გიორგი მთაწმიდელის ეკლესია

წმიდა გიორგი მთაწმიდელი საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საფუძვლად მიიჩნევდა წმიდა ანდრიასა და სხვა მოციქულების ქადაგებას საქართველოში. რუის-ურბნისის კრების წმიდა მამებმა განმარტეს, თუ რატომ გახდა საჭირო წმიდა ნინოს ხელმეორე ქადაგება ჩვენს ქვეყანაში, მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში იქადაგეს წმიდა მოციქულებმა, მაგრამ I-III საუკუნეებში დიდი დევნა იყო ქრისტიანებისა, რის გამოც საჭირო გახდამოციქულებრივი ღვაწლის გაგრძელება – ხელმეორე ქადაგება.

კონსტანტინე დიდმა რომის იმპერიაში, ხოლო საქართველოში მოციქულთასწორებმა მეფე მირიანმა და წმიდა ნინომ უფლისმიერი შეწევნით შეძლეს ორგანიზება საქართველოს ეკლესიისა 1700 წლის წინ.

რუის-ურბნისის წმიდა მამები ასევე განმარტავენ, რომ ჩვენი ეკლესიის მრევლი იყო მთელი ქართველი ერი – ვინაიდან წმიდა ნინომ „განანათლა ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა“, ხოლო ამ ეკლესიის იურისდიქცია იმთავითვე მოიცავდა სრულიად საქართველოს, მოციქულითა ღვაწლის კვალდაკალ- წმიდა ანდრია მოციქულმა იქადაგა „ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა“. მალე, მე-7 საუკუნეში, ჩვენი წყაროს ცნობით, საქართველოს ეკლესიამ მოიპოვა საპატრიარქო ღირსება. „იყოს სწორ პატივითა (ვითარცა) წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი, საპატრიარქონი. და იყოს კათალიკოსი ქართლისა სწორი პატრიარქთა თანა“.

საქართველოს საპატრიარქოში შემავალი რამდენიმე საკათალიკოსო ( ქართლისა და აფხაზეთისა, მცირე ხნით, მე-15 საუკუნემდე ასევე ხუნძეთისა) და მრავალათეული საეპისკოპოსო ქმნიდა ერთიან ქართულ ეკლესიას. ზოგადქართული ეკლესიის მთლიანობა მიიღწეოდა საერთო საეკლესიო სამართლით, სჯულისკანონით, ქართული საღვთისმსახურო ენით, ტრადიციებითა და საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის საერთო მეთაურობით.

აღნიშნულ, ქართლის, აფხაზეთისა და ხუნძეთის საკათალიკოსოთა ზემდგომი საეკლესიო ინსტიტუტი იყო საერთო სჯულისკანონის და საეკლესიო სამართლის შემმუშავებელი საქართველოს საეკლესიო კრებები.

სრულიად საქართველოს პატრიარქის მოვალეობა იყო უზრუნველეყო სრულიად საქართველოს ეკლესიაში (ე.ი. ქართლისა და აფხაზეთის საკათალიკოსოებში და სხვა საეკლესიო-ადმინისტრაციულ ერთეულებში) საერთო სჯულისკანონის დაცვა.

აფხაზეთისა და ქართლის კათალიკოსთა მონაწილეობით საეკლესიო კრებების მიერ გამოცემულ კანონებს მთელს საქართველოში (ცხადია, აფხაზეთშიც) სავალდებულოდ აღსასრულებელი ძალა ენიჭებოდა (მათ შორის, სამოქალაქო სამართლის სფეროშიც).

მაგალითად, XVI ს-ის საეკლესიო სამართლის ძეგლში, რომელსაც `სამართალი კათალიკოსთა~ ეწოდება, ნათქვამია: “ქ. სახელითა და ღვთისათა: მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან ყოვლისა საქართველოისა კათალიკოზმან-პატრიარქმან მალაქია, მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან აფხაზეთის კათალიკოზმან მამათმთავარმან ევდემონ, დავსხედით და შევკრიბენით ყოველნი ებისკოპოზნი აფხაზეთისანი. დავიდევით სჯულისკანონი და ჩვენცა იმისგან გამოვიღევით. და სჯულისკანონიცა ასრე ბრძანებს” (ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. I, 1963, გვ. 393-397).

