ფაზისის სამიტროპოლიტოს ადგილმდებარეობის  ძიებისათვის

 ქ.ფაზისის ადგილმდებარეობის განსაზღვრისათვის  მნიშვნელოვანია  განვიხილოთ  წყაროთა  ცნობები, საქმე ისაა, რომ  ბიზანტიური წყაროების მიხედვით, ქ. ფაზისთან კლდეები აფერხებდნენ  მტრის არმიას. მაშასადამე, ქ. ფაზისთან კლდეები იყო.

შესაბამისად   დავსვათ ასეთი კითხვა: შეიძლება თუ არა  ფოთთან რაიმე კლდეები ყოფილიყო? 

1. რა იყო კოლხეთის ვაკის ადგილზე?

ფოთი კოლხეთის ვაკეზეა. ამ ვაკის ადგილას ოდესღაც ყოფილა დიდი ქვაბული, რომელიც ამოავსო მდ. რიონის ნატანმა, ამჟამად დიდი ტორფნარ-ჭაობია, ამის გამო,კოლხეთის დაბლობი თანამედროვე სახით ერთბაშად არ წარმოქმნილა. მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოყალიბდა მდინარეული ნატანის დაგროვებითა და ჭარბტენიანი გარემოს განვითარებით. განსაკუთრებით დასავლეთ ნაწილში, რიონის დელტის მიდამოებში, გვაქვს:

• მდინარეული ალუვიური ნალექები; 
• ტორფი და ჭაობური დანალექები; 
• ძველი მდინარეთა კალაპოტები; 
• ზღვისა და მდინარის ურთიერთქმედებით წარმოქმნილი ნალექები. 

ამიტომ ფოთის უშუალო შემოგარენი ნამდვილად არ წარმოადგენს კლდოვან, ბუნებრივად მაღალ სანაპიროს.

თუ ვსაუბრობთ ფოთის თანამედროვე ქალაქისა და რიონის დელტის უშუალო ტერიტორიაზე, ბუნებრივი კლდოვანი ბორცვის არსებობა მართლაც ძალიან პრობლემურია.

თუ ფაზისი ფოთის უშუალო მიდამოებში მდებარეობდა, მისი ბუნებრივ–გეოგრაფიული გარემო ძირითადად უნდა ყოფილიყო დაბალი ალუვიური და ჭარბტენიანი ვაკე და არა კლდოვანი სანაპირო. 

ამიტომ ნებისმიერი ანტიკური ავტორის ცნობა ფაზისთან დაკავშირებული კლდეების, მაღალი ნაპირების ან ბუნებრივად გამაგრებული ადგილის შესახებ ფოთის ლოკალიზაციისათვის სერიოზულ პრობლემას ქმნის.

თუ წყაროში აღმოჩნდება ისეთი აღწერა, რომელიც გულისხმობს სიმაღლეს, კლდეს, შემაღლებულ ბუნებრივ ტერასას ან ისეთ ადგილს, სადაც ქალაქის თავდაცვა ბუნებრივ რელიეფს ეყრდნობოდა, მაშინ უნდა დავსვათ კითხვა:

შეესაბამება თუ არა ეს ფოთის დელტურ–ჭაობიან გარემოს?

ეს უკვე მხოლოდ სახელწოდების ან ტოპონიმიკის საკითხი აღარ იქნება — ეს იქნება წყაროს ტექსტისა და გეომორფოლოგიის პირდაპირი შედარება.

განვიხილოთ წყაროთა ცნობები – 

აგათია სქოლასტკოსი წერს, რომ ქალაქ ფაზისთან კლდეებს 2000 მუშა
ანგრევდა.

აგათიას თქმით, 2000 სპარსი მუშა მუშაობდა “ჩამონგრეული და დახეთქილი
ადგილების” გასასწორებლად (გეორგიკა,III გვ. 122).

სპარსული ჯარის მეთაურს ქალაქ ფაზისთან ომისას: `იმედი ჰქონდა, რომ მუშების საშუალებით გაჭრიდა და გაწმენდდა ტყეს და კლდეებსაც მოამტვრევდა ~ (გეორგიკა,III,გვ.32).

