უდიდესი საღმრთო წყალობიდან, რომელსაც ჩვენი წინაპრები ქართლის მოქცევას ანუ საქართველს გაქრისტიანებას უწოდებდნენ, 1700 წელი გავიდა.
ამ დღესასწაულის სიხარულს, რომელიც 2026 წელს აღინიშნება, დიდ ჩრდილად შეიძლება გაყოლოდა უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოს-პატრაიარქ ილია II -ის გარდაცვალება, რომ არა მისი წინასწარგანჭრეტილი სიბრძნე, ერმა, ანუ მრევლმა საქართველოს წმიდა ეკლესიისა, აირჩია ახალი პატრიარქი შიო III.
ახალი ძალა, ასალი სიხარული, ახალი სისხლი საქართველოს წმიდა , სამოციქულო, ავტოკეფალური, მართლმადიდებელი ეკლესიისა, როგორც დავით წინასწარმეტყველი ბრძანებს, ამით „განახლდა ვითარცა ორბისა სიჭაბუკე ათასწლოვანი ქართული ეკლესიისა“.
საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის 2002 წლის 22 ოქტომბერს დადებული კონსტიტუციური შეთანხმების თანახმად, საქართველოს ეკლესია წარმოადგენს სამოციქულო საყდარს და მსოფლიო მართლმადიდებელი ეკლესიის განუყოფელ ნაწილს.
ქრისტიანობა (მართლმადიდებლობა) საქართველოში ისტორიულად სახელმწიფო რელიგია იყო, რომელმაც ჩამოაყალიბა მრავალსაუკუნოვანი ქართული კულტურა, ეროვნული მსოფლმხედველობა და ფასეულობები;
ამჟამადაც, საქართველოს მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა მართლმადიდებელი ქრისტიანია;
საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულია საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის განსაკუთრებული როლი ქვეყნის ისტორიაში და მისი დამოუკიდებლობა სახელმწიფოსაგან.
“საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას” უძველესი დროიდან “საქართველოს სამოციქულო ეკლესიაც” ეწოდება, ვინაიდან იგი ქრისტეს მოციქულებმა დააფუძნეს. საქართველოს ეკლესიაში დამკვიდრებული ტრადიციული გადმოცემით, ჩვენში იქადაგეს მოციქულებმა: წმ. ანდრია პირველწოდებულმა, წმ. სიმონ კანანელმა, წმ. მატათამ, წმ. ბართლომემ, წმ.თომამ და თადეოზმა. ქართული და უცხოური წყაროებიც მიუთითებენ მოციქულების საქართველოში მოღვაწეობას.
ძველი ქართული საეკლესიო წყაროების — “მოქცევაჲ ქართლისაჲს” (VII-IX სს.) და “ქართლის ცხოვრების” (VIII-XI სს.) ცნობებით, წმიდა მოციქულების ეპოქაში თანამედროვე საქართველოს ტერიტორიას მოიცავდა სახელმწიფო, “ქართლის სამეფო”, რომელსაც უცხოელები იბერიას უწოდებდნენ. ის იყო მემკვიდრე დიდი ისტორიული კოლხიდისა.
პირველ საუკუნეში იერუსალიმიდან საქართველოში ჩამოსვენებულ ქრისტეს კვართს იბერიის მეფე ადერკი ხელით შეეხო, რითაც საღმრთო მადლი მიიღო მან და მისმა შთამომავლობამ. ამიტომაც საქართველოს სამეფო-სახელმწიფო გერბის ცენტრში გამოხატული იყო ქრისტეს კვართი.
წმ. მოციქულთა ეპოქაში, I ს-ის 30-იანი წლებიდან II ს-ის 60-იანი წლების ჩათვლით, იბერია ძლიერი სახელმწიფო იყო, რომელიც კავკასიის მნიშვნელოვან ნაწილს მოიცავდა.
რომაელი ისტორიკოსები: ტაციტუსი, დიონ კასიუსი და სხვები აღწერენ იბერიის ცხოვრებას (ტაციტუსის ცნობით, I ს-ის 30-იანი წლებიდან იბერია მეგობრობდა რომთან და თავისი ძლიერი ჯარით ებრძოდა პართიის სახელმწიფოს, რათა არმენია გაეთავისუფლებინა პართიელთაგან.
გათავისუფლების შემდეგ არმენიაში გამეფდა იბერთა მეფის მითრიდატეს ძე, შემდეგშიც იბერიის სამეფო სახლის წევრები მართავდნენ არმენიას. მათ შორის ტაციტუსი გამოყოფს იბერიის მეფის ფარსმანის ვაჟს რადამისტს. ტაციტუსის ცნობითვე, არმენიასთან ერთად იმჟამად “იბერიამ შეიერთა ალბანია და უხმო სარმატებს” (CORNELIUS TACITUS, ANNALES, VI,33-36, IX,9, XII,15-50).
მეორე ისტორიკოსის დიონ კასიუსის ცნობით, II ს. პირველ ნახევარში “იბერიის მეფე ფარსმანესი, როცა მეუღლესთან ერთად რომში ჩამობრძანდა, ადრიანემ (რომის იმპერატორმა) გააფართოვა მისი სამფლობელოები” (დიონ კასიოსი, რომის ისტორია, XIX, 15).
მაშასადამე, იბერიის სახელმწიფოს გავლენის სფერო მოციქულთა ეპოქაში იყო არა მხოლოდ სამხრეთ კავკასია და მიმდებარე ვრცელი მიწაწყალი (არმენია და ალბანეთი), არამედ, ჩრდილო კავკასიაც (სარმატები).
შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე განფენილ იმჟამინდელ ვრცელ იბერიაში გამავალი საერთაშირისო სავაჭრო გზები რომის იმპერიას სპარსეთთან და სკვითიასთან აკავშირებდა.
ამ მიზეზის გამო, სპარსეთ-ინდოეთსა თუ, ჩრდილოეთით, სკვითია სარმატიაში საქადაგებლად მიმავალი წმიდა მოციქულები გზას ვერ აუქცევდნენ იბერიას.
ძველი ქართული საეკლესიო წყაროებისა და რუის-ურბნისის კრების განსაზღვრებით, ჩამოყალიბების დროიდან საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა სრულიად საქართველოს ისტორიული მიწა-წყალი და მთელი ქართველი ერი (მცხოვრები როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში). ამიტომაც ნაბრძანებია რუის-ურბნისის კრების ძეგლისწერაში: “წმიდა მოციქულმა ანდრიამ იქადაგა ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა”. წყაროებში დაცული საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, ამაღლების შემდეგ მოციქულებმა წილი ყარეს, თუ ვის რომელ ქვეყანაში უნდა ექადაგა. “ქართლის ცხოვრება” გადმოგვცემს, რომ საქართველო წილად ხვდა ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელს, მაგრამ მისი ძის, ჩვენი უფლის, ნებით ღვთისმშობელმა თავის ნაცვლად საქართველოში წმ. ანდრია პირველწოდებული მოავლინა, რომელსაც თავისი ხელთუქმნელი ხატი გამოატანა.
წმ. ანდრია მოციქულმა შემდეგი მოგზაურობის დროს საქართველოში სხვა მოციქულებიც ჩამოიყვანა. კერძოდ, მესამე მოგზაურობისას მას სიმონ კანანელი და მატათა ჩამოუყვანია. ამის შესახებ ცნობას ეპიფანე კონსტანტინოპოლელი (VIII ს.) იძლევა.
არქეოლოგების მიერ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოში გამოკვლეულია II-III საუკუნეთა ქრისტიანული სამარხები, ქრისტიანული წესით დაკრძალული მოზრდილები და ბავშვები შესაბამისი ქრისტიანული ატრიბუტებით (არტეფაქტებით). მასალიდან ჩანს, რომ ქრისტიანობას იღებდნენ ბავშვებიც კი, რომელთა მოსანათლად სამღვდელოება იყო საჭირო. ამით დასტურდება “ქართლის ცხოვრების” ცნობა, რომ ანდრია მოციქულმა, იმჟამინდელ საეკლესიო ცენტრში, აწყურში, ქრისტიანებს დაუდგინა სამღვდელოება ეპისკოპოსთან ერთად, ანუ საფუძველი დაუდო საქართველოს წმიდა ეკლესიას, რომელსაც, ამ წყაროს ცნობით, თავისი იერარქიული მმართველობა გააჩნდა უკვე მოციქულების ეპოქიდანვე. წმიდა გიორგი მთაწმიდელი მე-11 საუკუნეში, ანტიოქიის საპატრიარქო კარზე, ამტკიცებდა შემდეგს – რადგანაც მოციქულების მიერ დაარსებული ეკლესიები პირველ საუკუნეებში თავისთავადები (ავტოკეფალურები) იყვნენ, მსგავსადვე, ანდრია მოციქულის მიერ დაარსებული საქართველოს, ანუ ივერიის ეკლესია წმ. მოციქულთა მიერ დაარსებისთანავე, ანუ პირველი საუკუნიდანვე, თავისთავადი იყო.
რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების წმიდა მამათა განმარტებით, საქართველოში არსებული ქრისტიანული თემები მე-2, მე-3 საუკუნეებში წარმართი მეფეების მხრიდან განიცდიდნენ დიდ დევნას. ამიტომაც IV საუკუნეში წარმოიქმნა საჭიროება სამეფო ოჯახისა და მთელი ერის მოქცევისა.
IV ს-ში საქართველოში იქადაგა მოციქულთასწორმა წმიდა ნინომ, უფლისმიერი დავალებით და უფლის შეწევნით მას უნდა გაექრისტიანებინა იბერიის სამეფო ოჯახი. სამეფო ოჯახთან ერთად ქრისტიანობა მიიღო მთელმა ქართველმა ერმა. ამიტომაც წერს რუის-ურბნისის კრება, რომ წმიდა ნინოს მიერ გაქრისტიანდა “ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა”, ისევე, როგორც იქამდე 300 წლით ადრე წმიდა ანდრიამ იქადაგა “ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა” (დიდი სჯულისკანონი, 1974, გვ. 545-546).
ჩვენი წყაროების ამ მითითებას, რომ წმიდა ნინომ “განანათლა ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა”, მთლიანად ეთანხმებიან IV-V და სხვა საუკუნეების უცხოური წყაროები. კერძოდ, IV საუკუნის ეკლესიის ისტორიკოსი გელასი კესარიელი წმ. ნინოს შესახებ წერს: იმპერატორ კონსტანტინეს ხანაში “ღმრთის ცნება მიიღეს პონტოს გასწვრივ მიწა-წყალზე მცხოვრებმა იბერებმა და ლაზებმა, რომელთაც მანამდე ის არა სწამდათ. ამ უდიდესი სიკეთის მიზეზი გახდა ერთი დედაკაცი, რომელიც მათთან იყო ტყვედ” (გეორგიკა, I, 1961, გვ. 186).
ამასვე წერს V საუკუნის ისტორიკოსი გელასი კვიზიკელიც: “ამავე დროს პონტოს გასწვრივ მდებარე ქვეყნის მცხოვრებმა იბერებმა და ლაზებმა ღმრთის სიტყვა, რომელიც მანამდე არ სწამდათ, შეიწყნარეს” (მიმომხილველი, I, 1926, გვ. 55).
მაშასადამე, გელასი კესარიელისა და გელასი კვიზიკელის ცნობებით, წმიდა ნინოს მიერ მთელმა ერმა, როგორც ზღვისპირეთში მცხოვრებმა (ლაზებმა), ისე ქვეყნის დანარჩენ ნაწილში მცხოვრებმა (იბერებმა), ერთდროულად მიიღეს “ღვთის მცნება”. იბერთა მოქცევის ფაქტს აღწერენ ახ. წ. IV-V საუკუნეების ისტორიკოსები: სოკრატე (საეკლესიო ისტორია, წიგნი I, 19), თეოდორიტოს კვირელი (ეკლესიის ისტორია, წიგნი I, 1, 23.), სოზომენე (საეკლესიო ისტორია, წიგნი I, 6, 7, 34, 36) და რუფინუსი (საეკლესიო ისტორია, I, 10).
გელასი კესარიელისა და გელასი კვიზიკელის ცნობებს, რომ წმიდა ნინომ მოაქცია ლაზებიც იბერებთან ერთად, ეთანადება V საუკუნის ცნობილი ისტორიკოსის მოვსეს ხორენაცის ცნობა. ის წერს: ვრცელი არეალი შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე მოაქცია წმიდა ნინომ, რომელმაც იქადაგა კლარჯეთიდან ვიდრე კასპიის ზღვიპირეთში იმჟამად მცხოვრებ მასქუთებამდე: “სანატრელი ნუნე წავიდა იქედან, რათა თავისი ადვილგასაგები საუბრით ქართველთა ქვეყნის სხვა კუთხეებიც დაემოძღვრა… გავბედავ და ვიტყვი, რომ ნუნე მოციქული ქალი გახდა. მან იქადაგა სახარება კლარჯეთიდან დაწყებული ვიდრე ალანთა და კასპიის კარებამდე, მასქუთთა საზღვრებამდე, როგორც ამას აგათანგელოზი გაუწყებს შენ” (მოვსეს ხორენაცი, სომხეთის ისტორია, 1984, გვ. 172).
აგათანგელოზის ცნობითაც, მოვსეს ხორენაცის სიტყვით, წმიდა ნინოს უქადაგნია შავი ზღვისპირეთიდან – კლარჯეთიდან, ვიდრე კასპიის ზღავმდე (მასქუთებამდე). რადგანაც, ლაზიკა (სამხრეთ-დასავლეთ საქართველო) გელასი კესერიელისა და გელასი კვიზიკელის ცნობებით, წმ. ნინოს სამოღვაწეო არეალში შედიოდა, ამიტომაც, დასავლეთ საქართველო მე-4 საუკუნიდანვე წმ. ნინოს მიერ დაფუძნებული საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში იყო მოქცეული ისევე, როგორც აღმოსავლეთ საქართველო. ამ საკითხში ქართულ წყაროებს უცხოურებიც ეთანადებიან. კერძოდ, კირიონ კათალიკოსი (VI-VII სს) ეგრისის არქიეპისკოპოსიც იყო, იოანე სომეხთა კათალიკოსის (899 წ.) ცნობით. ის წერს: კირიონ I იყო მამამთავარი “იბერიელთა, გუგარელთა და ეგრისელთა ადრინდელი წესის შესაბამისად” (იოანე კათალიკოსის (დრასხანაკერტელის) მატიანე, 1912, გვ. 65).
მეოცე საუკუნეში საისტორიო წრეებში გავრცელდა არასწორი შეხედულება, თითქოს დასავლეთ საქართველო შედიოდა არა საქართველოს, არამედ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციაში. ამის დასამტკიცებლად იშველიებენ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოში შემავალ საეპისკოპოსკოპოსოთა ნუსხებს (ე.წ. ნოტიციებს).
მასში მართლაც აღნიშნულია, რომ ლაზიკის სამიტროპოლიტო ექვემდებარებოდა კონსტანტინოპოლს ვიდრე თითქმის მე-10 საუკუნემდე, მაგრამ აქ, (ნოტიციებში) ნახსენები ლაზიკა ლოკალიზდება არა დასავლეთ, არამედ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, რომელსაც ამჟამად ლაზისტანი ეწოდება, ესაა ტრაპეზუნტის რეგიონი, ვიდრე თითქმის ჭოროხამდე.
ჯერ კიდევ ცნობილი მეცნიერი ნ.ადონცი მიუთითებდა, რომ ლაზიკის სამიტროპოლიტოს ზიგანას, საისინის, როდოპოლისისა და პეტრას საეპისკოპოსოები სინამდვილეში მდებარეობდნენ არა დასავლეთ საქართველოში, არამედ ამჟამინდელ ლაზისტანში, ისტორიული ლაზიკის სამხრეთ ნაწილში, ტრაპეზუნტ-ზიგანა-გუმიშხანეს რეგიონში, რაც ამჟამად კი ახალი გამოკვლევებით დასტურდება.
შესაბამისად, დასავლეთ საქართველო მუდამ საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა.