აფხაზეთის საკათალიკოსოს ამ საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის მეთაურობით გამოსცა კანონები, რომლებიც სავალდებულოდ აღსასრულებელი იყო მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე, თუმცა ის აფხაზეთში იქნა მიღებული და ისინი აფხაზეთის საკათლიკოსოს ეპისკოპოსებმა დაამტკიცეს (ესენი იყვნენ ქუთათელი, გენათელი, ჭყონდიდელი, ბედიელი, მოქველი, დრანდელი, ცაგერელი, ხონელი, ნიკორწმიდელი, ცაიშელი), ისინი ამ კრებაზე ერთიან საქართველოს ეკლესიას წარმოადგენდნენ.

“ქართლის ცხოვრების” ჩანართის ცნობით, საქართველოს ეკლესიის მეთაურის საპატრიარქო ღირსება უცვნია VI მსოფლიო საეკლესიო კრებას. ძნელია ითქვას, რამდენად შეესაბამება რეალობას ეს ცნობა, მაგრამ ის გვაძლევს ინფორმაციას საქართველოს ეკლესიის წიაღში დამკვიდრებული აზრის შესახებ, რომ საპატრიარქო ღირსება საქართველოს ეკლესიის მეთაურს VII საუკუნიდან გააჩნდა.

ეს წყარო წერს: “ქრისტეს აქეთ ქ-ნკ იქმნა კრება მეექვსე [680–681] კოსტანტინოპოლის შინა. ამის კრებისა მიერ ბრძანეს ესრეთ წმიდისა ეკლესიისა საქართველოსათვის, რომელ არს წმიდა მცხეთა, რათა იყოს სწორ პატივითა (ვითარცა) წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი, საპატრიარქონი. და იყოს კათალიკოსი ქართლისა სწორი პატრიარქთა თანა, და აკურთხევდეს, მწყსიდეს და განაგებდეს სიმართლით მთავარეპისკოპოსთა, მიტროპოლიტთა და ეპისკოპოსთა, და სამწყსოსა თვისსა ქართლსა გამოღმა-გაღმა კახეთსა, შაქსა, შირვანსა და მიდგმით-წამოვლით მთისა ადგილისათა, სუანეთსა და ჩერქეზის საზღვრამდის, სრულიად ოვსეთსა და ყოველსა ზემო-ქართლსა სამცხე საათაბაგოსა” (“ქართლის ცხოვრება”, 1955, გვ. 231, 232).

ასევე, ამ ცნობას იმეორებს ძველი საეკლესიო წყარო – “მარტვილური ხელნაწერი”. ის ასახელებს თავის ბერძნულ წყაროს – “კონსტანტინოპოლურ ტაქტიკონს”. ყველგან, ამის დასტურად, შავი ზღვიდან არაქსამდე ჩვენ ამჟამადაც გვხვდება დიდებული ეკლესია-მონასტრების ნაშთები, ქართული წარწერებით, მათ შეეხება უამრავი წყარო. ცნობილია, რომ VI მსოფლიო კრებას კანონები არ გამოუცია, მაგრამ კრების მიერ დადგენილი და იმპერატორის მიერ დამტკიცებული საბოლოო ტექსტი 681 წლის 16 სექტემბერს გადაეცა საიმპერატორო კარს საგანგებოდ დასაცავად. ალბათ, მას უწოდებს ეს წყარო “კონსტანტინოპოლურ ტაქტიკონს”. ალბათ, ეს საბოლოო ტექსტი 5 დაედო საფუძვლად “ქართლის ცხოვრების” ზემოთ მოყვანილ ჩანართს მსოფლიო კრების მიერ ქართული ეკლესიისათვის საპატრიარქო ღირსების მინიჭების შესახებ.