სპარსულ ჯარს გაუძნელდა ქ. ფაზისთან იერიშის დაწყება ადგილის მთა-კლდიანობის გამო, სპარსელთა ჯარს ბილიკზე გავლა უჭირდა, მით უფრო, რომ მათ ახლდა საალყო მანქანები და ცხენები და ზოგჯერ სპილოებიც კი. ამიტომაც , აგათიას სიტყვით, სპარსული ჯარის მეთაურმა მისცა ბრძანება, საგანგებოდ ამ საქმისათვის აქ მოყვანილ 2000 (ორი ათას) სპარს მუშას, რათა მათ ქ. ფაზისის წინ, შესაბამის ადგილას კლდეები მოემტვრიათ და გზა გაეთავისუფლებინათ ჯარისათვის.

ეს მუშები, ანუ 2000-მდე სპარსელი მეგზევე მუშა ბიზანტიელებმა დახოცეს, ამის გამო აგათია წერს – “ასე დაიღუპა თითქმის ორი ათასი კაცი, და ამდენი მუშაკაცის შემთხვევითი და მოულოდნელი დაღუპვის მიზეზი, იმ მუშების, რომელნიც სრულიად არ იყვნენ გამოცდილნი საომარ საქმეებზი და არც კი გაუვლიათ სამხედრო წვრთნა” (გეორგიკა, 3, გვ. 122).

https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/3327/1/Georgika_1936_Tomi_III.pdf,

შაჰი ხოსრო, რომელმაც პირადად ილაშქრა ლაზიკაში და იცნობდა ქ. ფაზისის გეოგრაფიას, წყაროთა ცნობებით, საუბრობდა ლაზიკის ქვეყნის კლდიანობის შესახებ, შსაბამისად, ის აფრთხილებდა თავის სარდლებს, ეს ფაქტი გაეთვალისწინებინათ, ლაზიკაში ომისას თან წაეყვანათ არა მარტო ჯარისკაცები, არამედ საგანგებო მუშები, რომელთაც შეეძლოთ კლდეების მტვრეა, ანუ შესაბამისი გზის გაჭრა ცხენოსანი ჯარისა და სპილოებისათვის.

ამ ცნობებიდან  ნათლად ჩანს, რომ ქ. ფაზისთან კლდეებისა და მთა-გორაკების გამო, მათი მონგრევა და ჯარისათვის გზის გაჭრა იყო საჭირო.

ასეთია წყაროთა ცნობები, ამასთან დაკავშირებით, კიდევ ერთხელ დაისმის კითხვა, შესაძლებელი იყო თუ  არა ქალაქ ფოთთან კლდეების არსებობა თუნდაც 1500 წლის წინ?

გეოგრაფები ამბობენ, რომ ქალაქ ფოთთან არასოდეს ყოფილა კლდეები, რადგანაც ის დგას უდიდეს ქვაბულ- ღრმულზე, რომელიც საუკუნეთა მანძილზე ამოავსო თავისი შლამითა და დანალექით მდინარე რიონმა. 

თუ ასეა, მაშინ აგათია და პროკოფი კესარიელი ქალაქ ფაზისად მიიჩნევდნენ არა ფოთს, არამედ რომელიღაც სხვა ქალაქს.

პროკოფი კესარიელი, ისევე როგორც სხვა ავტორები,
გამოწვლილვით აღწერენ ე.წ. ლაზიკისათვის ომებს. ისინი ხშირად ახსენებენ კლდეებს,
ასევე, კლდის ფერდების მონგრევას, ხრამების ამოვსებას,
აღწერენ მდინარისპირა და ზღვისპირა ომებს, მაგრამ იშვიათად აღწერენ ჭაობს ანდა რომელიმე სამხედრო რაზმის მიერ  დიდი, ისეთი უსასრულო  ჭაობის გავლას, როგორიცაა რიონის დაუსრულებელი ჭაობები.