ქადაგებათა შემდგომ IV-VII სს-ში საქართველოს ყოველ ნაწილში ჩამოყალიბდა ათეულობით ეპარქია და საეპისკოპოსო. მათი რიცხვი განსაკუთრებით გაიზარდა VIII-X სს-ში. ამის გამო წარმოიქმნა საჭიროება, რათა საქართველოს ეკლესიაში ეპარქიათა მართვის გაადვილებისათვის ჩამოყალიბულიყო რამდენიმე საეკლესიო ადმინისტრაციული ოლქი, მსგავსნი ბიზანტიური სამიტროპოლიტო ოლქებისა. ამ მიზნით ქართული ეკლესიის წიაღში ჩამოყალიბდა დასავლეთ საქართველოს მომცველი საეკლესიო-ადმინისტრაციული ერთეული, რომელსაც “ქვემო ივერიის”, ანუ აფხაზეთის საკათალიკოსო ეწოდებოდა. მის მმართველს “უმრწემესი კათალიკოსის” ტიტული მიენიჭა, რადგანაც “უხუცესი კათალიკოსი” მცხეთის პირველიერარქს ერქვა.
ძველ საქართველოში საეკლესიო-ადმინისტრაციული ერთეულის დაარსების უფლება ეკუთვნოდა მეფეს, ამიტომაც აფხაზეთის საკათალიკოსოს დაარსებას ესაჭიროებოდა დასტური სახელმწიფო ხელისუფლების მხრიდან. მართლაც, საქართველოს მეფე ბაგრატ ბაგრატიონმა (IX ს.) გასცა ამის დასტური. ამიტომაც წერს მემატიანე შემდეგს: “ამან ბაგრატ განაწესა კათალიკოზი აფხაზეთს ქრისტეს აქეთ 830 წელს” (“ქართლის ცხოვრება”, 1955, I, გვ. 255).
აფხაზეთის საკათალიკოსო აღმოცენდა ქართველ მეფეთა და პირველიერარქთა ნებით და ის შემდგომში ყოველთვის ერთ-ერთ ადმინისტრაციულ-საეკლესიო ოლქს წარმოადგენდა ზოგადქართული ეკლესიისა (შესაბამისად, შეცდომაა ამჟამად აღიარებული თვალსაზრისი, თითქოსდა აფხაზეთის საკათალიკოსო კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს წიაღში ჩამოყალიბდა).
აფხაზეთის საკათალიკოსო ისტორიულად ქართული ეკლესიის ერთ ნაწილს წარმოადგენდა, რომლის მეორე ნაწილი იყო ქართლის საკათალიკოსო ასევე, მსგავსად, ჩრდილო კავკასიაში ქრისტიანობის გავრცელების კვალდაკვალ, ჩამოყალიბდა ხუნძეთის (დაღესტნის) სამიტროპოლიტო ოლქი, რომელსაც ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შემავალი კათალიკოსი მართავდა. ამის თქმის უფლებას იძლევა ის, რომ სინას მთის ქართულმა ხელნაწერებმა შემოინახეს “ხუნძელი კათალიკოსის ოქროპირის” სახელი.
ამასთანავე ცნობილია, რომ კავკასიის ამ რეგიონში (დაღესტანში) რამდენიმე საეპისკოპოსო მოქმედებდა (ანწუხისა, წახურისა, ჭარ-ფიფინეთისა და სხვა), არქეოლოგების მიერ დადასტურებულია ამ რეგიონში მრავალი ქრისტიანული ეკლესიის ნაშთი ქართული წარწერებით. სხვა მრავალ ქრისტიანულ ნაშთებთან ერთად (მაგ. დაღესტანში აღმოჩენილია IX-X სს. სეფისკვერის ქვის საბეჭდავიც კი ასევე ქართული წარწერებით).
საბჭოთა ათეიზმის ეპოქაში ფესვი გაიდგა ჯერ კიდევ პატკანოვ-მარის მიერ შემუშავებულმა არასწორმა თეორიამ ე. წ. „სომეხი ქალკედონიტების“ შესახებ. ამ თეორიის მიხედვით ტაოს, ასევე კლარჯეთის, გუგარეთისა და მიმდებარე რეგიონების მცხოვრებნი თითქოსდა იყვნენ არა ეთნიკური ქართველები, არამედ სომხები, რომელნიც „ქართველებად“ (ივერებად) იწოდნენ იმის გამო, რომ ისინი ქალკედონიტური აღმსარებლობის მატარებლები იყვნენ.
…название, применяемыми к армяно-халкидонитам, были: «иверы», «армяно-иверы» (Nina G. Garsoïan. Church and culture in early medieval Armenia. — Aldershot: Ashgate, 1999. — С. 104).
მაშასადამე, ნიკო მარის მიერ ახალი ტერმინის „სომეხი ქალკედონიტების“ შემოღებამდე, ხალხს, რომელტაც ამჟამად სომეხ-ქალკედონიტებს უწოდებენ, ერქვატა სახელი ივერები, ვინაიდან ისინი თავიანტ თავს ეთნიკურ ივერებად მიიჩნევდნენ. ამის საუკეთესო მაგალითია გრიგოლ ბაკურიანის შესახებ მე-20 საუკუნეში შექმნილი მითი, მიუხედავად იმისა, რომ თვით გრიგოლ ბაკურიანი გამოწვლილვით წერს ტავის ეთნიკურ-ნაციონალური ვინაობის, ტავისი ქართველობის, შესახებ და ასევე, გასაოცარ, შეიძლება ითქვას ქართული ნაციონალიზმით აღავსე დოკუმენტს (ტიპიკონს) აქვეყნებს, მაინც მას სომეხ ქალკედონიტების პლეადს მიაკუთვნებენ, – происхождением из армянского рода рода, картвелизировавшегося как минимум за одно-два поколения до Григория (М. А. Морозов. Мировоззрение пограничной военной знати Византийской империи в XI в. на примере Катакалона Кекавмена и Григория Пакуриана // История: мир прошлого в современном освещении / под ред. проф. Дворниченко А. Ю.. — Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2008. — С. 387)
ამ თეორიის თანახმად, ტაო-კლარჯეთი, რომელსაც მოიცავდა სახელმწიფო „ქართველთა სამეფო“, ხოლო, ბიზანტიელები „ივერიას“ უწოდებდნენ, დასახლებული იყო ეთნიკური სომხებით, რომელთაც სახელს – „ივერებს“ უწოდებდნენ მხოლოდ ქალკედონური აღმსარებლობის გამო.
იოანე და ექვთიმე მთაწმიდელები, სხვა ტაოელები თითქოსდა გაქართველებული სომხები იყვნენ, ივერებად წოდებულნი ქალკედონიტური აღმსარებლობის გამო, შესაბამისად იქაურ საეკლესიო არქიტექტურასაც, ბანა, ოლთისი, იშხანი, შტბერდი სხვა ეკლესია მონასტრები ტაო-კლარჯეთისა სომხურ ეკლესიებად ცხადდება. „Шатберд. Монастырь этот был основан армянами-халкидонитами Тайка (между VII-VIII вв.), позже, видимо, был перестроен известным груз. подвижником Григорием Хандзтийским (в 1-й пол. IX в.). Шатберд был одним из крупнейших центров грузинской культуры, в т.ч. центром создания рукописных книг, иллюстрированных миниатюрами“.
არა მხოლოდ ტაოს, ისტორიული საქართველოს სხვა მხარეებიც ქალკედონიტ-სომხებს მიაკუთვნებენ, მაგალითად ამჟამინდელ სომხეთში ლორეში მდებარე ახტალას ცნობილი მონასტერი სომხურ ეკლესიად გამოცხადდა, ხოლო იქ, ფრესკებზე გამოსახული ქართველი წმიდანები (შიო მღვიმელი, ილარიონ ქართველი, გიორგი მთაწმიდელი და სხვები) – სომხურ-ქალკედონიტური პლეადის მოღვაწეებად, Ахтала (арм. Ախթալա), Изначально являлся монастырем Армянской Апостольской Церкви, в XIII веке комплекс был передан армянам-халкидонитам ,, აღსანიშნავია, რომ ლორე მუდამ საქართევლოს სამეფოსა და ქართლ-კახეთში, შემდეგ კი თბილისის გუბერნაიაში შედიოდა და მხოლოდ ბოლშევიკების დროს დაიკარგა. შესაბამის ცნობარში აღნიშნულია თითქოსდა ლორეს ახტალას სომხური ეკლესია მე-13 საუკუნეში გადაეცა სომეხ- ქალკედონიტებს. საქმე ისაა, რომ ტერმინი „სომეხი -ქალკედონიტი“, ვინაიდან მოიფიქრა ნიკო მარმა, გაჩნდა მხოლოდ მე-20 საუკუნეში. ნ. მარმა წყაროებში ნახსენები „ივერების“ სინონიმად ტერმინი „სომეხი-ქალკედონიტი“ მიიჩნია. შსაბამისად, ამ ტერმინის გამოგონებამდე, მე-20 საუკუნემდე, ახტალა არა „სომეხი-ქალკედონიტების“, არამედ ივერების ეკლესიად მიიჩნეოდა და, საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა. მე-19 ს-შიც კი, საქართველოს ეგზარქოსები მართავდნენ. არა მხოლოდ ახტალა, სხვა დიდებული ქართული ეკლესიები ლორეში, მაგალიტად, ქობაირი, ასევე სომხურ ეთნოსს მიაკუთვნეს, რაც ეკელსიურად დააკანონა მოსკოვის ცნობილმა გამოცემა „პრავასლავნაია ენციკლოპედიამ“.