“მარტვილურ ხელნაწერის” ცნობა ასეთია:

“რამეთუ ესრეთ შესასწავებელ არს ტახტიკონსა შინა კონსტანტინოპოლისასა, ვითარმედ მას ჟამსა წმიდა მეექვსესა კრებასა კონსტანტინე პოღონატისასა და აღათონ რომთა პაპისა, გიორგი კონსტანტინოპოლელისასა და თეოფანე ანტიოქიელისასა და მათთანა ასოცდაათთა მამათაგან გაპატიოსნდა კათალიკოზი ქართლისა და ყვეს მამამთავრად და თავისუფლად და უფლად ყოველსა ზედა საქართველოსა: და მერე კვალადვე კრებასა შინა ანტიოქიისასა განთავისუფლდა და გაპატიოსნდა, რამეთუ არღარავისაგან ხელ ქვეშ არს, არამედ თავისუფალ და მამამთავარი არს” (მარტვილის ხელნაწერები, ძველი საქართველო, ტ. III, 1913-1914 წწ., გვ. 29).

ათი წლის შემდეგ, 691 წელს, მოწვეულ იქნა ე.წ. ტრულის კრება, რომელმაც იღვაწა კანონშემოქმედებითი თვალსაზრისით. შეკრიბა და გამოსცა წინა მსოფლიო კრებათა კანონები, მაგრამ მათში არ შესულა მრავალი კანონი და დადგენილება წინა კრებებისა, ალბათ, მასში არ მოხვდა ასევე VI კრების დადგენილება ქართული ეკლესიის შესახებ. ვ. გოილაძემ გამოიკვლია, რომ “ქართლის ცხოვრების” ზემოაღნიშნული ცნობა სანდოა (ვ. გოილაძე, ქართული ეკლესიის სათავეებთან, 1991, გვ. 195).

მაშასადამე, ძველ ქართულ საეკლესიო ისტორიოგრაფიას სამართლიანად მიაჩნდა, რომ ქართულმა ეკლესიამ საპატრიარქო ღირსება მოიპოვა VI მსოფლიო კრებაზე, 681 წელს.

მართლაც, იქამდეც პატრიარქის წოდებას ატარებდა ამიერკავკასიის ორივე მეზობელი ეკლესიის მეთაური _ სომხეთისა და ალბანეთისა, როგორც ეს კარგად ჩანს მოვსეს კალანკატუაცის თხზულებიდან. ამიტომაც არაა გასაკვირი ის, რომ ქართული ეკლესიის მეთაურს მოეძია პატრიარქის წოდება და მოეპოვებინა ეს უდიდესი ღირსება მსოფლიო ეკლესიის დასტურით. ამის შემდეგ ქართული ეკლესიის პატივი გაუთანაბრდებოდა მსოფლიოს სხვა საპატრიარქოთა პატივს. ამას საგანგებოდ აღნიშნავს ცნობა: “ამის კრების მიერ ბრძანეს ესრეთ წმიდისა ეკლესიისა საქართველოსათვის, რომელ არს წმიდა მცხეთა, რათა იყოს სწორ პატივითა ვითარცა წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი, საპატრიარქონი და იყოს კათალიკოსი ქართლისა სწორი პატრიარქთა თანა” (“ქართლის ცხოვრება”, 1955, გვ. 231, 232).

აქვეა განხილული ქართული ეკლესიის სამწყსო. მასში საქართველოს გარდა შევიდა ქართული ეთნოსით დასახლებული ტერიტორიები: შაქი და შირვანი, კავკასიის მთიანეთი “მიდგმით – წარმოვლით მთისა ადგილნი“. ესენია დღევანდელი დაღესტანი, ჩეჩნეთ-ინგუშეთი `სუანეთისა და ჩერქეზის საზღვრამდის“. მასში შესულა “სრულიად ოსეთი”. ოსეთი იმ დროისათვის მხოლოდ ჩრდილო კავკასიაში არსებობდა.

პალესტინაში მეოცე საუკუნის ბოლოს არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ქართულწარწერიანი საფლავის ქვა, მე-5 საუკუნით დათარიღებული, რომელზეც ამოტვიფრულია წარწერა „ფურტაველი ქართველი ეპისკოპოსი“.