დასავლეთ საქართველოს უდიდესი ნაწილი კი ჭაობიანი
დაბლობი იყო, ამასთან დაკავშირებით კვლავ, კიდევ დავსვათ კითხვა – თუკი ქალაქი ფაზისი იყო ქალაქი
ფოთი, ძველი  ავტორები, ქალაქ ფაზისისათვის
ომის დროს რატომ არ ახსენებენ ჭაობს, ფოთი და მისი შემოგარენი ხომ მთლიანად
ჭაობებში იყო ჩაფლული?

როგორც ითქვა, სპარსელებს, მრავალათასიანი საგანგებო მუშების
რაზმებიც ჰყავდათ, რომლებიც ლაზიკაში მათი ჯარის სავალ გზას ამზადებდნენ. კერძოდ
კი, აგათიას სიტყვით, ისინი ლაზიკაში ამტვრევდნენ კლდეებს და კაფავდნენ
ტყეებს.

როგორც აღინიშნა, აგათია წერს – სპარსელთა მეთაურს ქალაქ ფაზისისთან
ომისას: `იმედი ჰქონდა, რომ მუშების საშუალებით გაჭრიდა და გაწმენდდა ტყეს და კლდეებსაც მოამტვრევდა და მოაცილებდა ხელის შემშლელ ნაწილებს~ (გეორგიკა,III,გვ.32).

თუ ქ. ფაზისი იყო ქ. ფოთი მაშინ აგათიას მიერ
ნახსენები კლდეები ფოთთან უნდა ვეძიოთ, მაგრამ კლდეები ფოთთან არ არის.

რადგანაც ფოთის ირგვლივ ჭაობებში, როგორც
ითქვა, კლდეები გეოლოგიურადაც არ დასტურდება.

სპარსეთის შაჰიც აღნიშნავდა, რომ ლაზიკაში ჯარის
მომარაგება ჭირდა, ამიტომ  `დიდი
გაჭირვებით, მებარგული კაცებისა და საკიდარი ცხოველების საშუალებით ხდებოდა~,
იმიტომ, რომ როგორც ხშირად აღინიშნება, ლაზიკა პროკოფი კესარიელისა და აგათიას აღწერით, კლდოვანი ქვეყანა იყო და არა
ჭაობიანი.

აგათია წერდა, რომ ქ. ფაზისის ირგვლივ იყო
დახეთქილი ადგილები, ანუ  ნაპრალებიანი
ადგილები, მაგალითად, ის წერს

 `სპარსელი მუშები
კარგა ხანია თხრილის ამოსავსებად მუშაობდნენ და მათ უკვე მთლიანად შეესწორებინათ
ჩამონგრეული და დახეთქილი ადგილები. ისე რომ, ალყის შემოსარტყმელად გაგზავნილი
ჯარი ამ ადგილს ადვილად გაივლიდა (იქვე, გვ. 106). 

ბიზანტიელები, ისევე როგორც სპარსელები,
ასწორებდნენ, საგანგებოდ ამზადებდნენ გზებს ჯარის სავლელად. კერძოდ კი, ხეებითა და
ქვებით ყორავდნენ არასაიმედო ადგილებს და დაუღალავად მუშაობდნენ.

აგათია ამის შესახებ წერს: `რომაელებს
არავითარი შრომა არ დაუზოგავთ და თუ სადმე არასაიმედო და ადვილად მისადგომი ადგილი
უპოვიათ, მაშინვე ხეებითა და ქვებით ამოუყორავთ და დაუღალავადაც უშრომიათ ამ მხრივ
(იქვე, გვ. 31).

მაშასადამე, ქ. ფაზისთან კლდეებს ანგრევდნენ არა მხოლოდ, სპარსელები, არამედ რომაელებიც (ბიზანტიელები).

