ეკლესია იცნობს საქართველოს ისტორიულ მიწაწყალზე (ამჟამად თურქეტში მოქცეულ ტერიტორიაზე) არმენიის დუქსის მიერ ნაწამებ შვიდ მეომარს, ორნტისა და მის ძმებს, (ფარნაკი, ეროსი, ფირმოსი, ფირმინი, კვირიაკე და ლონგინოზი). ისინი იყვნენ რომაული არმიის გამოჩენილი მეომრები, ქრისტიანები, ცხოვრობდნენ მე-3 და მე-4 საუკუნეთა შორის,
მოხდა ისე, რომ რომის იმპერატორ მაქსიმიანეს (284–305) დროს სკვითები შიჭრნენ რომის იმპერიის საზღვრებში, მტერთან საომრად გააგზავნენს სამხედრო ნაწილი, სადაც ეს ძმები მსახურობდნენ. სკვითების რაზმს მეთაურობდა ბრგე ვაჟკაცი, გოლიათური აღნაგობის მეომარი, მას შეებრძოლა ორენტი, დაამარცხა და მისი მოჭრილი თავი იმპერატორს მიართვეს. გახარებული ჯარისკაცები ორენტის ესალმებოდნენ შეძახილებით. რომაული ჩვეულების თანხმად გამარჯვების მადლიერების ნიშნად იმპერატორმა გადაწყვიტა თავიანთი ღმერთებისათვის ანუ კერპებისათვის მსხვერპლი შეეწირათ, მაგრამ ორენტიმ არ აღასრულა ეს წესი, პირიქით, საჯაროდ აცხადებდა, რომ მან ქრისტეს შეწევნით გაიმარჯვა (და არა კერპებისა). ვინაიდან, იმპერატორი მაქსიმიანე 303 წლიდან ქრისტიანთა დევნის პოლიტიკას ატარებდა, მან ძმებს მოთხოვა, რათა უარეყოთ ჭეშმარიტი ღმერთი ანუ ქრისტიანობა.
წმიდა მეომრებმა ეს წინადადება არ მიიღეს, დასჯა ირჩიეს ღვთის გმობას. ამის შემდეგ ისინი გადმოასახლეს საქართველოს მიმართულებით იმპერიის სასაზღვრო მხარეს. აქ სასაზღვრო ხაზი (ლიმესი) იმჟამად სატალასტან (გუმუშხანესთან) გაიდოდა, ეს ოლქი რომაული არმენიის ნაწილად მიიიჩნეოდა. იმპერია ცდილობდა გაფართოებას და ლაზიკის ანუ გუმუშხანე-ოფ-რიზეს რეგიონის მოქცევას ამ სასაზღვრო ხაზის შიგნით. მალე ეს ხაზი მიუახლოვდა ხოფას ანუ ხუფათს, ოფ-რიზეს რეგიონში.
იმჟამად, ანუ მე-4 ს. დასაწყისში ლაზიკა სადავო იყო რომსა და იბერიას შორის. ის იმპერიის ყველაზე შორეულ სასაზღვრო ტერიტორიად მიიჩნეოდა, შესაბამისად, დამნაშავეთა გადასახლების ადგილად.
ქრისტეს ერთგული 7 მეომარი ძმის დასჯა დაევალა სატალას არმენიის მეფისნაცვალს. მან ისინი მცირე გემზე დასვა და კიდევ უფრო ჩრდილოეთით ანუ ლაზიკის მხარეში გაასახლა მძიმე ჯაჭვებით ხელფეხშეკრული და ელოდა მათი მხრიდან ქრისტეს უარყოფას..
მებადრაგეების მხრიდან ცუდი მოპყრობის, შიმშილისა და შუსაბამო პირობების გამო ძმები დაიღუპნენ, მაგრამ სარწმუნოება არ უარყვეს.
პირველად ეროსი მოკვდა, 22 ივნისს, პუნქტში, რომელსაც „ახალი ბანაკები“ ერქვა, პავლე ინგოროყვამ გამოიკვლია, რომ ეს პუნქტი ტრაპეზუნტის რეგიონში მდებრეობდა ესააა ისუპორტი რიზესა და ტრაპეზუნტს შორის.