В районах Армении, граничивших с Грузией, православные армяне попадали в каноническое подчинение Грузинской Православной Церкви — Православная энциклопедия, т. III, М. 2001, ст. 326
— Православная энциклопедия, Под редакцией Патриарха Московского и всея Руси Кирилла, т. III, М. 2001, ст. 327
არა თუ ისინი, თვით მცხეთის ჯვარიც კი სადავოდ აქციეს.
აქვე, შეიძლება ითქვას, VII-VIII საუკუნეების ე.წ. „ტაოელი სომეხი ქალკედონიტების“ შესახებ – ამჟამად, საყოველთაოდ გავრცლებული მტკცებით, მიჩნეულია, რომ VI-VIII საუკუნეებში ტაო დასახლებული იყო ეთნიკური სომხებით, რომელნიც გაქალკედონიტდნენ უმეტესად გრიგოლ ხანძთელის შემდგომ. საქმე ისსა, რომ იქამდეც ამ მხარეს ივერია ერქვა. სტრაბონი მიუთითებს, რომ ტაო-ბასიანის მომცველი ვრცელი ოლქები-პარიადრეს კალთები, ხორძენა და გოგარენა ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე მე-2 საუკუნეში ივერებისაგან მიიტაცა არმენიის მეფეებმა არტაქსიამ და ზარიადრემ.
სტრაბონი წერს: «მოგვითხრობენ, რომ წარსულში არმენიის პატარა ქვეყანა გაფართოვდა არტაქსიასა და ზარიადრიას ომების შედეგად. ისინი იყვნენ ანტიოქ დიდის მხედართმთავრები, მისი დამარცხების შემდეგ კი მეფეები გახდნენ. მათ ერთად გააფართოვეს თავიანთი სამფლობელო, ჩამოაჭრეს რა ირგვლივ მცხოვრებ ხალხებს ოლქები. კერძოდ, იბერებისაგან მიიტაცეს პარიადრეს მთისწინეთი, ხორძენე და გოგარენე, რომელიც კირის მეორე მხარესაა, ხალიბებს და მოსინიკებს ჩამოაჭრეს კარენიტი და ქსერქსენე, მცირე არმენიის მოსაზღვრე ნაწილები» (სტრაბონი, გეოგრაფია, XI, 14, 5).
ქართული მიწების ამ დაპყრობის შმდეგ დაიწყო აქაური ივერების არმენიზაცია, სტრაბონი წერს, რომ 1 საუკუნისთვის აქ უკვე სომხური ენა იყო გავრცელებული, არმენიზაცია ივერებისა გამძაფრდა მე-4 საუკუნიდან, სომხეთში ქრისტიანობის გავრცელების კვალდაკვალ, ამის გამო აქაური ივერები სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში აღმოჩნდნენ. აღსანიშნავია, რომ არმენიზაციის პროცესი არ იყო ტოტალური და ერთგვაროვანი, გასომხება ვრცელი ივერიული მხარეებისა ვანის ტბიდან არზრუმ-კარენიტიდისა და ქსერქსენეს (დასავლეთ არმენია) ჩათვილთ სხვადასხვა ეტაპებზე იყო, მაგალითად. მთიანი და „მაღალი“ მხარეები არმენიისა ანუ ტაო – ინარჩუნებდა ივერიულ იდენტობას, თუმცა კი ეკელსია მონასტრებში სომხურენოვნება იყო დანერგილი ვიდრ მე-8 ს. შუა წლებამდე.
ტაოელთა ეროვნულ გამოღვიძებას სტიმული მისცა 726 წლის მანასკერტის სომხურმა საეკლსიო კრებამ. ამ კრებამ ანათემას გადასცა ქალკედონიტები, რამაც ძაზლზე გააღიზიანა ტაოელი ივერები, რადგანაც ისინი იქმდეც იყვნენ მტკიცე ქალკედონიტები და ეს ანათმა საკუთარ წყევლად მიიჩნიეს. აქაურმა ტაოელმა ანუ ივერმა ქალკედონიტებმა გადაწყვიტეს განშორებოდნენ სომხურ მონოფიზიტურ (მიაფიზიტურ) ეკლესიას, მათთვის ამ მხრივ მაგალითი იყო კირიონ ქართლის კათალიკოსის გმირული თავდადება, კირიონის დროს „საეკლესიო განყოფა“ მხოლოდ მცხეთის ქართლს (მცხეთის ივერიას) შეეხო, ხოლო ტაოს ივერია ერთხანს, კვლავ სომხურ იურისდიქცაიაში დარჩა, როგორც ითქვა, ტაოს ივერთა „ეკლესიური განყოფა“ სომხური ეკლესიისაგან მოხდა მე-8 ს. 50-იან წლებში, იქამდე, ტაოელებმა საეკლესიო დელეგაცია გააგზავნეს ანტიოქიის საპატრიარქოში, რათა ისინი დახმარებოდნენ ივერებს ამ საქმეში. ანუ ეს მოხდა დაახლოებით, მე-8 ს. 50-იან წლებში.
ამის შსახებ ანტიოქიელი ისტორიკოსი მღვდელი მიქაელ ბრეკი წერს, –
„როცა მასთან (ანტიოქიის პატრიარქთან) მივიდნენ ქართველები, რათა მიეღოთ ხელდასხმა ძველი წესის შესაბამისად, მაგრამ მან გაიგო, რომ ისინი განიცდიან გაჭირვებას და დიდი ზარალი აქვთ გაბატონებული ენისაგან (ენებისაგან). მოიწვია მღვდელმთავრების კრება და მართლმადიდებელი დოგმატების უარმყოფელი სომეხი კათალიკოსის მაგიერ ხელი დაასხა მათთვის სხვა კათალიკოსს. დაადგინა, რომ ის დამოუკიდებელი ყოფილიყო, მაგრამ ლოცვის დროს ანტიოქიელი ატრიარქი მოეხსენებინათ“ (Брейк М. Список Антиохииских Патриархов.Труди Киевской духовной академиию 1874. стр.416)
ანტიოქიაში ჩასულ ივერ ბერებს კრებისათვის მოუხსენებით სომხური ეკლესიისაგან ენობრივი ჩაგვრის შესახებ, ანუ სომხური ეკლესია ტაოს ეკლესიებში იძულებით ნერგავდა სომხურ მსახურებას, რაც მოითმენელი იყო, ამიტომაც პატრიარქმა ტაოს ივერიის ანუ ტაოს ქართლის ეკლესიას მე-8 ს. შუა წლებში მიანიჭა ავტოკეფალია (სხვაა მცხეთის ეკლესიის ავტოკეფალია, როემლიც სამოციქულო ღვაწლს ეფუძნება, ხოლო ტაოს ივერიის ავტოკეფალია-ანტიოქიურ ხელდასხმას).
მაშასადამე მეორე ანუ ტაოს ივერიის კათალიკოსს ხელი მე-8 საუკუნეში დაასხა ანტიოქიის პატრიარქმა.
ტაოს იბერიის შესახებ ცნობებს გვაწვდიან XI საუკუნეში მოღვაწე ბერები ეფრემ მცირე და ნიკონ შავმთელი, რომლებსაც უსარგებლიათ “ანტიოქიური ქრონოგრაფით”.744–750 წლებში თეოფილაქტე ანტიოქიელის მიერ ტაოს ქართლის კათალიკოსის კურთხევის შესახებ.
