცხეთის ჯვრის ტაძარი მთელი კავკასიის ქალკედონიტებისათვის სომხურ-მონოფიზიტური ეკლესიისაგან განმასხვავებელ ხატებად, თავიანთი აღმსარებლობის ანუ ქალკედონიტობის საჩვენებელ და მისაბაძ ნიშან-ძეგლ ეკლესიად მიიჩნეოდა.
მალევე უდიდესი პოლიტიკური ცვლილებები მოხდა კავკასიაში, ჰერაკლე კეისარმა მე-7 ს. დასაწყისში დაამარცხა ირანის ჯარები და მოსპო სპარსული სახელმწიფოებრიობა. ამით განსაკუთრებით ისარგებლა სომხეთში მცხოვრებმა მკვიდრმა ქართველობამ (ტაოს ივერებმა და ლაზებმა) და მათ მხარი დაუჭირეს არა მონოფიზიტობას, არამედ ქართველთათვის უკვე ეროვნულად მიჩნეულ სარწმუნოებას – ქალკედონიტობას.
იმჟამად ტაო და საერთოდ არზრუმის მთელი ოლქი, ტაო-ბასიანი, სომხეთში შემავალ ოლქებს წარმოადგენდა. რომლის ძირითადი მოსახლეობა იყო იქ მკვიდრი ივერები (ქართველები). მათ, როგორც ითქვა, ალბანელების მსგავსად სომხურმა ეკლესიამ დაუნერგა სომხურენოვანი ღვთისმსახურება. ტაოელ იბერებს პოლიტიკური ცვლილებების შესაბამისად, იმედი მიეცათ, რომ გუგარქის მსგავსად ეკლესიებში დაიბრუნებდნენ ქართულენოვან ღვთისმსახურებას. იქაურ ქართელთა შორის ფარულად დაიწყო ისეთი აპოკრიფული ლიტერატურის გავრცელება, რომლებშიც ქართული ენა განიდიდებოდა, სახარებისა და ღვთისმსახურებისთვის სათნო ენად მიიჩნეოდა, ასეთი იყო მაგალითად, „ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი“, რომელშიც აღწერილია, თუ როგორი დაფარული („დამარხული“) იყო იმჟამად ტაოს ივერიაში ღვთისმსახურებისას ქართული ენა, შესაბამისად, გამოუყენებელი („მკვდარი“, „მძინარე“), აკრძალული, დამდაბლებული და დაწუნებული სომხური იერარქიის მიერ („მდაბალი და დაწუნებული“).
იმავე ცნობას ივერიელთა ენის აკრძალვის შესახებ იძლევა კედრენეზე დაყრდნობით მიქაელ ბრეკი – კერძოდ, კედრენეს ცნობით ანტიოქიის პატრიარქთან ენობრივი საკითხის ანუ ქართული ენის აკრძალვის გამო შეწუხებული ტაოს იბერიის სამღვდელოება მივიდა საჩივრით, რომ მათ ქვეყანაში ანუ ტაოს ივერიის ეკლესიებში გაბატონებულია სომხური ენა, ხოლო ქართული ენა არის აკრძალული, კედრენე წერს, – „ისინი (ქართველები) გაჭირვებას განიცდიან და დიდი ზარალი აქვთ გაბატონებული ენისაგან“ ანუ სომხური ენისაგან.
ამის მიზეზია სომეხი პატრიარქი, რომლის გავლენის სფეროშიც ვართო, – ჩიოდნენ ტაოს ქართველები ანტიოქიის საპატრიარქოში.
ეს საკითხი განიხილა ანტოქიის პატრიარქის სინოდმა, მიანიჭა ტაოს ივერიის ეკლესიას არასრული ავტოკეფალია და გაათავისუფლა სომხური ეკლესიისა და ენის ბატონობისაგან.
კედრენე წერს, რომ ანტიოქიის პატრიარქმა „მოიწვია მღვდელმთავრების კრება და მართლმადიდებელი დოგმატის უარმყოფელი სომეხი კათალიკოსის მაგიერ ხელი დაასხა მათთვის სხვა კათალიკოსს. დაადგინა, რომ ის დამოუკიდებელი ყოფილიყო“.