ორი დღის შემდეგ წმ. ორენტი ხომალდიდან ზღვაში ქვაშებმული გადააგდეს. მათარანგელოზმა რაფიელმა ის გადაარჩინა, მაგრამ სანაპიროზე რიზესთან დაიღუპა, სადაც დაკრძალეს კიდეც.
ფარნაკი დაიღუპა 3 ივლისს კორდილიაში, რომელიც რუკაზეა აღნიშნული. ესაა ტრაპაზუნტის რეგიონი, რიზედან 30 კილომეტრში,
ფიროსი და ფირმინი დაიღუპნენ 7 ივლისს , აფსაროსთან. ისიც რიზესთან ახლოსაა პეტრასთან, მას, შემდგომ ბიზანტიელები პეტრას უწოდებდნენ, ზღვისპირა ციხე-ქალაქს ხოფასთან, ამჟამინდელ თურქეთში.
ძველ საქართველოში ხოფას (პეტრას) ხუფათს უწოდებდნენ და წარმოადგენდა სასაზღვრო პუნქტს საქართველოსა და რომაულ სამყაროს შორის, პროფ. გურამ გრიგოლიას კვლევით.
მთელი ეს მიწაწყალი იწოდებოდა ლაზიკად, ამჟამად ეწოდება ლაზისტანი (ჭანეთი), მისი ცენტრია გუმუშხანე (ზიგანა)-ოფ-რიზეს რეგიონი ვიდრე ჭოროხამდე.
ლაზების ქვეყანაში მოიყვანეს კვირიკე, აქ ზიგანას ნავსაყუდელთან ისიც გარდაიცვალა 24 ივლისს.
ლონგინოზი ხომალდზე გარადაიცვალა 28 ივლისს დაკრძალეს პუნქტში, რომელსააც ერქვა სახელი „პიტინდა“, ის არააა ბიჭვინთა, არამედ პიტიუნტი ანუ პიტიუსა ოფ-რიზესტან ახლოს.
ამჟამად, შეცდომით, საყოველთაოდ მიიჩნევა, რომ წმიდა ლონგინოზი თითქოსდა ბიჭვინტაში დაკრძალეს, რაც არასწორია, თუ რუკასაც თვალს გადავავლებთ, ვნახავთ, რომ ექვსი ძმის განსასვენებელი არის ტრაპეზუნტ-ოფ-რიზეს რეგიონი ლაზიკაში, ხოლო ბიჭვინტა მისგან ძლიერაა დაშორებული, სიშორე არსებითია, ამასათანავე ძმები წყაროს ცნობით, ლაზიკაში აწამეს და იქვე დაკრძალეს, ხოლო ბიჭვინთა აფხაზეთის უკიდურესი ჩრდილოეთი წერტილია,
რომაელებმა თავიანთ ადმინიტრაციულ-სახმედრო მოხელეს არმენიიის დუქსაც მისცეს ლაზიკაში მოქმედების უფლება მდ. ფაზისამდე, ანუ ჭოროხამდე. ის იყო სატალას არმენიის მეთაურის სამართალმემკვიდრე.
ნ.ადონცის კვლევით მას (არმენიის დუქსს) არ შეეძლო თავისი უფელებმოსილების განცრცობა ჭოროხის იქით, რომელსაც მალე აფხაზეთი დაერქვა, ანუ არ შეეძლო ლონგინოზის დასჯა ბიჭვინტაში. ნ. ადონცის ეს კვლევა გასათავლისწინებელია.
წმ. ლონგინოზი დაკრძალეს ოფ-რიზესტან ახლოს მდებარე პუნქტში, რომელსაც, როგორც ითქვა პიტიუნტი, პიტიუსა ერქვა. შემდგომში დაარსებული აფხაზტა სამეფოს სამხრეთ საზღვარტან ახლოს -ლაზიკაში.
