(კოლხურ–იბერიული უწყვეტობა)
შესავალი
ქართველი ხალხის ეთნიკური და პოლიტიკური ფორმირების საკითხი ერთ-ერთი ყველაზე დისკუსიური თემაა კავკასიოლოგიაში. ტრადიციულ, განსაკუთრებით საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში, დომინირებდა შეხედულება, რომლის მიხედვითაც ძველ კოლხეთსა და იბერიას შორის არსებობდა მკვეთრი ეთნიკური და კულტურული ზღვარი, ხოლო ქართველობა, როგორც ერთიანი ხალხი, მხოლოდ შუა საუკუნეებში, ქრისტიანობისა და ფეოდალური სახელმწიფოს ჩამოყალიბების პროცესში უნდა წარმოშობილიყო.
წინამდებარე ნაშრომი საპირისპიროდ ამტკიცებს, რომ ქართველობა, როგორც ეთნო–პოლიტიკური და კულტურული ერთობა, არსებობდა ქრისტიანობამდე, ხოლო ფარნავაზისეული სახელმწიფოებრივი რეფორმა წარმოადგენდა არა ახალი ერის შექმნას, არამედ უკვე ჩამოყალიბებული ერთობის პოლიტიკურ გაფორმებას.
კვლევა ეყრდნობა:
- ანტიკურ წერილობით წყაროებს (ტაციტუსი, ჰეკატოს მილეტელი, სტრაბონი);
- გვიან ბრინჯაო–ადრე რკინის ხანის არქეოლოგიურ მონაცემებს;
- ქართულ ისტორიოგრაფიულ ტრადიციას (ქართლის ცხოვრება, მოქცევაი ქართლისაი, ძეგლისწერა);
- თანამედროვე თეორიულ ჩარჩოს — ეთნოსიმბოლისტურ მიდგომას.
I თავი
ანტიკური წყაროები და კოლხურ–იბერიული კონტინუუმი
1. ტაციტუსი და იბერთა წარმომავლობის ტრადიცია
ტაციტუსი (Annales, VI, 34) იბერთა წარმომავლობას უკავშირებს არგონავტთა ეპოქას და გადმოსცემს ცნობას, რომლის მიხედვითაც იბერები საკუთარ თავს თესალიელთა შთამომავლებად მიიჩნევდნენ. მნიშვნელოვანია ხაზგასმა, რომ ტაციტუსი არ გვთავაზობს ეთნოგენეზის ბიოლოგიურ სქემას; იგი გადმოსცემს თვითიდენტიფიკაციის პოლიტიკურ ტრადიციას, რაც ანტიკურ სამყაროში ფართოდ გავრცელებული მოვლენა იყო.
ამავე კონტექსტში კოლხეთი აღწერილია, როგორც სივრცე, სადაც არგონავტთა შემდეგ პოლიტიკური ვაკუუმი შეიქმნა. ეს გარემოება მნიშვნელოვანია არა როგორც „დასახლების სიცარიელე“, არამედ როგორც ხელისუფლების ტრანსფორმაციის ეტაპი, რომლის ფარგლებშიც ყალიბდება ახალი ეთნოპოლიტიკური რეალობა.
ტაციტუსის ტექსტი იმთავითვე გამორიცხავს კოლხეთსა და იბერიას შორის აბსოლუტურ გამიჯვნას და პირიქით, მიგვანიშნებს მათ ერთიან ისტორიულ არეალზე.
2. ჰეკატოს მილეტელი და მოსხები
ჰეკატოს მილეტელის ფრაგმენტები (FGrHist) განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, რადგან იგი მოსხებს პირდაპირ კოლხურ ტომად ასახელებს. მოსხები კი შემდგომში მჭიდროდ უკავშირდებიან მესხეთსა და ქართლის პოლიტიკურ სივრცეს.
ეს ცნობა ადასტურებს, რომ კოლხური სამყაროს ეთნიკური ბირთვი არ იყო შეზღუდული შავი ზღვისპირეთით და აქტიურად მონაწილეობდა აღმოსავლეთ საქართველოს ეთნოპოლიტიკურ ფორმირებაში. ამდენად, კოლხეთი და იბერია უნდა განვიხილოთ არა როგორც ორი განცალკევებული ეთნოსი, არამედ როგორც ერთიანი კულტურულ–ისტორიული კონტინუუმის სხვადასხვა პოლიტიკური გამოვლინება.