ეფრემ მცირის შრომაში “უწყებაი მიზეზსა ქართველთა მოქცევისასა, თუ რომელთა შინა მოიხსენების” ნათქვამია –
“დღეთა კონსტანტინეს სკორის მოსახელისათა, ანტიოქიის პატრიარქობასა ნეტარისა თეოფილაქტესსა, მოვიდეს ქართლით მოციქულად მონაზონნი ორნი და მოუთხრეს ნეტარსა თეოფილაქტეს, ვითარმედ დიდ სა ჭირსა შინა არიან ქრისტიანენი მკვიდრნი ქართველთა სოფლებისანი, რამეთუ დღითგან ნეტარისა ანასტასი მღვდელ-მოწამისა ანტიოქიელ პატრიარქისა არა კურთხეულ არს მათდა კათალიკოსი მთავარეპისკოპოსი სიძნელისათვის გზისა, რამეთუ აგარიანთა განვერვინი კადრებს სლვად. ხოლო მან ბჭობითა კრებისათა მთავარეპისკოპოსთა, მიტროპოლიტთა და ეპისკოპოსთა მისცა ქართველთა პროტრეპტიკონი, რომელ არს განხსნითი, რათა თვით მათისა საზღვრისა ეპისკოპოსთაგან ხელნი დაესხმოდინ ჟამად-ჟამადსაკათოლიკოსსა ქართლისასა, რაიცა საღმრთომან მადლმან უჩუენოს მათდა რომელი გამოირჩიონ მოყუასთა მისეკლესიისათა თანადგომითა და წამებითა ეპისკოპოსთაითა წესთაებრსა ეკლესიოთა და შეუქმნა მათ აღწერით მოსახსენებელი თავისა თვისისათვის და მუნშემო კრებულისა კრებისათვის, დახელთ-დასხმულყო ერთი ორთამათ მისსა მოვლინებულთა მონაზონთაგანისა ხელით იოანე მისჟამისა კათალიკოსად მათდა” (ეფრემ მცირე, 1959:9).
ტაოს ივერიის ქართველობამ აღიდგინა ტავის ეკლესია მონასტრებში ქართულენოვანი ღვთისმსახურება, ანუ ტაოელმა ივერებმა შეძლეს ის, რაც ვერ შეძლო ალბანეთის ვრცელი ქვეყნის დიდმა ხალხმა, მათ ვერ შეძლეს ალბანურ ეკლესიებში დანერგილი სომხურენოვანი ღვთისმსახურების გაძევება და აღორძინება ალბანურენოვნებისა. როგორც ითქვა, ეს შეძლო გუგარქში კირიონ კათალიკოსმა, ხოლო ტაოს ივერიაში იქაურმა ანუ ქართულმა მრევლმა ანტიოქიის დახმარებით.
სამწუხაროდ, რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ბიზანტიის იმპერატორმა ბასილი ბულგართმმუსვრელმა ივერიაში ანუ ტაო-ბასიანში ლაშქრობის შემდეგ გააუქმა ტაოს ქართულენოვანი საკათალიკოსო, და ტაოს ქართველთა სამეფო, მის მიწაზე მან დაარსა ბიზანტიური სამხედრო-ადმინისტრაციული ერთეული იბერიის თემი (ფემა), აქ უკვე ბიზანტიელტა მიერ იდევნებოდა ქართულენოვნება ეკლესიებში, მიუხედავად ქართველი ეპისკოპოსისი ზაქარია ვალაშკერტელის უდიდესი ზრუნვისა და თავდადებისა.
მალე ეს მხარე მოექცა თურქ სელჯუკების ხელში, ამიტომ ამ მხარეებში კვლავ გააქტიურდა სომხური ეკლესია, განსაკუთრებით მონღოლების შემდეგ კვლავ დაიწყო აქაური მოსახლეობის არმენიზაცია. „დაცვის სიგელები“ მუჰამედისა და სხვა მუსლიმი მმარათველებისა იცავდა სომხურ მოსახლეობას. ყოფილი იბერიის თემის ქვეყანას სომხეთი დაერქვა. თუმცა, აქაურების ნაწილი კვლავ დედაქართული ეკლესიის იურისდიქცაიში რჩებოდა.
იმის შემდეგ, რაც ოსმალებმა შეძლეს სამცხე საათაბააგოს ვრცელი ქვეყნის დაპყრობა, (არზრუმიდან თითქმის ტრაბზონამდე), აქაური ქართული მოსახლეობა შეიყვანეს კონსტანტინოპოლის სომხური პატრიარქის იურისდიქციაში ანუ ე.წ. სომხურ მილეთში, სადაც საბოლოოდ მოხდა ქართველების არმენიზაცია, სომხურენოვნების განვრცობა, ამ დროს ამ მხარეებში ჩამოყალიბდა სომხური ენის ადგილობრივი დიალექტი, როემლიც თავისი ბუნებით არაა ინდოევროპული (სომხური), უფრო კავაკსიაური ანუ ქართულ -კავკასიურია, ამის მიზეზი იყო მკვიდრი არმენიზებული ქართველების დიდი რაოდენობა და მათი ენობრივი აღევა სომხურთან.
ამის მიუხედავად, საქართველოს ეკლესია აქ მაინც ინარჩუნებდა მცირე რაოდენობით ადგილობრივ მრევლს, კატაკომბური ქრისტიანების სახით, ლამბერტის ცნობით მე-17 ს-ში არზრუმში ჯერ კიდევ იჯდა ქართველი ეპისკოპოსი.
სამხრეთ საქართველოსა და ჩრდილო სომხეთში მცხოვრები მრევლისათვის დაარსებული იქნა საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შემავალი საეკლესიო ადმინისტრაციული ერთეული “სომხითის სამიტროპოლიტოს” სახელწოდებით.
როგორც ითქვა, უფრო ადრე, ამ რეგიონში, რომელსაც ბიზნტიურ ეპოქაში „ივერიის ფემა (თემი) ერქვა, ძველთაგანვე არსებობდა ანისის, ვალაშკერტის, ყარსის, დადაშენის და სხვა ქართული საეპისკოპოსოები.
საქართველოს საპატრიარქოში შემავალი რამდენიმე საკათალიკოსო (ქართლისა, აფხაზეთისა, ხუნძეთისა) და მრავალათეული საეპისკოპოსო ქმნიდა ერთიან ქართულ ეკლესიას. ზოგადქართული ეკლესიის მთლიანობა მიიღწეოდა საერთო საეკლესიო სამართლით, სჯულისკანონით, ქართული საღვთისმსახურო ენით, ტრადიციებითა და საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის საერთო მეთაურობით.
აღნიშნულ, ქართლის, აფხაზეთისა და ხუნძეთის საკათალიკოსოთა ზემდგომი საეკლესიო ინსტიტუტი იყო საერთო სჯულისკანონის და საეკლესიო სამართლის შემმუშავებელი საქართველოს საეკლესიო კრებები.
სრულიად საქართველოს პატრიარქის მოვალეობა იყო უზრუნველეყო სრულიად საქართველოს ეკლესიაში (ე.ი. ქართლისა და აფხაზეთის საკათალიკოსოებში და სხვა საეკლესიო-ადმინისტრაციულ ერთეულებში) საერთო სჯულისკანონის დაცვა.
აფხაზეთისა და ქართლის კათალიკოსთა მონაწილეობით საეკლესიო კრებების მიერ გამოცემულ კანონებს მთელს საქართველოში (ცხადია, აფხაზეთშიც) სავალდებულოდ აღსასრულებელი ძალა ენიჭებოდა (მათ შორის, სამოქალაქო სამართლის სფეროშიც).
მაგალითად, XVI ს-ის საეკლესიო სამართლის ძეგლში, რომელსაც “სამართალი კათალიკოსთა” ეწოდება, ნათქვამია: “ქ. სახელითა და ღვთისათა: მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან ყოვლისა საქართველოისა კათალიკოზმან-პატრიარქმან მალაქია, მე ქრისტეს მიერ კურთხეულმან აფხაზეთის კათალიკოზმან მამათმთავარმან ევდემონ, დავსხედით და შევკრიბენით ყოველნი ებისკოპოზნი აფხაზეთისანი. დავიდევით სჯულისკანონი და ჩვენცა იმისგან გამოვიღევით. და სჯულისკანონიცა ასრე ბრძანებს” (ქართული სამართლის ძეგლები, ტ. I, 1963, გვ. 393-397).