კედრენეზე დაყრდნობით მიქაელ ბრეკი წერს, – „როცა მასთან მივიდნენ ქართველები, რათა მიეღოთ ხელდასხმა ძველი წესის შესაბამისად, მაგრამ მან რომ გაიგო, რომ ისინი (ქართველები) გაჭირვებას განიცდიან და დიდი ზარალი აქვთ გაბატონებული ენისაგან, მოიწვია მღვდელმთავრების კრება და მართლმადიდებელი დოგმატის უარმყოფელი სომეხი კათალიკოსის მაგიერ ხელი დაასხა მათთვის სხვა კათალიკოსს. დაადგინა, რომ ის დამოუკიდებელი ყოფილიყო, მაგრამ ლოცვის დროს ანტიოქიის პატრიარქი მოეხსენიებინათ, როგორც ამას აკეთებდნენ ანტიოქიის პატრიარქის თეოფილაქტეს მიერ ხელდასხმული იბერიელთა პირველი კათალიკოსიდან მოყოლებული“ (Труды Киевской Дух. Акад, 1874:416).
ეკლესიის ისტორიის მკვლევრებს აბნევს კედრენესა და მიქაელ ბრეკის ეს ცნობა და გაოცებულნი სვამენ კითხვას – „გაუგებარია, გიორგი კედრენე რას გულისხმობდა ,,გაბატონებულ ენებში”? ან გაბატონებულ ენაში?
ვ. გოილაძის აზრით, საქართველოში ამ დროს გაბატონებული ენები არ არსებობდა. მართალია, იმ დროს საქართველოში კვლავ არსებობდა თბილისის საამირო, მაგრამ მას საქართველოში გაბატონებულ ხალხად ვერ მივიჩნევთ. არასოდეს არ ყოფილა, და მით უმეტეს, XI ს-ში, საქართველო „ქრისტიანული დოგმატის უარმყოფელ“ სომეხ კათალიკოსს დამორჩილებოდა. ამ მხრივ მ. ბრეკის ცნობები საქართველოსთვის სრულიად მიუღებელია (გოილაძე, 1991:140)“. (იხ. ლევან ტყეშელაშვილი, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის ისტორიის ძირითადი საკითხები).
ამ შემთხვევაში ვ. გოილაძე ცდება, რადგანაც, კედრენეს ცნობა ასახავს არა მცხეთის ქართლში, არამედ VI-VIII საუკუნეებში ტაოს ივერიის ქართველთა ენის დამცირება-აკრძალვასა და მის აღდგენას ტაო-ავანის ვრცელი იბერიული ოლქების ქართველ მამათა ღვაწლითა და ბრძოლით.
ქართული ენის დამცირება-აკრძალვას ტაო-ავანის ივერიის ვრცელ ოლქში, როგორც ითქვა, გამოხატავს აპოკრიფული ტექსტი შედგენილი ამავე VI-VIII საუკუნეებში, რომელსაც ეწოდება „ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი“. შეიძლება ითქვას, რომ ის არის კედრენეს ცნობის დადასტურება.
„ქებაჲ და დიდებჲ ქართულისა ენისაჲ
დამარხულ არს ენაჲ ქართული …
და ესე ენაჲ მძინარჱ არს დღესამომდე,
და ესე ენაჲ შემკული და კურთხეული სახელითა უფლისაჲთა, მდაბალი
და დაწუნებული მოელის დღესა მას მეორედ მოსვლასა უფლისასა …“
მაშასადამე, ეს ძეგლი ასახავს ტაოს ივერიაში ქართული ენის აკრძალვისა და მისი აღორძინების იმედს (ტერმინ „ტაოს ივერიაში“ იგულისხმება ვრცელი ქართული ოლქი ტაოდან ავანამდე, რომელსაც საუკუნეთა შემდგომ ბიზანტიელებმა „ივერიის თემი“ უწოდეს, ის დასახლებული იყო სომხური ეკლესიის გაბატონების გამო შეწუხებული მკვიდრი ქართული მოსახლეობით, რომელიც მე-6 საუკუნის შემდეგ არ კარგავდა იმედს ქართული ენის გათავისუფლება-ამაღლებისა).
როგორც ითქვა, მანასკერტის 726 წლის საეკლესიო კრების შემდეგ, მისი დადგენილებისა და ანათემების შესაბამისად, ეთნიკური სომხები მხოლოდ მონოფიზიტურ აღმსარებლობას მისდევდნენ, ხოლო სომხეთში მცხოვრები ივერები – ქალკედონიტურს.
იქამდე კი ტაო-არზრუმის ოლქის ივერები, მხურვალე ქალკედონიტები, სომეხებისაგან (მონოფიზიტებისაგან) თავიანთი აღმსარებლობითი მიმართულების სადემონსტრაციოდ აგებდნენ მცხეთის ჯვრის ტიპის ტაძრებს.