3. კოლხეთი და იბერია ანტიკურ გეოგრაფიაში
სტრაბონისა და პლინიუსის ცნობები კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ კოლხეთი არ წარმოადგენდა ერთგვაროვან, იზოლირებულ ერთეულს. მათი აღწერებით, კოლხეთი მოიცავდა მრავალ ტომს, რომელთა ნაწილი მჭიდროდ უკავშირდებოდა შიდა კავკასიურ სივრცეს.
ამ წყაროებში არ ჩანს მკვეთრი ეთნიკური საზღვარი კოლხეთსა და იბერიას შორის; პირიქით, იკვეთება საერთო კულტურული და პოლიტიკური გარემო, რომელიც საფუძვლად დაედო მოგვიანებით ერთიანი სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას.
1 თავის შუალედური დასკვნა
ანტიკური წერილობითი წყაროების ანალიზი ცხადყოფს, რომ კოლხეთი და იბერია არ უნდა განვიხილოთ, როგორც ერთმანეთისგან განცალკევებული ეთნიკური რეალობები. ისინი წარმოადგენენ ერთიანი ისტორიული პროცესის ორ პოლიტიკურ ფორმას, რომლის შედეგადაც ჩამოყალიბდა ადრეული ქართული ერთობა.
II თავი
არქეოლოგია და კოლხური კულტურა როგორც საერთო მატრიცა
1. კოლხური კულტურის ქრონოლოგიური და სივრცითი ჩარჩო
გვიან ბრინჯაოს ხანიდან ადრე რკინის ხანაში (დაახლ. ძვ. წ. XIII–VIII სს.) სამხრეთ კავკასიაში მკაფიოდ იკვეთება არქეოლოგიური კომპლექსი, რომელსაც თანამედროვე მეცნიერებაში პირობითად „კოლხურ კულტურას“ უწოდებენ. მიუხედავად სახელწოდებისა, მისი გავრცელების არეალი არ შემოიფარგლება შავი ზღვისპირა დასავლეთ საქართველოთი.
კოლხური კულტურისთვის დამახასიათებელი მატერიალური ნიშნები — მეტალურგიული პროდუქცია (ცულები, მახვილები, სამკაულები), კერამიკა, სამარხთა ტიპები — ფიქსირდება:
- დასავლეთ საქართველოს მთიანეთში;
- ქართლში და აღმოსავლეთ საქართველლოს სხვა ნაწილებში (ამჟამინდელი თურქეთის ქალაქ ორდუდან სევანისტბისპირეთამდე (ლალვარი) და კავკასიონის ქედამდე)
- შიდა კავკასიის მნიშვნელოვან რეგიონებში.
ეს მონაცემები გამორიცხავს კოლხური კულტურის ინტერპრეტაციას, როგორც ლოკალური ან ეთნიკურად ვიწრო ფენომენისა. პირიქით, საქმე გვაქვს ფართო კულტურულ ჰორიზონტთან, რომელიც აერთიანებდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიებს.
2. რიონის დაბლობი და„ცარიელისივრცის“ ილუზია
არქეოლოგიურ რუკაზე თვალშისაცემია კოლხური კულტურის არტეფაქტების შედარებითი სიმცირე რიონის ქვედა დინების ჭაობიან ზონაში. ეს ფაქტი ხშირად არასწორად იქნა ინტერპრეტირებული, როგორც დემოგრაფიული ან ეთნიკური სიცარიელის მაჩვენებელი.
სინამდვილეში, ეკოლოგიური პირობები — ჭაობები, პერიოდული დატბორვა — არ ქმნიდა სტაბილური დასახლებისათვის ხელსაყრელ გარემოს. შესაბამისად, მოსახლეობის კონცენტრაცია გადანაწილებული იყო მაღლობებსა და მთიან რეგიონებში, სადაც არქეოლოგიური მასალაც ინტენსიურად ფიქსირდება.
ამგვარად, არტეფაქტების განაწილება ასახავს ეკოლოგიურ ადაპტაციას, და არა ეთნიკურ ან კულტურულ ფრაგმენტაციას.
3. კოლხური კულტურა ქართლში და შიდა კავკასიაში
ქართლში აღმოჩენილი კოლხური ტიპის ბრინჯაოს ნივთები და სამარხები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. ისინი მიუთითებენ არა შემთხვევით კონტაქტებზე, არამედ სტაბილურ კულტურულ ინტეგრაციაზე.