გამოითქვა მოსაზრება, რომ იგულისხმება ბარდავის ქართველი ეპისკოპოსი. რანის ქალაქი ბარდავი იყო ალბანეთის ეკლესიის ერთ-ერთი ცენტრი მე–6 საუკუნიდან, იქამდე კი, მეფე მირიანის შემდეგ, ის ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში ყოფილა. მატიანეები გვამცნობენ, რომ მეფე მირიანის დროს წმიდა ნინომ იღვაწა რანსა და ჰერეთში და მოაქცია ორივე ეს ქვეყანა (ჰერეთი და რანი), მოვსეს ხორენაცის ცნობითაც, წმ. ნინოს მასქუთებამდე (მტკვარ-არაქსის შესართავამდე, ანუ რანში უმოღვაწნია), შესაბამისად, ბარდავშიც შესაძლოა კათედრა ჰქონოდა ქართველ ეპისკოპოსს. მემატიანის სიტყვით, `აღასრულა ესე ყოველი ღვთივ-განბრძნობილმან მირიან მეფემა, განამტკიცა ყოველი ქართლი და ჰერეთი სარწმუნოებასა ზედა სამებისა წმიდისა, ერთარსებისა ღმრთისა დაუსაბამოსასა, დამბადებელსა ყოვლისასა, და განამტკიცნეს სრულსა სარწმუნოებასა ზედა~ (იქვე, გვ. 128).

მემატიანეს სიტყვა, რომ მირიანმა განანათლა “ყოველი ქართლი და ჰერეთი“, გულისხმობს, რომ ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შევიდა ქართლის სამეფო (მოიცავდა მიწა-წყალს შავი ზღვიდან (მდინარე ეგრისწყლიდან) ვიდრე სომხეთამდე), ასევე განანათლა ჰერეთი, რომელიც მდებარეობდა მდინარე მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, მის მომიჯნავე, მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა რანი. ამასვე აღნიშნავს მოვსეს ხორენაცი, რომ წმიდა ნინომ იქადაგა “კლარჯეთიდან– მასქუთებამდე”. იმჟამად მასქუთების ტომი სახლობდა კასპიის ზღვიდან მტკვარ-არაქსის შესართავამდე. შესაბამისად, რანი, ქვეყანა მტკვარ–არაქსის შესართავამდე, ჰერეთთან ერთად, იმჟამად ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა.

მატიანე გადმოგვცემს, რომ მეფე მირიანმა ძალაუფლება განიმტკიცა რანში და რანი (ხუნანიდან ბარდავამდე) გადასცა თავის ნათესავს – ფეროზს, ის დაადგინა იქაურ ერისთავად. ამ ცნობის მიხედვით, რანი იმჟამად საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა, შესაბამისად, მას აქ, ბარდავში, თავისი ეპისკოპოსიც უნდა ჰყოლოდა, რასაც თითქოსდა, ადასტურებს პალესტინაში აღმოჩენილი V საუკუნის საფლავის ქვის წარწერა: “ქართველი ეპისკოპოსი ფურტაველი“, ფურტავი ბარდავის სახელი უნდა იყოს (რანში მოსახლეობა შეიცვალა მე-6 საუკუნეში, როდესაც დამპყრობელი სპარსეთის იმპერია სასტიკად დევნიდა ქალკედონიტურ ეკლესიას, იმჟამად აქ (ბარდავში) კასპიის ზღვისპირეთის ქალაქ ჩორიდან (ჩორდიდან) გადმოტანილ იქნა ალბანეთის იმ დროისათვის მონოფიზიტი კათალიკოსის ტახტი მოვსეს კალანკატუაცის ცნობით, შესაბამისად, ალბათ, იმ დროს გაუქმდა ქართველი ფურტაველი ანუ ბარდაველი ქალკედონიტი ეპისკოპოსის კათედრა).