აფხაზეთის საკათალიკოსოს ამ საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის მეთაურობით გამოსცა კანონები, რომლებიც სავალდებულოდ აღსასრულებელი იყო მთელი საქართველოს ტერიტორიაზე, თუმცა ის აფხაზეთში იქნა მიღებული და ისინი აფხაზეთის საკათლიკოსოს ეპისკოპოსებმა დაამტკიცეს (ესენი იყვნენ ქუთათელი, გენათელი, ჭყონდიდელი, ბედიელი, მოქველი, დრანდელი, ცაგერელი, ხონელი, ნიკორწმიდელი, ცაიშელი), ისინი ამ კრებაზე, ერთიან საქართველოს ეკლესიას წარმოადგენდნენ.
“ქართლის ცხოვრების” ჩანართის ცნობით, საქართველოს ეკლესიის მეთაურის საპატრიარქო ღირსება უცვნია VI მსოფლიო საეკლესიო კრებას. ძნელია ითქვას, რამდენად შეესაბამება რეალობას ეს ცნობა, მაგრამ ის გვაძლევს ინფორმაციას საქართველოს ეკლესიის წიაღში დამკვიდრებული აზრის შესახებ, რომ საპატრიარქო ღირსება საქართველოს ეკლესიის მეთაურს VII საუკუნიდან გააჩნდა.
ეს წყარო წერს: “ქრისტეს აქეთ ქ-ნკ იქმნა კრება მეექვსე [680-681] კოსტანტინოპოლის შინა. ამის კრებისა მიერ ბრძანეს ესრეთ წმიდისა ეკლესიისა საქართველოსათვის, რომელ არს წმიდა მცხეთა, რათა იყოს სწორ პატივითა (ვითარცა) წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი, საპატრიარქონი. და იყოს კათალიკოსი ქართლისა სწორი პატრიარქთა თანა, და აკურთხევდეს, მწყსიდეს და განაგებდეს სიმართლით მთავარეპისკოპოსთა, მიტროპოლიტთა და ეპისკოპოსთა, და სამწყსოსა თვისსა ქართლსა გამოღმა-გაღმა კახეთსა, შაქსა, შირვანსა და მიდგმით-წამოვლით მთისა ადგილისათა, სუანეთსა და ჩერქეზის საზღვრამდის, სრულიად ოვსეთსა და ყოველსა ზემო-ქართლსა სამცხე საათაბაგოსა” (“ქართლის ცხოვრება”, 1955, გვ. 231, 232).
ასევე ამ ცნობას, იმეორებს ძველი საეკლესიო წყარო — ” მარტვილური ხელნაწერი”. ის ასახელებს თავის ბერძნულ წყაროს — “კონსტანტინოპოლურ ტაქტიკონს”. ყველგან, ამის დასტურად, შავი ზღვიდან არაქსამდე ჩვენ ამჟამადაც გვხვდება დიდებული ეკლესია-მონასტრების ნაშთები, ქართული წარწერებით, მათ შეეხება უამრავი წყარო. ცნობილია, რომ VI მსოფლიო კრებას კანონები არ გამოუცია, მაგრამ კრების მიერ დადგენილი და იმპერატორის მიერ დამტკიცებული საბოლოო ტექსტი 681 წლის 16 სექტემბერს გადაეცა საიმპერატორო კარს საგანგებოდ დასაცავად. ალბათ, მას უწოდებს ეს წყარო “კონსტანტინოპოლურ ტაქტიკონს”. ალბათ, ეს საბოლოო ტექსტი 5 დაედო საფუძვლად “ქართლის ცხოვრების” ზემოთ მოყვანილ ჩანართს მსოფლიო კრების მიერ ქართული ეკლესიისათვის საპატრიარქო ღირსების მინიჭების შესახებ.
“მარტვილურ ხელნაწერის” ცნობა ასეთია:
“რამეთუ ესრეთ შესასწავებელ არს ტახტიკონსა შინა კონსტანტინოპოლისასა, ვითარმედ მას ჟამსა წმიდა მეექვსესა კრებასა კონსტანტინე პოღონატისასა და აღათონ რომთა პაპისა, გიორგი კონსტანტინოპოლელისასა და თეოფანე ანტიოქიელისასა და მათთანა ასოცდაათთა მამათაგან გაპატიოსნდა კათალიკოზი ქართლისა და ყვეს მამამთავრად და თავისუფლად და უფლად ყოველსა ზედა საქართველოსა: და მერე კვალადვე კრებასა შინა ანტიოქიისასა განთავისუფლდა და გაპატიოსნდა, რამეთუ არღარავისაგან ხელ ქვეშ არს, არამედ თავისუფალ და მამამთავარი არს” (მარტვილის ხელნაწერები, ძველი საქართველო, ტ. III, 1913-1914 წწ., გვ. 29).
ათი წლის შემდეგ, 691 წელს, მოწვეულ იქნა ე.წ. ტრულის კრება, რომელმაც იღვაწა კანონშემოქმედებითი თვალსაზრისით. შეკრიბა და გამოსცა წინა მსოფლიო კრებათა კანონები, მაგრამ მათში არ შესულა მრავალი კანონი და დადგენილება წინა კრებებისა, ალბათ, მასში არ მოხვდა ასევე VI კრების დადგენილება ქართული ეკლესიის შესახებ. ვ. გოილაძემ გამოიკვლია, რომ “ქართლის ცხოვრების” ზემოაღნიშნული ცნობა სანდოა (ვ. გოილაძე, ქართული ეკლესიის სათავეებთან, 1991, გვ. 195).
მაშასადამე, ძველ ქართულ საეკლესიო ისტორიოგრაფიას სამართლიანად მიაჩნდა, რომ ქართულმა ეკლესიამ საპატრიარქო ღირსება მოიპოვა VI მსოფლიო კრებაზე, 681 წელს.
მართლაც, იქამდეც პატრიარქის წოდებას ატარებდა ამიერკავკასიის ორივე მეზობელი ეკლესიის მეთაური — სომხეთისა და ალბანეთისა, როგორც ეს კარგად ჩანს მოვსეს კალანკატუაცის თხზულებიდან. ამიტომაც არაა გასაკვირი ის, რომ ქართული ეკლესიის მეთაურს მოეძია პატრიარქის წოდება და მოეპოვებინა ეს უდიდესი ღირსება მსოფლიო ეკლესიის დასტურით. ამის შემდეგ ქართული ეკლესიის პატივი გაუთანაბრდებოდა მსოფლიოს სხვა საპატრიარქოთა პატივს. ამას საგანგებოდ აღნიშნავს ცნობა: “ამის კრების მიერ ბრძანეს ესრეთ წმიდისა ეკლესიისა საქართველოსათვის, რომელ არს წმიდა მცხეთა, რათა იყოს სწორ პატივითა ვითარცა წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი, საპატრიარქონი და იყოს კათალიკოსი ქართლისა სწორი პატრიარქთა თანა” (“ქართლის ცხოვრება”, 1955, გვ. 231, 232).
აქვეა განხილული ქართული ეკლესიის სამწყსო. მასში საქართველოს გარდა შევიდა ქართული ეთნოსით დასახლებული ტერიტორიები: შაქი და შირვანი, კავკასიის მთიანეთი “მიდგმით – წარმოვლით მთისა ადგილნი”. ესენია დღევანდელი დაღესტანი, ჩეჩნეთ-ინგუშეთი “სუანეთისა და ჩერქეზის საზღვრამდის”. მასში შესულა “სრულიად ოსეთი”. ოსეთი იმ დროისათვის მხოლოდ ჩრდილო კავკასიაში არსებობდა.
პალესტინაში მეოცე საუკუნის ბოლოს არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ქართულწარწერიანი საფლავის ქვა, მე–5 საუკუნით დათარიღებული, რომელზეც ამოტვიფრულია წარწერა „ფურტაველი ქართველი ეპისკოპოსი“.