მნიშვნელოვანია, რომ ეს ინტეგრაცია წინ უსწრებს წერილობით წყაროებში იბერიის, როგორც პოლიტიკური ერთეულის, მკაფიო გამოჩენას. ეს ნიშნავს, რომ პოლიტიკური იბერია ეფუძნებოდა უკვე არსებულ კულტურულ ერთობას, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი მატრიცა სწორედ კოლხური კულტურა იყო.
4. კოლხური კულტურა როგორც ეთნოპოლიტიკური წინაპირობა
კოლხური კულტურის ფართო გავრცელება და შიდა ერთგვაროვნება ქმნიდა იმ სოციალურ და იდეოლოგიურ საფუძველს, რომელიც შესაძლებელს ხდიდა:
- საერთო სიმბოლურ სივრცეს;
- ტექნოლოგიურ და ეკონომიკურ კავშირს;
- ელიტათა ურთიერთქმედებას.
ამ კონტექსტში კოლხური კულტურა უნდა განვიხილოთ არა როგორც „დასავლეთქართული კულტურა“, არამედ როგორც ადრეული ქართული ეთნოპოლიტიკური ერთობის მატრიცა, რომლის საფუძველზეც ჩამოყალიბდა მოგვიანებით ქართლის სამეფო.
მე-2 თავის შუალედური დასკვნა
არქეოლოგიური მონაცემები ცხადყოფს, რომ გვიან ბრინჯაო–ადრე რკინის ხანაში დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველო წარმოადგენდა ერთიან კულტურულ სივრცეს. კოლხური კულტურა ამ სივრცეში ასრულებდა შემაკავშირებელი მატრიცის როლს და ქმნიდა იმ საფუძველს, რომელზეც შესაძლებელი გახდა იბერიის, როგორც ცენტრალიზებული პოლიტიკური ერთეულის, ჩამოყალიბება.
III თავი
„მამასახლისობის ეპოქა“ და პოლიტიკური ერთობა
1. ტერმინის შინაარსი და წყაროთმცოდნეობითი მნიშვნელობა
„მამასახლისობის ეპოქა“, როგორც იგი წარმოდგენილია ქართლის ცხოვრებაში, არ უნდა განვიხილოთ ტომობრივი ან პრიმიტიული მმართველობის ეტაპად. ტერმინი „მამასახლისი“ აღნიშნავს საკრალურ–პოლიტიკურ ლიდერს, რომლის ძალაუფლება სცილდებოდა ერთი ლოკალური თემის საზღვრებს. მამასახლისს, ფარნავაზის ცხოვრების თანახმად, ასევე ეწოდებოდა „უფალი, თავი ქართლისა“, მისი, ანუ მცხეთელი მამასახლისის გავლენის სფეროში, როგორც აღინიშნა შედიოდა დასავლეთ საქართველო, ვიდრე ეგრისწყლამდე, ამიტომ ეგრისის მეთაური ქუჯი ასევე მიმართავს ფარნავაზს, მცხეთელი მამასახლისის სახლის შვილს, ანუ „ქართლის თავთა“ მემკვიდრეს ფარნავაზს – „შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა, შენ ხარ უფალი“, რაც განმარტებაა ფაქტისა, რომ დასავლეთ საქართველო (ეგრისი) ფარნავაზმდეც შედიოდა მცხეთელი მამასალისის ანუ ქართლის თავების გავლენის სფეროში.
წყარო წერს- მაშინ ფარნავაზ წარგზავნა მონა თჳსი ქუჯისა თანა და ჰრქვა „მე ვარ ნათესავი უფლოსისი მცხეთოსის ძისა, და ძმის-წული სამარა მამასახლისისა…“… მაშინ განიხარა ქუჯი სიხარულითა დიდითა და ჰრქვა: … „გამოვჩნდეთ მტერად აზონისა: მაშინ განიხარონ ყოველთა ქართველთა“… მაშინ ფარნავაზ ფარულად წარვიდა, სიხარულითა… და მივიდა ქუჯის თანა, და ჰრქვა მას ქუჯი: „შენ ხარ შჳლი თავთა მათთა ქართლისათა, და შენ გმართებს უფლობა ჩუჱნი:… შენ ხარ უფალი ჩუჱნი და მე ვარ მონა შენი“. ( ქართლის ცხოვრება – ნაწილი I – მარი ბროსეს რედაქციით1849).