მათ შორის, მე-7 საუკუნეში ყველაზე გამორჩეული პირი იყო წმიდა ნერსე იშხნელი, ტაოელი ქართველი ეპისკოპოსი, მხურვალე ქალკედონიტი. მან მოახერხა მე-7 საუკუნეში სომხეთში მცხოვრები ქართველების შეკავშირება, იმდენად, რომ მისი მეთაურობით ჩამოყალიბდა სომხური ეკლესიის ქალკედონიტური ფრთა, რომლის პატრიარქიც გახდა.
ამ ეკლესიას ამჟამად, ჩვენს დროში, „სომხურ-ქალედონიტურს“ უწოდებენ, მაგრამ მისი მრევლის წევრები თავიანთ თავს ქართველებად თვლიან, სომხები და ბიზნატიელები კი – ივერებად, ისინი იყვნენ ქართველი ერისა და საქართველოს გულმხურვალე მოყვარულები, არა ეთნიკური სომხები, არამედ, სინამდვილეში, ეკლესიურად სომხურენოვანი, ეთნიკურად კი ქართველი ქალკედონიტები, მათი საეკლესიო ერთობის ცენტრად მე-7 ს-ში ტაო გადაიქცა.
780-იანი წლების შემდეგ მათ დიდი ღვაწლის შედეგად მოახერხეს ეკლესიებში სომხურენოვნების უარყოფა და ქართულენოვნების აღდგენა და მალევე, მათ მიერვე ამ რეგიონში (ტაო-არზრუმის ოლქში) ქართული სახელმწიფოებრიობის, ე.წ. „ქართველთა სამეფოს“ ჩამოყალიბება, რაც საქართველოს გაძლიერების საფუძველი გახდა.
იგივე პროცესი რომ გაევლო ალბანეთის დიდ ხალხსაც, ის არ გაქრებოდა ისტორიის ასპარეზიდან.
ეს იმას ნიშნავს, რომ ალბანელმა ხალხმა ვერ შეძლო თავიანთ ეკლესიებში სომხურენოვნების აკრძალვა და მის ნაცვლად მშობლიური ალბანურენოვნების დაბრუნება. ალბანელი ხალხი ამის გამო გასომხდა, მოხდა მისი არმენიზაცია, ხოლო ვინც ეს პროცესი არ მიიღო გამუსლიმანდა.
კიდევ ერთხელ რომ ვთქვათ, სომხეთში მცხოვრები ქალკედონიტები, რომელთაც მე-7 ს. დასაწყისში ეკლესიებში ჯერ კიდევ სომხურენოვანი ლიტურგია ჰქონდათ, იქამდე არსებული ტრადიციის შესაბამისად, ქალკედონური არქიტექტურის პირველი ნიმუშის – მცხეთის ჯვრის ტაძრის გეგმის შესაბამისად აგებდნენ თავიანთ ქალკედონურ ტაძრებს, სომეხი მონოფიზიტებისაგან თავიანთი განსხვავებულობის წარმოსაჩენად. როგორც ითქვა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ამავე დროს 620-იან წლებში ბიზანტიის იმპერატორმა ჰერაკლემ დაამხო სპარსეთის ძლიერება და სომხეთში ქალკედონიზმი უკვე ნაკლებად იკრძალებოდა.
ამის პარალელურად კვლავინდებურად ძლიერი იყო სომხური მონოფიზიტური ეკლესია, რომელიც თავის სასარგებლოდ იყენებდა ჰერაკლე კეისართან დადებულ ხელშეკრულებას (ე.წ. უნიას).
ეს ნიშნავს, რომ მე-7 საუკუნეშიც ამ რეგიონში (იგულისხმება ამჟამად თურქეთში შემავალი ყოფილი ქართული ოლქები) კვლავინდებურად გრძელდებოდა ქართველთა შორის სომხურენოვნების დანერგვა.
როგორც ითქვა, სომხურენოვნების დანერგვა უმეტესად ხდებოდა ანტიბიზანტიურად ანუ ანტიქალკედონიტურად განწყობილ დამპყრობელ სპარს და არაბ ხელისუფალთა ნებით.ზოგჯერ კი თვით ბიზანტიაც დიდ ანგარიშს უწევდა გაძლიერებულ სომხურ ეკლესიას და მასთან თანამშრომლობის ხელშეკრულებასაც დებდა, რაზეც, როგორც ითქვა, ჰერაკლე კეისრის უნიაც მიუთითებს.