გამოითქვა მოსაზრება, რომ იგულისხმება ბარდავის ქართველი ეპისკოპოსი. რანის ქალაქი ბარდავი იყო ალბანეთის ეკლესიის ერთ-ერთი ცენტრი მე–6 საუკუნედან, იქამდე კი, მეფე მირიანის შემდეგ, ის ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში ყოფილა. მატიანეები გვამცნობენ, რომ მეფე მირიანის დროს წმიდა ნინომ იღვაწა რანსა და ჰერეთში და მოაქცია ორივე ეს ქვეყანა (ჰერეთი და რანი), მოვსეს ხორენაცის ცნობითაც წმ. ნინოს მასქუთებამდე (მტკვარ-არაქსის შესართავამდე) ანუ რანში უმოღვაწნია), შესაბამისად ბარდავშიც შესაძლოა კათედრა ჰქონოდა ქართველ ეპისკოპოსს. მემატიანის სიტყვით, “აღასრულა ესე ყოველი ღვთივ-განბრძნობილმან მირიან მეფემა, განამტკიცა ყოველი ქართლი და ჰერეთი სარწმუნოებასა ზედა სამებისა წმიდისა, ერთარსებისა ღმრთისა დაუსაბამოსასა, დამბადებელსა ყოვლისასა, და განამტკიცნეს სრულსა სარწმუნოებასა ზედა” (იქვე, გვ. 128).
მემატიანეს სიტყვა, რომ მირიანმა განანათლა “ყოველი ქართლი და ჰერეთი“, გულისხმობს,რომ ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შევიდა ქართლის სამეფო (მოიცავდა მიწა-წყალს შავი ზღვიდან (მდინარე ეგრისწყლიდან) ვიდრე სომხეთამდე), ასევე განანათლა ჰერეთი, რომელიც მდებარეობდა მდინარე მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, მისი მომიჯნავე, მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა რანი. ამასვე აღნიშნავს მოვსეს ხორენაცი, რომ წმოდა ნინომ იქადაგა “კლარჯეთიდან– მასქუთებამდე”. იმჟამად მასქუთების ტომი სახლობდა კასპიის ზღვიდან მტკვარ-არაქსის შესარავამდე. შესაბამისად, რანი, ქვეყანა მტკვარ–არაქსის შესართავამდე, ჰერეთთან ერთად, იმჟამად ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა.
მატიანე გადმოგვცემს, რომ მეფე მირიანმა ძალაუფლება განიმტკიცა რანში და რანი (ხუნანიდან ბარდავამდე) გადასცა თავის ნათესავს – ფეროზს, ის დაადგინა იქაურ ერისთავად. ამ ცნობის მიხედვით, რანი იმჟამად საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა, შესაბამისად, მას აქ, ბარდავში, თავისი ეპისკოპოსიც უნდა ჰყოლოდა, რასაც თითქოსდა ადასტურებს პალესტინაში აღმოჩენილი V საუკუნის საფლავის ქვის წარწერა: “ქართველი ეპისკოპოსი ფურტაველი”, ფურტავი-ბარდავის სახელი უნდა იყოს. (რანში მოსახლეობა შეიცვალა მე-6 საუკუნეში, როდესაც დამპყრობელი სპარსეთის იმპერია სასტიკად დევნიდა ქალკედონიტურ ეკლესიას, იმჟამად, აქ (ბარდავში) კასპიისზღვისპირეთის ქალაქ ჩორიდან (ჩორდიდან) გადმოტანილი იქნა ალბანეთის იმ დროისათვის მონოფიზიტი კათალიკოსის ტახტი მოვსეს კალანკატუაცის ცნობით, შესაბამისად, ალბაათ იმ დროს გაუქმდა ქართველი ფურტაველი ანუ ბარდაველი ქალკედონიტი ეპისკოპოსის კათედრა).
ეს ქვეყნები (რანი და შაქის ჰერეთი) შემდგომ დაიკარგა და, მე-6 ს. შემდეგ, იქ ალბანეთის საკათალიკოსომ განახორციელა იურისდიქცია. რანის მოსახლეობა შეიცვალა, ხოლო ჰერეთი კვლავაც ქართველებითვე დასახლებული დარჩა (ამჟამინდელი საინგილო იყო არა ჰერეთის, არამედ კახეთის ნაწილი, აქ, შემდგომში, კახეთის სამეფოს დედაქალაქები ზაგემი და ბაზარ-ქალაქი მდებარეობდნენ, ჰერეთი ერქვა ტერიტორიას, მოქცეულს მტკვარ-ალაზნის შესართავიდან მტკვარ-არაქსის შესართავამდე). აღსანიშნავია, რომ ალბანეთის ეკლესია VII ს-ის დასასრულს შეიერთა სომხურმა მონოფიზიტურმა ეკლესიამ კალანკატუაცის თანახმად. ჰერეთის ქართულმა მოსახლეობა არ შეეგუა მონოფზიტების ბატონობას და აღიდგინა მართლმადიდებელი სარწმუნოება წმ. დინარა დედოფლის დროს. როგორც აღინიშნა, თვით საქართველოს ეკლესაში ისტორიულად დამკვიდრებული იყო მტკიცება, რომ საქართველოს ეკლესიას საპატრიარქო ღირსება მიუღია VII საუკუნეში. მართლაც, ტაო-კლარჯეთში პარხლის მონასტრის წარწერაში, რომელიც შესრულებული არის მეფე დავით კურაპალატის (+1001) დროს, მოხსენიებული არის “ქართლისა და ყოვლისა აღმოსავლეთისა პატრიარქი იოვანე”.
საქართველოს ეკლესიაში წირვა-ლოცვის (ლიტურგიის) ენა იყო და არის ძველი ქართული ენა. ქართული ეკლესიის მამებმა შექმნეს უმდიდრესი ლიტერატურა მე-4 — მე-5 საუკუნეებიდან დღემდე — მონასტრებსა და საეკლესიო დაწესებულებებში საქართველოსა და უცხოეთში (იერუსალიმში, ანტიოქიაში, საბერძნეთში (ათონის წმიდა მთაზე), ბულგარეთსა, არაბეთში (სინას მთაზე) და სხვაგან).
ძველი ქართული ისტორიოგრაფია („ქართლის ცხოვრება“ და „მოქცევაი ქართლისაი“) ერთხმად დაბეჯითებით მიუთითებს, რომ პირველი ერთიანი ქართული სახელმწიფო („ქართლის სამეფო“) დაარსებული ქრიტეშობამდე მე-4 საუკუნეში, აერთიანებდა ქვეყნის ორივე (დასავლეთ და აღმოსავლეთ) ნაწილს. ქართულ წყაროთა მიხედვით, დასავლეთ საქართველოში „ქართლის სამეფოს“ საზღვარი გადიოდა შავ ზღვასა და მდ. ეგრისწყლზე, ხოლო მეფე ვახტანგ გორგასლის დროს საზღვარი ბიზანტიასთან დაიდო უფრო ჩრდილოეთით მდ.კლისურაზე, აღმოსავლეთით „ქართლის სამეფოს“ ესაზღვრებოდა ჰერეთი და სომხეთი. შესაბამისად ქართული ეკლესიაც ამ საზღვრებში ახორციელებდა თავის იურისდიქციას თავისი დააარსების პირველ (IV-VII სს.) საუკნეებში. მე-8 საუკუნის შემდგომ ხაზართა გაძლიერებამ აიძულა ბიზანტია თავისი პოზიციები დაეთმო შავიზღვისპირეთში, ამის გამო აფხაზთა საერისთავო, ვახუშტის თანახმად მოქცეული ბზიფისწყალსა და ხაზარეთიწყალს (ყუბანს) შორის, გათავისუფლდა ბიზანტიელტა ბატონობისაგან, ხოლო მისი ხალხი დაუბრუნდა ქართულ კულტურულ, ეკლესიურ და სახელმწიფოებრივ წიაღს. არაბები სასტიკად დევნიდნენ ქართლის სამეფო ოჯახს, რის გამოც მეფე მირი (VIII ს.) თავს აფარებდა ხაზართა მიერ შედარებით დაცულ აფხაზეთსა და დასავლეთ საქართველოს. ამასთანავე არაბებმა აღმოსავლეთ საქართველოში დაარსეს თბილისის საამირო, ყოველივეს თან დაერთო სამეფო ოჯახის კრიზისი – ავადმყოფ მეფეს არ ყავდა ძე, მან ამის გამო ხელისუფლება გადასცა თავის სიძეებს (თავისი 8 ქალიშვილს ქმრებს) და თავის ძმას (წმიდა არჩილ მეფეს, რომელიც წამებით მოკლეს არაბებმა). მირ მეფემ თავისი სამეფო დაშლილად გამოაცხადა, ქართლის მეფის სამართალმემკვიდრეებად მისი სიძეები იქცნენ. ერთერთი ასეთი იყო ლეონ პირველი. აფხაზთა ერისთავმა ლეონ 1-მა შეირთო ქართლის მეფე მირის ქალიშვილი გურანდუხტი, რომელსაც მეფემ მზითვის სახით საკუთრებაში გადასცა დასავლეთ საქართველოს მიწა-წყალი ლიხის ქედიდან მდ. კლისურამდე. ამ ქორწინების შედეგად ლეონ 1-ის ოჯახის სამმართველო ტერიტორია გაიშალა ლიხის ქედიდან ხაზარეთისწყლამდე (ყუბანამდე), მისმა მემკვიდრემ აქ ჩამოაყალიბა აფხაზთა სამეფო, რომელიც საქართველოს ხელმეორე გაერთიანებისა და ბაგრატ მესამის დროს (XI ს) ერთიანი საქართველოს სამეფოს ჩამოყალიბების საფუძვლად გადაიქცა.