წყარო პირდაპირ მიუთითებს, რომ მცხეთელი მამასახლისის ავტორიტეტი ვრცელდებოდა დასავლეთ საქართველოზეც. ეს გარემოება არსებითად ცვლის ტრადიციულ წარმოდგენას, თითქოს ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველ ნახევარში აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველო პოლიტიკურად იზოლირებულ სივრცეებს წარმოადგენდა.
2. მცხეთა როგორც საკრალური და პოლიტიკური ცენტრი
არქეოლოგიური მონაცემები ცხადყოფს, რომ მცხეთა ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისიდანვე იყო არა მხოლოდ დასახლება, არამედ ცენტრალური საკრალური და ადმინისტრაციული სივრცე.
მცხეთაში და მის შემოგარენში ფიქსირდება:
- ელიტარული სამარხები;
- განვითარებული მეტალურგიული წარმოება;
- საკულტო კომპლექსების კვალი.
ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ მამასახლისის ინსტიტუტი ეფუძნებოდა უკვე ჩამოყალიბებულ სოციალურ იერარქიასა და ცენტრალიზებულ ძალაუფლებას.
3. ერთიანი ენა და მწიგნობრობა როგორც პოლიტიკური ფაქტორი
ქართლის ცხოვრების ცნობით, მამასახლისობის ხანის დასრულების თანავე, ალექსანდრე მაკედონელის მემკვიდრეების ეპოქაში, ერთიანი დასავლეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს მომცველი ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფოში „არა იზრახებოდა სხვა ენა თვინიერ ქართულისა“. ეს ფორმულა არ უნდა გავიგოთ როგორც ფილოლოგიური აბსოლუტიზმი, არამედ როგორც პოლიტიკური ენის დომინაცია, რომელიც ფუნქციონირებდა მთელ ერთიან სივრცეში, რომელიც წყაროების (ქართლის ცხოვრება, მოქცევაი ქართლისაი) მტკიცებით, ერთ სახელმწიფოში აერთიანებდა აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველს.
იგივე წყარო ხაზს უსვამს ერთიანი მწიგნობრობის არსებობას („ამან (აფრანავაზმა) შექმნა მწიგნობრობა ქართული“). ეს გარემოება მიუთითებს, რომ სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციისათვის აუცილებელი სიმბოლური და ადმინისტრაციული მექანიზმები არსებობდა ფარნავაზამდეც.
4. მამასახლისობიდან სამეფომდე: უწყვეტობა და არა რღვევა
ფარნავაზისა და ქუჯის მოღვაწეობა უნდა განვიხილოთ როგორც მამასახლისობის ეპოქის ლოგიკური გაგრძელება. სამეფო ხელისუფლება წარმოიშვა არა ვაკუუმში, არამედ იმ პოლიტიკურ რეალობაში, რომელიც უკვე აერთიანებდა:
- ერთიან ტერიტორიას;
- ერთიან კულტურულ სივრცეს;
- ერთიან რელიგიურ იდეოლოგიას (არმაზის კულტი).
მე-3 თავის შუალედური დასკვნა
„მამასახლისობის ეპოქა“ წარმოადგენს ადრეული ქართული პოლიტიკური ერთობის ფუნდამენტურ ეტაპს. იგი აყალიბებს იმ ცენტრალიზებულ სტრუქტურას, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელი გახდა ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბება ძვ. წ. IV–III საუკუნეებში.
IV თავი
ფარნავაზი და ქუჯი: სახელმწიფოს ფორმირება იქამდე უკვე არსებული ეთნოსისათვის
1. პრობლემის ფორმულირება
ჩემს წინა კვლევებში, ქართულ წყაროებზე დაყრდნობით ფარნავაზის რეფორმები ინტერპრეტირებული იქნა, როგორც „ქართველი ერის ჩამოყალიბების“ საწყისი მომენტი. რაც შეესაბამებოდა საბჭოთა ეპოქის თეორიულ ჩარჩოს, რომლის მიხედვითაც ეთნიკური ერთობა განუყოფლად არის დამოკიდებული ცენტრალიზებული სახელმწიფოს არსებობაზე.