ეს ქვეყნები (რანი და შაქის ჰერეთი) შემდგომ დაიკარგა და, მე-6 ს. შემდეგ, იქ ალბანეთის საკათალიკოსომ განახორციელა იურისდიქცია. რანის მოსახლეობა შეიცვალა, ხოლო ჰერეთი კვლავაც ქართველებითვე დასახლებული დარჩა (ამჟამინდელი საინგილო იყო არა ჰერეთის, არამედ კახეთის ნაწილი, აქ, შემდგომში, კახეთის სამეფოს დედაქალაქები ზაგემი და ბაზარ-ქალაქი მდებარეობდნენ, ჰერეთი ერქვა ტერიტორიას, მოქცეულს მტკვარ-ალაზნის შესართავიდან მტკვარ-არაქსის შესართავამდე). აღსანიშნავია, რომ ალბანეთის ეკლესია VII ს-ის დასასრულს შეიერთა სომხურმა მონოფიზიტურმა ეკლესიამ კალანკატუაცის თანახმად. ჰერეთის ქართული მოსახლეობა არ შეეგუა მონოფზიტების ბატონობას და აღიდგინა მართლმადიდებელი სარწმუნოება წმ. დინარა დედოფლის დროს. როგორც აღინიშნა, თვით საქართველოს ეკლესიაში ისტორიულად დამკვიდრებული იყო მტკიცება, რომ საქართველოს ეკლესიას საპატრიარქო ღირსება მიუღია VII საუკუნეში. მართლაც, ტაო-კლარჯეთში პარხლის მონასტრის წარწერაში, რომელიც შესრულებულია მეფე დავით კურაპალატის (+1001) დროს, მოხსენიებული არის “ქართლისა და ყოვლისა აღმოსავლეთისა პატრიარქი იოვანეძ”.

საქართველოს ეკლესიაში წირვა-ლოცვის (ლიტურგიის) ენა იყო და არის ძველი ქართული ენა. ქართული ეკლესიის მამებმა შექმნეს უმდიდრესი ლიტერატურა მე-4- მე-5 საუკუნეებიდან დღემდე – მონასტრებსა და საეკლესიო დაწესებულებებში საქართველოსა და უცხოეთში (იერუსალიმში, ანტიოქიაში, საბერძნეთში (ათონის წმიდა მთაზე), ბულგარეთსა, არაბეთში (სინას მთაზე) და სხვაგან).

ძველი ქართული ისტორიოგრაფია („ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაი ქართლისაი“) ერთხმად დაბეჯითებით მიუთითებს, რომ პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო („ქართლის სამეფო“) დაარსებული ქრისტეშობამდე მე-4 საუკუნეში, აერთიანებდა ქვეყნის ორივე (დასავლეთ და აღმოსავლეთ) ნაწილს. ქართულ წყაროთა მიხედვით, დასავლეთ საქართველოში „ქართლის სამეფოს“ საზღვარი გადიოდა შავ ზღვასა და მდ. ეგრისწყლზე, ხოლო მეფე ვახტანგ გორგასლის დროს საზღვარი ბიზანტიასთან დაიდო უფრო ჩრდილოეთით მდ.კლისურაზე, აღმოსავლეთით „ქართლის სამეფოს“ ესაზღვრებოდა ჰერეთი და სომხეთი. შესაბამისად, ქართული ეკლესიაც ამ საზღვრებში ახორციელებდა თავის იურისდიქციას დაარსების პირველ (IV-VII სს.) საუკუნეებში. მე-8 საუკუნის შემდგომ ხაზართა გაძლიერებამ აიძულა ბიზანტია თავისი პოზიციები დაეთმო შავი ზღვისპირეთში, ამის გამო აფხაზთა საერისთავო, ვახუშტის თანახმად, მოქცეული ბზიფისწყალსა და ხაზარეთიწყალს (ყუბანს) შორის, გათავისუფლდა ბიზანტიელთა ბატონობისაგან, ხოლო მისი ხალხი დაუბრუნდა ქართულ კულტურულ, ეკლესიურ და სახელმწიფოებრივ წიაღს. არაბები სასტიკად დევნიდნენ ქართლის სამეფო ოჯახს, რის გამოც მეფე მირი (VIII ს.) თავს აფარებდა ხაზართა მიერ შედარებით დაცულ აფხაზეთსა და დასავლეთ საქართველოს. ამასთანავე, არაბებმა აღმოსავლეთ საქართველოში დააარსეს თბილისის საამირო, ყოველივეს თან დაერთო სამეფო ოჯახის კრიზისი – ავადმყოფ მეფეს არ ჰყავდა ძე, მან ამის გამო ხელისუფლება გადასცა თავის სიძეებს (თავისი 8 ქალიშვილის ქმრებს) და თავის ძმას (წმიდა არჩილ მეფეს, რომელიც წამებით მოკლეს არაბებმა). მირ მეფემ თავისი სამეფო დაშლილად გამოაცხადა, ქართლის მეფის სამართალმემკვიდრეებად მისი სიძეები იქცნენ. ერთ-ერთი ასეთი იყო ლეონ პირველი. აფხაზთა ერისთავმა ლეონ 1-მა შეირთო ქართლის მეფე მირის ქალიშვილი გურანდუხტი, რომელსაც მეფემ მზითვის სახით საკუთრებაში გადასცა დასავლეთ საქართველოს მიწა-წყალი ლიხის ქედიდან მდ. კლისურამდე. ამ ქორწინების შედეგად ლეონ 1-ის ოჯახის სამმართველო ტერიტორია გაიშალა ლიხის ქედიდან ხაზარეთისწყლამდე (ყუბანამდე), მისმა მემკვიდრემ აქ ჩამოაყალიბა აფხაზთა სამეფო, რომელიც საქართველოს ხელმეორე გაერთიანებისა და ბაგრატ მესამის დროს (XI ს.) ერთიანი საქართველოს სამეფოს ჩამოყალიბების საფუძვლად გადაიქცა.