ქართლის საკათალიკოსოს გვერდით, ქართული ეკლესიის მეორე ფრთად გადაიქცა იმდროისათვის VIII-IX სს.-ში ჩამოყალიბებული აფხაზთა საკათალიკოსო, რომელიც ახლა უკვე თავის იურისდიქციას ახორციელებდა აფხაზთა სამეფოში, ლიხის ქედიდან ვიდრე ხაზარეთისწყლამდე (და წყაროების მიხედვით ყირიმის ქალაქ კაფამდე), ამ ვრცელ მიწ წყალზე ლიტურგიის ენა იყო მხოლოდ ქართული, დასავლეთ საქართველოს უამრავ ქართულ საეპისოპოსო ცენტრში იწერებოდ ქართული უძვირფასესი წმიდა საეკლესიო წიგნები, რომელთა ნაწილი დღემდეა მოღწეული (მაგ. მოქვის სახარება, ვანის სახარება და სხვა), იქმნებოდა ქართული საეკლესიო ლიტერატურის შედევრები, მაგალითად შეიძლება ითქვას, რომ წარმოშობით ჭყონდიდელი (მარტვილელი) იოანე მინჩხის ბრწყინვალე პოეტური ხელოვნება საფუძვლად დაედო რუსთველის ეპოქის პოეტურ მიღწევებს. საქართველოს ყველა კუთხეს აერთიანებდა საერთო ქართული კულტურა და საერთო ქართული ეკლესია თავისი დიდი ტრადიციებით. საქართელოს ყველა კუთხეში, კახეთსა თუ ჰერეთში, ტაოსა თუ კლარჯეთში, ბიზანტიელების მიერ „იბერიის ფემად“ წოდებულ მიწა 8 წყალზე ბასიანიდან-არაქსამდე, ჩრდილოეთ კავკასიაშიც კი უამრავი ქართული საეპისკოპოსო ცენტრი და ეკლესია მოქმედებდა, თავის ადგილობრივი მრევლის საჭიროებისათვის, ანისის, ვალაშკერტის, ყარსის, დადაშენის, ოშკის, იშხნის, ტბეთისა და სხვა საეპისკოპოსოები სამხრეთ საქართველოში, ხუნძახისა და ანწუხის საეპისკოპოსოები ჩრდილოეთ კავკასიაში, თუ არას ვიტყვით აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ისეთ საეპისკოპოსო ცენტებზე, როგორებიც იყვნენ ალავერდისა და ბოდბეს, რუისისა და ურბნისის, სამთავროსა და სამთავისის, შემოქმედისა და ნიკორწმიდის, ბედიისა და დრანდის და სხვა უამრავი საეპისკოპოსო ცენტრი. დასავლეთ საქართველოს საეკლსიო წიაღში, ჭყონდიდში, აღიზარდა სამეფო ტახტის მპყრობელი წმ. დავით აღმაშენებელი, რომელმაც თბილისის გათავისუფლების შემდეგ საქართველოს სახელმწიფოს ჰეგემონობით კავკასიის გაერთიანება შეძლო. ჩანს ამ მიზეზის გამოც, ჭყონდიდელი ეპისკოპოსები ტრადიციულად საქართველოს მთავრობის (სავაზიროს) ხელმძღვანელები იყვნენ მწიგნობართუხუცესის ანუ კანცლერის ტიტულით, ხოლო, აფხაზთა კათალიკოსი, ქართლის კათალიკოსთან (ანუ საქართველოს პატრიარქთან) ერთად სამეფო დარბაზის (საკანონმდებლო-სათათბირო ორგანოს) მმართველ საბჭოს ედგა სათავეში. ამ საბჭოს, „ხელმწიფის კარის გარიგების“ თანახმად, ოთხი ბერი მართავდა, ესენი იყვნენ აფხაზეთისა და ქართლის კათალიკოსები, ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი და მოძღვართმოძღვარი. ეკლესიისა და სახელმწიფო მმართველობის სიმფონიამ საფუძველი დაუდო საქართველოს ოქროს საუკუნეს წმ. მეფეების დავითისა და თამარის დროს.
ერთიანი საქართველოს დაშლის შემდეგ ქართული ეკლესია XVI-XVII სს.-ში დიდად იღვწოდა ქვეყნის გაერთიანებისა და დამშვიდებისათვის. შეიძლება ითქვას, რომ ამ ურთულეს პერიოდში მხოლოდ საქართველოს ეკლესია აერთიანებდა დაშლილ დანაწევრებულ ქვეყანას და მის ხალხს. მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოს სამეფო კარზე წარმოიშვა იდეა თანამორწმუნე რუსეთის დიდი მართლმადიდებლური სახელმწიფოს მხარდაჭერით აღედგინათ საქართველოს სახელმწიფო ერთიანობა, გაეძლიერებინათ ეკლესია, სარწმუნოება, დაებრუნებინათ დაკარგული პროვინციები, ჭარ-ბელაქანი და სამცხე საათაბაგო, გაეძლიერებინათ ქვეყნის თავდაცვა. რუსეთის ხელისუფლებამ გეორგიევსკში ხელშეკრულებაც კი დადო ქართველთა სამეფო კართან 1783 წელს (ე.წ. გეორგიევსკის ტრაქტატი) ამ პირობათა დასაცავად, მაგრამ გაძლიერების ნაცვლად რუსეთის იმპერიამ, საერთოდ გააუქმა ქართული სახელმწიფოებრიობა, უკანონოდ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია. რუსეთის საიმპერატორო ტახტის მოშლის შემდეგ, საუკუნოვანი ბრძოლის შედეგად, 1917 წელს, ქართველმა ხალხმა აღადგინა თავისი ეკლესიის ავტოკეფალია. 1918 წელს კი — სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა., რომელიც გააუქმა რუსეთის წითელმა იმპერიამ 1921 წელს. საქართველოს ეკლესია მე-20 საუკუნეში სრულიად დაამცრო და გაქრობის პირას მიიყვანა ათეისტურმა სისტემამ.
უფალი ღმერთის უდიდესი მოწყალებით, მე-20 ს. ბოლოს, ქართველმა ხალხმა შეძლო სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა, რისთვისაც ლოცულობდა საქართველოს უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოს-პატრიარქი და წმიდა სინოდის მღვდელმთავრები. საქართველოს ეკლესიის მეთაური, კათალიკოს-პატრიარქის ტიტულით, ინიშნებოდა და ინიშნება არა უცხოეთიდან, არამედ მას ადგილზევე ირჩევდნენ ქართველი ეპისკოპოსები გაფართოებულ საეკლესიო კრებაზე. ეს ფაქტი (ეკლესიის უძველესი ავტოკეფალია) აღიარა კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქომ 1990 წელს.
საქართველოში სხვადასხვა საუკუნეში 80-დე ეპარქია და საეპისკოპოსო კათედრა არსებობდა. ამჟამად საქართველოს უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოს პარტიარქის ილია მეორის ძალისხმევით აღდგენილია 50-მდე ეპარქია, ამოქმედდა უამრავი ეკლესია მონასტერი, მრავალი საეკლესიო სასწავლებელი, რომელთა მიზანია ხალხის სულიერი აღორძინება და გადარჩენა ახლი პირველიერარქის წმიდესი და უნეტარესი შიო III -ის წინძღოლით. ამინ.