წინამდებარე კვლევა ეფუძნება განსხვავებულ პრინციპს:
ფარნავაზმა არ შექმნა ეთნოსი — მან სახელმწიფოებრივი ფორმა მისცა უკვე არსებულ ერთობას.
2. ფარნავაზის რეფორმები როგორც ინსტიტუციონალიზაცია
ქართლის ცხოვრების ცნობით, ფარნავაზის მმართველობის დროს:
- ქვეყანა დაიყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად (ერისთავობები);
- ჩამოყალიბდა ცენტრალური ხელისუფლება;
- დადგინდა საერთო საკულტო ცენტრი (არმაზი);
- შეიქმნა ადმინისტრაციული მწიგნობრობა.
- დადგინდა სახელმწიფო ენა
ამ ცვლილებებს ვერ ექნებოდა ეფექტი, თუკი ისინი არ დაეყრდნობოდა:
- საერთო ენობრივ სივრცეს;
- წინარე კულტურულ ერთობას;
- კოლექტიურ თვითიდენტიფიკაციას.
ამრიგად, ფარნავაზის მოღვაწეობა წარმოადგენს ეთნოსის პოლიტიკურ კრისტალიზაციას, და არა მის გენეზისს.
3. ქუჯი და დასავლეთ–აღმოსავლური ერთობა
ერისთავი ქუჯი განსაკუთრებული ფიგურაა, რადგან იგი:
- უკავშირდება დასავლეთ საქართველოს (კოლხურ სივრცეს);
- ამავე დროს არის აღიარება, რომ დასავლეთ საქართველო ნაწილია მცხეთელ მამასახლისთა პოლიტიკური სივრცისა.
ეს გარემოება ადასტურებს, რომ ქართლსა და კოლხეთს შორის ურთიერთობა არ იყო დაპირისპირებული, არამედ დინასტიური და პოლიტიკური ერთობის ფორმით არსებობდა. შესაბამისად, ქუჯისა და ფარნავაზის მიერ დაარსებულ ერთიან სახელმწიფოს „ქართლის სამეფო“ ეწოდა.
ქუჯი ქართლის სამეფოს ისეთივე დამფუძნებელი მამაა, როგორც ფარნავაზი.
ქუჯის მონაწილეობა ქართლის სამეფოს ჩამოყალიბებაში ცხადყოფს, რომ ახალი სახელმწიფო თავიდანვე ეფუძნებოდა ერთიან ეთნოპოლიტიკურ სივრცეს.
4. ენა, მწიგნობრობა და კულტი
ფარნავაზის ეპოქაში:
- სახელმწიფო ენა იყო ქართული;
- მწიგნობრობა განიხილება როგორც ერთიანი ადმინისტრაციული ინსტრუმენტი;
- არმაზის კულტი ფუნქციონირებდა, როგორც საერთო იდეოლოგიური საფუძველი.
ეს სამი ელემენტი წარმოადგენს ერის კლასიკურ ნიშნებს ანტიკურ გაგებაში და ადასტურებს, რომ ეთნიკური ერთობა წინ უსწრებდა სამეფო ხელისუფლებას.
მე-4 თავის შუალედური დასკვნა
ფარნავაზისა და ქუჯის მოღვაწეობა უნდა განვიხილოთ, როგორც უკვე ჩამოყალიბებული ქართული ერთობის სახელმწიფოებრივი გაფორმება. ისინი არ ქმნიან ქართველობას, არამედ აქცევენ მას პოლიტიკურ რეალობად.
V თავი
საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა მოდელების კრიტიკული შედარება
1. საბჭოთა ისტორიოგრაფიული მოდელი
საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში დომინირებდა შემდეგი სქემა:
- კოლხეთი და იბერია — სხვადასხვა ეთნოსები;
- ტომობრივი სტრუქტურები ქრისტიანობამდე;
- ერის ჩამოყალიბება შუა საუკუნეებში.
ეს მოდელი ეფუძნებოდა:
- მარქსისტულ ფორმაციულ თეორიას;
- ერის გვიანდელი წარმოშობის დოგმას;
- წერილობითი წყაროების სელექტიურ ინტერპრეტაციას.
2. მეთოდოლოგიური შეზღუდვები
საბჭოთა მოდელის ძირითადი პრობლემებია:
- არქეოლოგიური მონაცემების დაქვემდებარება თეორიას;
- ანტიკური წყაროების დისკრედიტაცია;
- შუასაუკუნეობრივი ქართული ტრადიციის იგნორირება.