დ. დბარი, სამეცნიერო საბურველით მოსავს „შვიდი მოწამე ძმის“ განსასვენებელ ადგილს და მას აკავშირებს ამჟამინდელ აფხაზეთთან, მაგრამ ავიწყდება, რომ წყაროში ნახსებნები აფხაზეთის სასაზღვრო წერტილი, სადაც უნდა დაეკრძალათ ერთერთი ძმა, მდებარეობდა არა ამჟამინდელ აფხაზეთში, არამედ აფხაზთა სამეფოს ყველაზე სამხრეთით მდებარე სასაზღვრო წერტილტან. მოწამე ძმებს კავშირი არ ჰქონდა ამჟამინდლ აფხაზეთთან.
ოფ-რიზესთან ახლოს მდებარე ხუფათი ქართველთა ქვეყნის სამხრეთ სასაზღვრო წერტილად გადაიქცა 380 წლის შემდეგ, რაც რომის იმპერიამ იბერიის სამეფოსაგან მიიტაცა ამ პუნქტის სამხრეთით მდებარე ქართული მხარეები, ოფ-რიზეს რეგონი, ძიდრიტთა და სხვა ქართული ტომების საცხოვრისი. აქ მდებარეობდა პიტიუნტი და სხვა ცნობილი სასულიერო კერები.
ქართული წყაროებით, ოფ-რიზეს რეგიონი ქართლის სამეფოში შედიოდა მე-4 საუკუნემდე. ის მხოლოდ 380-იან წლებში მეფე ვარაზ-ბაკურის დროს მიიტაცა ბერძნულ-რომაულმა სახელმწიფომ.
და შეაბამისად, იქ (ლაზიკაში, ოფ-რიზესტან) მდებარე პიტიუნტის კათედრა მხოლოდ ვარაზ-ბაკურის შემდეგ ანუ 380-იანი წლების შემდეგ უნდა შეეიყვანათ პოლემონის პონტოს სამიტროპოლიტოში. ის პონტოს ეპარქიის ნაწილი გახდა.
როგორც ითქვა, აქ თავის სამხედრო იურისდიქციას ახორციელებდა რომაელი მხედართმთავარი, რომელსაც ერქვა არმენიის დუქსი ანუ არმენიის დუკა.
არმენიის დუქსის ანუ რომაული სამხედრო-ადმინისტრაციული ერთეულის მეთაურის განსაგებელში ბიზანტიის მიერ მიტაცებულ სამხრეთ-დასაველთ საქართველოს ზღვისპირეთთან ერთად შედიოდა ასევე არმენიად წოდებული ქვეყნის მიწაწყალიც. სატალას არმენიის მეფისნაცვალმა თავის განსაგებელში აწამა აღნიშნული „7 მოწამე ძმა“. როგორც ითქვა, მისი სამართალმემკვიდრე იყო არმენიის დუქსი.
შემდეგი საუკუნეების მათი ბიოგრაფები მათ მსაჯულად და დამსჯელად არმენიის დუქსს ასახელებენ, მას თავის საგამგეო მიწაწყალზე ანუ პონტოში დაუსჯია წმიდა ძმები. ეს ტერიტორია მოიცავდა სასაზღვრო ქვეყანა ლაზიკას (ჭანეთ-ლაზისტანს) და, ვრცელდებოდა, როგორც იტქვა თიტქმის მდ. ფაზისამდე, უფრო კი ვიდრე ხოფამდე ანუ ხუფათამდე, რომელსაც, როგორც ითქვა პეტრას უწოდებდნენ შემდეგში, ისაა აფსაროსი.
ამენიის დუქსი (Dux Armeniae) – პონტოში რომაული სასაზღვრო ჯარებს მეთაურობდა იმპერატორ კონსტანტინეს დროიდან.