თუ მივუბრუნდებით მე-7 ს. დასაწყისს, ამ დროს სომეხ მორწმუნეებს სომეხი კათალიკოსის ბრძანებით აეკრძალათ მცხეთის ტაძარში მისვლა, რადგანაც კირიონის მიერ ნაკურთხი მცხეთის ჯვრის საეკლესიო ნაგებობა თავისი გარეგნული სახით და გეგმით – ქალკედონიზმის იდეის ბუდედ მოიაზრებოდა იმ ქართველ-ქალკედონიტთა მიერ, რომელნიც იმჟამად სომხური საეკლესიო გავლენის სფეროში ცხოვრობდნენ, იგულისხმება მე-7 საუკუნის ტაო-ბასიანის ქართველობა. მათი საეკლესიო ენა იმჟამად, ალბანელთა მსგავსად, იყო სომხური ენა, ზემოთ აღნიშნული მიზეზების გამო, რაც როგორც ითქვა, ნიშნავდა, რომ მაგალითად, ტაო-ბასიანელ ქართველებს ეკლესიებში სომხურენოვანი ლოცვები ჰქონდათ, თუმცა კი ოჯახებში ქართულ ენას იყენებდნენ, მაგრამ იყვნენ გულმხურვალე ქალკედონიტები და მცხეთის ჯვრის ტაძრის იერსახე მათ აღმსარებლობით ნიშან-სიმბოლოს წარმოადგენდა, ამიტომაც აგებდნენ მსგავს ტაძრებს.
აღსანიშნავია, რომ მათ ამჟამად, არასწორად ოფიციალურად უწოდებენ „სომეხ-ქალკედონიტებს“ და მიაჩნიათ ეთნიკურ სომხებად, რომელნიც თითქოსდა გაქართველდნენ და ამიტომ იწოდნენ ივერებად, სინამდვილეში კი, ისინი ამ რეგიონში ძველთაგანვე მცხოვრები ის ქართველები იყვნენ, რომელთა წინაპრებიც, სტრაბონის ცნობით, იბერიულ ოლქში, პარიადრეს კალთებსა, ხორძენესა და გუგარქში, ასევე კარენიტიდასა და ქსერქსენეში ცხოვრობდნენ.
ეს ქართული ოლქები სტრაბონისავე ცნობით არმენიის მეფეებს მიუტაცნიათ და ე.წ. დიდი არმენიის შემადგენლობაში შეუყვანიათ. ასევე გაგრძელდა ვიდრე თითქმის აღნიშნულ მე-6 და მე-7 საუკუნეების ჩათვლით.
არმენიაში მცხოვრებ ამ ივერებს სურდათ თავიანთი ეთნიკური წარმომავლობის წარმოჩენა ქალკედონიტური აღმსარებლობითა და შესაბამისი არქიტექტურული სტილითა და გეგმით ნაგები ტაძრების მეშვეობით, რომელთა უპირველს ნიმუშს, სახეს, როგორც ითქვა, კირიონის მიერ ნაკურთხი მცხეთის ჯვრის ტაძარი წარმოადგენდა.
გუგარქის ქართულენოვნების აღდგენისათვის კირიონ კათალიკოსის დიდმა ბრძოლამ რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ ტაო-არზრუმ-ბასიანის სომხურენოვან ქართველთა შორის დაბადა მისწრაფება ქალკედონიზმის მხურვალე მხარდაჭერისა, რასაც მართლაც მოჰყვა დიდი შედეგი – როგორც გუგარქში აღდგა ქართულენოვანი წირვა-ლოცვა მე-7 ს. დასაწყისში, ასევე, მალევე, მე-8 საუკუნეში ტაოს ქართველებმა ანუ იბერებმა მოიკრიბეს ძალა და უარყვეს სომხურენოვანი ღვთისმსახურება და გუგარქელთა მსგავსად დაიბრუნეს ქართულენოვნება.
ამ მხრივ დიდი ყურადღება უნდა მიექცეს „ეპისტოლეთა წიგნში“ მრავალჯერ გამეორებულ ტერმინს „სომხურენოვანი მრევლი“, „სომხურენოვანნი“.