ამ მიდგომამ შექმნა ხელოვნური ეთნიკური ფრაგმენტაცია.
3. პოსტსაბჭოთა და ალტერნატიული მიდგომები
თანამედროვე კვლევები სულ უფრო მეტად ეყრდნობა:
- კულტურულ უწყვეტობას;
- რეგიონულ ინტეგრაციას;
- ეთნოსიმბოლისტურ თეორიას.
ამ კონტექსტში ქართველობა განიხილება, როგორც ადრეული ისტორიული ერთობა, რომლის პოლიტიკური ფორმები იცვლებოდა, მაგრამ ბირთვი უცვლელი რჩებოდა.
როგორც განიხილება – ეთნოსიმბოლისტური თეორია არის მეცნიერული მიდგომა, რომელიც ხსნის ეროვნულ იდენტობას კულტურული, სიმბოლური და მითოლოგიური ელემენტების (მემკვიდრეობა, ტრადიციები, საერთო წარსული) მეშვეობით, ხალხებს აერთიანებს საერთო მითები, სიმბოლოები, მეხსიერება და კულტურული კოდები, რაც ქმნის მათ ეთნიკურ ერთობას – ესაა სიმბოლური მნიშვნელობა: ხოლო, კულტურული მემკვიდრეობა: ტრადიციები, ენობრივი მემკვიდრეობა, საერთო წარსული და კულტურული გმირები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებაში.ნაციონალიზმი ემყარება ამ ეთნიკურ საფუძვლებს
ამ ნაშრომის მთავარი იდეაა, რომ ერები ფორმირდება საერთო სიმბოლოებისა და ნარატივების გარშემო.
ეს თეორია ეწინააღმდეგება იმ მოსაზრებას, რომ ერები მხოლოდ თანამედროვე სახელმწიფოებრიობის პროდუქტია, და ხაზს უსვამს ეთნიკური წარმომავლობისა და კულტურული საფუძვლების მნიშვნელობას ეროვნული იდენტობის ფორმირებაში.
საბჭოთა ათეისტური რეჟიმის დროს ისტორიოგრაფიაში შეგნებულად ხდებოდა ერის გამაერთიანებელი სიმბოლოების უარყოფა ანდა დაფარვა, ნიველირება, მაგალიტად, წყაროების დაბეჯიტებული მტკიცებით ქუჯი-ფარნავაზის სახელმწიფო აერთინებდა ქვეყნის ორივე გეოგრაფიულ ნაწილს – დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს, საბჭოთა მეცნიერებმა სრულიად უარყვეს ეს მტკიცება, თითქოსდა ფრანავაზი მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართვლლოს მეფე შეიძლებოდა ყოფილიყო, რადაგანაც დასავლეთ საქართველოს თითქოსდა მოიცავდა პონტოს ანდა კოლხეთის სამეფოები, შესაბამისად, ეს იყო ბრძოლა წყაროებში დაფიქსირებულ ხალხის მეხსიერებასთან, კულტურულ კოდებთან და სიმბოლოებთან. ანუ ეროვნული ერთობის საფუძვლებთან. სინამდვილეში, მათი მტკიცებანი არ ეფუძნება წყაროებს, პონტოს სამეფო არ მოიცავდა დასავლეთ საქართველოს (ბიზანტიოლოგ შარლ დილის (და სხვა) მტკიცებით), მისი საზღვარი აღწევდა მხოლოდ მდ. ფაზისამდე (ჭოროხამდე). შეასაბამისად უარიყოფა სხვა სიმბოლოებიც, ხალხის კულტურული მახსოვრობა-(საერთო ენა, მწიგნობრობა, სახელმწიფო, ქართლის სამეფოს საერისთავოები დასავლეთ საქართველოში) და სხვა.
4. წინამდებარე ნაშრომის პოზიცია
წინამდებარე კვლევა გვთავაზობს სინთეზურ მოდელს, სადაც:
- კოლხური კულტურა წარმოადგენს საწყის მატრიცას;
- მამასახლისობა — ადრეულ პოლიტიკურ ორგანიზაციას;
- ფარნავაზის სამეფო — ინსტიტუციონალიზებულ სახელმწიფოს.