მის გამგებლობასი შედიოდა ე.წ. რომაული (ბიზანტიური) არმენია და სადავო ლაზიკა (მალე პონტოს ნაწილი) ვიდრე თითქმის მდ. ფაზისამდე (ჭოროხამდე). მის გამებლობაში არ შედიოდა შემდეგდოინდელი აფხაზეთი ნ. ადონცის კვლევით. მისი მოვალეობა იყო სასაზღვრო მიწაწყლის დაცვა, მათ ევალებოდათ სამხედრო და სამოქალაქო ნაგებობის მშენებლობა, სამხედრო და საპოლიციო ფუნქციების შესრულება, ანუ დასჯა თავიანთ ოლქში დამნაშავედ მიჩნეულ პირებისა. ასეთ დამნაშავეებად ჩაითვალნენ ქრისტიანი მოწამე-მეომარი შვიდი ძმა.
არმენიის დუქსი აფხაზეთს არ მართავდა, ის თავის ადმინისტრაციულ ერთეულში განაგებდა სამხედრო და ადმინისტრაციულ საქმეებს., არიტომაც არაა სწორი დბარი, რომ თითქოსდა ამ ძმების წამება აფხაზეთთანაა დაკავშირებული.
როგორც ითქვა, აფხაზთა სამეფოს ანუ აფხაზეთის ყველაზე სამხრეთ საზღვარად ითვლებოდა ხუფათი ანუ ყოფილი პეტრას ციხე ქალაქი (ესაა ამჯამად თურქეთში მდებარე ქალაქი ხოფა, რიზესტან ახლოს), ამ ციხე ქალაქის ერთ მხარეს რომაული, მეორე მხარეს კი ქართული სახელმწიფოებრივი ერთეულები მდებარეობდნენ.
ამიტომ . როდესაც ხელნაწერში ნათქვამია, რომ ცნობილი 7 მოწამე ძმიდან ერთერთი ლონგინოზი დაკრაძალეს არმენიის დუკას განსაგებელში, აფხაზეთთან ეს ნიშნავს, რომ ლონგინოზი დაკრძალეს არა ამჟამინდელ აფხაზეთში, როგორც წარმოადგინა დბარმა, არამედ, აფხაზეთტან, მის საზღავრტან ახლოს, ხუფათის სამხრეთით. რაც ჩვენ რუკაზეცაა გადმოცემული. აფხაზტა სამეფოს დროს ხუფათი, მის სამხრეთ სასაზღვრო პუნქტად მიიჩნეოდა.
ის ბერძნული სვინაქსარით გარდაიცვალა გზაზე ზიგანადან აბაზგიისაკენ, ანუ ხუფათთან ახლოს და არა ამჟამინდელ აფხაზეაატში.
აღსანიშნავია, რომ ნ. ადონცის კვლევით, წყაროებში ხშირად ნახსენები ზიგანა მდებარეობდა არა აფხაზეთში, არამედ ტრაპეზუნტ-გუმუშხანეს რეგიონში, ზიგანას საეპისკოპოსო ცენტრის, რომელსაც ყაუხჩიშვილი ზიგანეონს უწოდებს, მდებაერეობდა არა გუდაყვაში, არამედ გუმუშხანეში, ანუ ლაზისტანში, ჭანიკაში.
არცერთი ამ მოწამე ძმათაგან ამჟამმინდელ აფხაზეთში არ დაკრძალულა, რადგანაც ისინი ბერძნული სვინაქსარის მიხედვით არმენიის დუქსის განსაგებელში გარდაიცვალნენ, არმენიის დუქსის განჩინებით, ადონცის კვლევით კი არმენიის დუქსს არაფერი აკავშირებდა ამჯამინდელ აფხაზეთთან.
კიდევ ერთხელ ვაჩვენოთ რუკა, რომელზეც არმენიის დუქსის სამხედრო ნაწილების განლაგებაა მოცემული, აქაა წმ. ძმების განსასვენებელი პიტია ანუ პიტიუნტი ოფ-რიზესან ახლოს, ისუპორტი, ლაზიკის სებასტოპოლისი და სხვა .
რუკა- ე.წ. „შვიდი მოწამე ძმის“ განსასვენებელი ადგილები იმჟამად, არმენიის დუკას საბრძანებელში მდ. ფაზისის (ჭოროხის) მარცხენა სანაპიროსა და ტრაპეზუნტს შუა.