ქართლის საკათალიკოსოს გვერდით, ქართული ეკლესიის მეორე ფრთა იყო იმდროისათვის, VIII-IX სს.-ში ჩამოყალიბებული აფხაზთა საკათალიკოსო, რომელიც ახლა უკვე თავის იურისდიქციას ახორციელებდა აფხაზთა სამეფოში, ლიხის ქედიდან ვიდრე ხაზარეთისწყლამდე (და, წყაროების მიხედვით, ყირიმის ქალაქ კაფამდე), ამ ვრცელ მიწა-წყალზე ლიტურგიის ენა იყო მხოლოდ ქართული. დასავლეთ საქართველოს უამრავ ქართულ საეპისოპოსო ცენტრში იწერებოდა ქართული უძვირფასესი წმიდა საეკლესიო წიგნები, რომელთა ნაწილი დღემდეა მოღწეული (მაგ., მოქვის სახარება, ვანის სახარება და სხვა), იქმნებოდა ქართული საეკლესიო ლიტერატურის შედევრები, შეიძლება ითქვას, რომ წარმოშობით ჭყონდიდელი (მარტვილელი) იოანე მინჩხის ბრწყინვალე პოეტური ხელოვნება საფუძვლად დაედო რუსთველის ეპოქის პოეტურ მიღწევებს. საქართველოს ყველა კუთხეს აერთიანებდა საერთო ქართული კულტურა და საერთო ქართული ეკლესია თავისი დიდი ტრადიციებით. საქართველოს ყველა კუთხეში, კახეთსა თუ ჰერეთში, ტაოსა თუ კლარჯეთში, ბიზანტიელების მიერ „იბერიის თემად“ წოდებულ მიწა- 8 წყალზე ბასიანიდან-არაქსამდე, ჩრდილოეთ კავკასიაშიც კი უამრავი ქართული საეპისკოპოსო ცენტრი და ეკლესია მოქმედებდა, თავის ადგილობრივი მრევლის საჭიროებისათვის, ანისის, ვალაშკერტის, ყარსის, დადაშენის, ოშკის, იშხნის, ტბეთისა და სხვა საეპისკოპოსოები სამხრეთ საქართველოში, ხუნძახისა და ანწუხის საეპისკოპოსოები ჩრდილოეთ კავკასიაში, თუ არას ვიტყვით აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ისეთ საეპისკოპოსო ცენტებზე, როგორებიც იყვნენ ალავერდისა და ბოდბეს, რუისისა და ურბნისის, სამთავროსა და სამთავისის, შემოქმედისა და ნიკორწმიდის, ბედიისა და დრანდის და სხვა უამრავი საეპისკოპოსო ცენტრი. დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო წიაღში, ჭყონდიდში, აღიზარდა სამეფო ტახტის მპყრობელი წმ. დავით აღმაშენებელი, რომელმაც თბილისის გათავისუფლების შემდეგ საქართველოს სახელმწიფოს ჰეგემონობით კავკასიის გაერთიანება შეძლო. ჩანს, ამ მიზეზის გამოც, ჭყონდიდელი ეპისკოპოსები, ტრადიციულად, საქართველოს მთავრობის (სავაზიროს) ხელმძღვანელები იყვნენ მწიგნობართუხუცესის ანუ კანცლერის ტიტულით, ხოლო აფხაზთა კათალიკოსი, ქართლის კათალიკოსთან (ანუ საქართველოს პატრიარქთან) ერთად სამეფო დარბაზის (საკანონმდებლო-სათათბირო ორგანოს) მმართველ საბჭოს ედგა სათავეში. ამ საბჭოს, „ხელმწიფის კარის გარიგების“ თანახმად, ოთხი ბერი მართავდა, ესენი იყვნენ აფხაზეთისა და ქართლის კათალიკოსები, ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი და მოძღვართმოძღვარი. ეკლესიისა და სახელმწიფო მმართველობის სიმფონიამ საფუძველი დაუდო საქართველოს ოქროს საუკუნეს წმ. მეფეების დავითისა და თამარის დროს.