მე-5 თავის დასკვნა
საბჭოთა ისტორიოგრაფიული მოდელი ვერ ხსნის კოლხურ-იბერიულ უწყვეტობას. პოსტსაბჭოთა, ინტერდისციპლინარული მიდგომა კი იძლევა საშუალებას, ქართველობა დავინახოთ როგორც ქრისტიანობამდე არსებული ეთნო–პოლიტიკური ერთობა.
VI
დასკვნითი თავი
კოლხურ–იბერიული უწყვეტობა და ქართველობის ადრეული ერთობა
წინამდებარე მონოგრაფიულმა კვლევამ აჩვენა, რომ კოლხეთი და იბერია არ უნდა განვიხილოთ როგორც ერთმანეთისგან იზოლირებული ეთნიკური რეალობები. ანტიკური წერილობითი წყაროები, არქეოლოგიური მასალა და ქართული ისტორიოგრაფიული ტრადიცია ერთობლივად მოწმობს დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სივრცეთა კულტურულ-პოლიტიკურ უწყვეტობას გვიან ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანიდან მოყოლებული.
კოლხური კულტურა წარმოჩნდა არა როგორც ლოკალური დასავლეთქართული ფენომენი, არამედ როგორც ფართო კულტურული მატრიცა, რომელმაც შექმნა სოციალური, ეკონომიკური და სიმბოლური საფუძველი ადრეული ქართული ერთობისათვის. ამ მატრიცის ფარგლებში ჩამოყალიბდა ის ეთნოპოლიტიკური გარემო, რომელიც ქართლის ცხოვრებაში აისახა „მამასახლისობის ეპოქის“ სახით — ცენტრალიზებული, თუმცა ჯერ კიდევ პრესამეფო ხელისუფლების ფორმად.
ფარნავაზისა და ქუჯის მოღვაწეობა უნდა შეფასდეს არა როგორც ქართველობის შექმნა, არამედ როგორც უკვე არსებული ეთნიკური ერთობის სახელმწიფოებრივი ინსტიტუციონალიზაცია. ერთიანი ენა, მწიგნობრობა და საერთო საკულტო სისტემა მიუთითებს იმაზე, რომ ქართველობა ქრისტიანობამდე არსებობდა როგორც ჩამოყალიბებული ხალხი, ხოლო ქრისტიანობა გავრცელდა ამ ერთიან ეთნოპოლიტიკურ სივრცეში და არა განცალკევებულ „ტომებში“.
საბჭოთა ისტორიოგრაფიული მოდელი, რომელიც კოლხეთსა და იბერიას ეთნიკურად მკვეთრად ჰყოფდა და ქართველობის ფორმირებას შუა საუკუნეებით ათარიღებდა, ვერ პასუხობს არქეოლოგიურ და ტექსტუალურ მონაცემებს.
პოსტსაბჭოთა, ინტერდისციპლინარული მიდგომა კი საშუალებას გვაძლევს, ქართველობა დავინახოთ როგორც ადრეული ისტორიული ერთობა, რომლის პოლიტიკური ფორმები დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, მაგრამ კულტურულ-ეთნიკური ბირთვი უცვლელი რჩებოდა.
VII ბიბლიოგრაფია
წყაროები
- Tacitus, Annales, VI, 34.
- Hecataeus of Miletus, Fragmenta (FGrHist).
- Strabo, Geographica.
- Pliny the Elder, Naturalis Historia.
- Rufinus, Historia Ecclesiastica.
- ქართლის ცხოვრება.
კვლევები
დ.ქორიძე , კოლხური კულტურის ისტორიისათვის, 1965
ლ. ჭილაშვილი, ნეკრესის უძველესი ქართული წარწერები
მელიქიშვილი, გ. ძველი საქართველოს ისტორიის საკითხები. თბილისი.
Gamkrelidze, T., Machavariani, G. Kartvelian Languages and Their History.
- Smith, A. D. The Ethnic Origins of Nations. Oxford.
- Braund, D. Georgia in Antiquity. Oxford.
შინაარსი
ბიბლიოგრაფია
შესავალი
არქეოლოგია და კოლხური კულტურა როგორც საერთო მატრიცა
მამასახლისობის ეპოქა და პოლიტიკური ერთობა
ფარნავაზი და ქუჯი: სახელმწიფოს ფორმირება და არა ეთნოსის შექმნა
საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა მოდელების კრიტიკული შედარება
დასკვნა