მაგალითად ასე – „სომხურენოვანნი“ – ეწოდება სომეხთა პატრიარქის მიერ კირიონისადმი მიწერილ ეპისტოლეში გუგარქის მრევლს. როგორც ითქვა, ამ ტერმინით „სომხურენოვანნი“ აღინიშნებოდა ეთნიკურად ქართველი ანდა ალბანელი მრევლი, რომელთა დედაენა იყო ქართული ანდა ალბანური, მაგრამ ისინი ეკლესიებში სომხურენოვან ლიტურგიას ისმენდნენ და შესაბამისად, განათლებაც სომხური ჰქონდათ, ანუ მათ სომხურენოვანი წერა-კითხვა უკეთ იცოდნენ, ვიდრე მშობლიური, მაგალითად, მსგავსად ისევე, როგორც მე-19 საუკუნეში რუსულ სემინარიებში განათლებამიღებულმა ქართველმა მღვდლებმა შესანიშნავად იცოდნენ რუსული წერა-კითხვა, ზოგჯერ ქართულზე უკეთ, რაზეც მივუთითე სხვა ნაშრომში.
მსგავსადვე, მე-6 საუკუნის შემდეგ, რაც სპარსეთმა გააუქმა ქართული სახელმწიფოებრიობა და ის, ქალკედონურ ბიზანტიასთან ბრძოლის გამო გადაიქცა მფარველად მონოფიზიტური სომხური ეკლესიისა, შესაბამისად, მდევნელად ქართული ქალკედონური ეკლესიისა, საქართველოს დაპყრობილ მხარეებში სომხური ეკლესიის ნებით განივრცო „სომხურენოვნება“ ანუ განათლების სისტემა გახდა სომხურენოვანი და ეკლესიებში დაინერგა სომხურენოვანი ლიტურგია – წირვა-ლოცვა.
კირიონის თავდადებულმა ბრძოლამ, რათა გუგარქში აღედგინა ქართულენოვნება, იმდენად გააღიზიანა სომეხთა კათალიკოსი აბრაამი, რომ მან სასტიკი ბრძანება გასცა, რითაც სომხებს აუკრძალა ქართველებთან ყოველგვარი ურთიერთობა ვაჭრობის გარდა, ასევე აუკრძალა მისვლა და ლოცვა ჯვრისა და მანგლისის ტაძრებში.
მაგრამ ბრძანებას არ ექვემდებარებოდნენ ე.წ. „სომხურენოვანი“ ქართველები და ალბანელები.
როგორც აღინიშნა, სომხურენოვანი ლიტურგია, წირვა-ლოცვა და შესაბამისად, განათლება იმჟამად ჰქონდათ არა მარტო ეთნიკურ სომხებს, არამედ ალბანელებისა და ქართველების ერთ ნაწილს (გუგარქელებს, ტაოელებსა და სხვა), იმჟამინდელი დამპყრობლის (სასანიდების სპარსეთის) ანტიქალკედონური პროსომხური ორიენტაციის გამო.
კიდევ ერთხელ რომ ვთქვათ, ალბანეთში სომხურენოვნების დანერგვას კარგად აღწერს მოვსეს კალანკატუაცი.
მაშასადამე, მონოფიზიტ აბრაამ სომეხთა კათალიკოსის (პატრიარქის) აკრძალვას არ ექვემდებარებოდა იმჟამად სომხეთში მცხოვრები ქალკედონიზნისაკენ მიდრეკილი „სომხურენოვანი“ ალბანელები და გუგარქ-ტაო-ბასიან-არზრუმის ქართველები.
მათ, სარწმუნოებრივი მხურვალებით გაძლიერებულებმა, მცხეთის ჯვრის ასლები გადაიტანეს თავიანთ ოლქებში, ვითარცა ქალკედონიტური ტაძრის კანონიკურ-სანიმუშო პროტოტიპი და მის მიხედვით ააგეს ავანსა და სხვა ოლქებში ქალკედონიტური ტაძრები.
მე-6 საუკუნის მეორე ნახევარში (ქართული წყაროს თანახმად), უკვე არსებობდა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის გეგმა და ამოყვანილი იყო მისი კედლები. წყაროს ცნობით, ის უკვე აშენებული იყო „წელამდე“ ანუ 1-1,5 მეტრ სიმაღლემდე, გურამ კურაპალატის გარდაცვალების გამო ტაძრის მშენებლობა შეჩერდა და გაგრძელდა რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ მისი შვილების – სტეფანოზისა და დემეტრეს დროს, ასე რომ, მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის გეგმა უკვე ცნობილი იყო მე-6 საუკუნის მეორე ნახევარში.
პარაგრაფი მიტროპოლიტ ანანია ჯაფარიძის – წიგნიდან:
ეპარქიები (საეპისკოპოსოების) ჩამოყალიბება ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში
(ტაო და ლაზიკა)