ერთიანი საქართველოს დაშლის შემდეგ ქართული ეკლესია XVI-XVII სს.-ში დიდად იღვწოდა ქვეყნის გაერთიანებისა და დამშვიდებისათვის. შეიძლება ითქვას, რომ ამ ურთულეს პერიოდში მხოლოდ საქართველოს ეკლესია აერთიანებდა დაშლილ, დანაწევრებულ ქვეყანას და მის ხალხს. მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოს სამეფო კარზე წარმოიშვა იდეა თანამორწმუნე რუსეთის დიდი მართლმადიდებლური სახელმწიფოს მხარდაჭერით აღედგინათ საქართველოს სახელმწიფოს ერთიანობა, გაეძლიერებინათ ეკლესია, სარწმუნოება, დაებრუნებინათ დაკარგული პროვინციები, ჭარ-ბელაქანი და სამცხე-საათაბაგო, გაეძლიერებინათ ქვეყნის თავდაცვა. რუსეთის ხელისუფლებამ გეორგიევსკში ხელშეკრულებაც კი დადო ქართველთა სამეფო კართან 1783 წელს (ე.წ. გეორგიევსკის ტრაქტატი) ამ პირობათა დასაცავად, მაგრამ გაძლიერების ნაცვლად რუსეთის იმპერიამ საერთოდ გააუქმა ქართული სახელმწიფოებრიობა, უკანონოდ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია. რუსეთის საიმპერატორო ტახტის მოშლის შემდეგ, საუკუნოვანი ბრძოლის შედეგად, 1917 წელს ქართველმა ხალხმა აღადგინა თავისი ეკლესიის ავტოკეფალია. 1918 წელს კი – სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა, რომელიც გააუქმა რუსეთის წითელმა იმპერიამ 1921 წელს. საქართველოს ეკლესია მე-20 საუკუნეში სრულიად დაამცრო და გაქრობის პირას მიიყვანა ათეისტურმა სისტემამ.

უფალი ღმერთის უდიდესი მოწყალებით, მე-20 ს. ბოლოს, ქართველმა ხალხმა შეძლო სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა, რისთვისაც ლოცულობდა საქართველოს უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოს-პატრიარქი და წმიდა სინოდის მღვდელმთავრები. საქართველოს ეკლესიის მეთაური, კათალიკოს-პატრიარქის ტიტულით, ინიშნებოდა და ინიშნება არა უცხოეთიდან, არამედ მას ადგილზევე ირჩევდნენ ქართველი ეპისკოპოსები გაფართოებულ საეკლესიო კრებაზე. ეს ფაქტი (ეკლესიის უძველესი ავტოკეფალია) აღიარა კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქომ 1990 წელს.

საქართველოში სხვადასხვა საუკუნეში 80-დე ეპარქია და საეპისკოპოსო კათედრა არსებობდა. საქართველოს უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოს პარტიარქის ილია მეორის ძალისხმევით აღდგენილია 50-მდე ეპარქია, ამოქმედდა უამრავი ეკლესია- მონასტერი, მრავალი საეკლესიო სასწავლებელი, რომელთა მიზანია ხალხის სულიერი აღორძინება და გადარჩენა ახალი პირველიერარქის უწმიდესი და უნეტარესი შიო III -ის წინძღოლობით. ამინ.