დიახ, აქ უკვე ძალიან მნიშვნელოვანი წყაროთმცოდნეობითი საკითხია  წამოჭრილი

 აგათიას ცნობები ფაზისის ფოთთან ავტომატურად გაიგივების წინააღმდეგ სერიოზულ არგუმენტს ქმნის,

1. აგათიას ტექსტში ყველაზე მნიშვნელოვანი სიტყვები

მოყვანილ ცნობებში მეორდება რამდენიმე სრულიად კონკრეტული გეოგრაფიული ნიშანი:

• კლდეები — πέτραι / კლდოვანი მონაკვეთები; 
• ჩამონგრეული და ნაპრალებიანი ადგილები; 
• თხრილები, რომელთა ამოვსება სჭირდებოდათ; 
• ტყის გაკაფვა; 
• გზების სპეციალურად მომზადება ჯარის გასატარებლად; 
• და განსაკუთრებით — 2000 მუშის გამოყენება ფაზისის მიდამოებში კლდეების დასანგრევად

ეს უკვე უბრალო სამხედრო მეტაფორა აღარ არის. აგათია აღწერს კონკრეტულ საინჟინრო სამუშაოებს, რომლებიც აუცილებელი იყო ჯარის გადაადგილების უზრუნველსაყოფად.

აქ  კითხვა სრულიად ლოგიკურია:

თუ ფაზისი ფოთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა, რატომ არ ჩანს აგათიას სამხედრო თხრობისას ის უზარმაზარი ჭაობიანი სივრცე, რომელიც ფოთისა და რიონის დელტის ბუნებრივ გარემოს წარმოადგენს  და პირიქით, რატომ იკვეთება წყაროში ფაზისთან კლდეები?

ეს ნამდვილად მოითხოვს პასუხს.

აგათიას აღწერა ფაზისის მიდამოებში არსებული კლდეების, ნაპრალების, ჩამონგრეული ადგილებისა და გზების საინჟინრო მომზადების შესახებ რთულად თავსდება ფოთის დელტურ–ჭაობიან ლანდშაფტში და მოითხოვს დამატებით გეოგრაფიულ ახსნას.

ეს მტკიცე მეცნიერული  არგუმენტია.

3. განსაკუთრებით საინტერესოა ცნობა „2000 მუშის“ შესახებ

მნიშვნელოვანი საკითხია:

ფაზისის მიდამოებში 2000 სპარსელი მუშა მუშაობდა კლდეების დასანგრევად, ჩამონგრეული და ნაპრალებიანი ადგილების გასასწორებლად.

აქ უკვე უნდა დავსვათ კითხვა:

რა ტიპის რელიეფს სჭირდება 2000 ადამიანის მობილიზება გზის გასასწორებლად?

თუ საქმე მხოლოდ ჭაობს ეხება, მაშინ ბუნებრივად მოველოდით სხვა ტიპის სამუშაოებს:

• ხის ხიდებს; 
• ფიცრულ გზებს; 
• ჯებირებს; 
• არხების გადაკეტვას ან გადაყვანას; 
• ჭაობის ამოშრობას; 
• ქვაყრილებს; 
• მიწისა და ხის მასალით გზის ამაღლებას. 

მაგრამ აგათიას აღწერაში აქცენტი სხვა რამეზეა:

ჩამონგრეული ადგილები → ნაპრალები → კლდეების მოშორება → თხრილების ამოვსება → ტყის გაკაფვა.

ეს უფრო ჰგავს მთაგორიანი და კლდოვანი რელიეფის სამხედრო გზად გარდაქმნას, ვიდრე დელტის ჭაობის გადალახვას.

3 ა. ფაზისთან კლდეებს ადასტურებს პროკოფიც

კლდეები ფაზისთან

პროკოფი წერს- ლაზიკე ყველგან, მდინარე ფაზისის როგორც აქეთა, ისე იქეთა მხარეზე _ გაუვალია. ქვეყნის ორსავე მხარეს უზარმაზარი კლდეებია, რომელნიც იქ დიდ მანძილზე ვიწრობებს ქმნიან. ასეთ გზებს რომაელები კლისურებს~ უწოდებენ ელინური გამოთქმით~

(გეორგიკა 2, 1965 გვ. 102).

4. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი კონტრასტი გვაქვს

აგათია და პროკოპი ლაზიკის ომებს ძალიან დეტალურად აღწერენ.

მათთან გვხვდება:

მთები — კლდეები — ტყეები — ხეობები — გზები — მდინარეები — ზღვისპირა ბრძოლები — ციხეები.

მაგრამ ჭაობი არ არის გამოყენებული როგორც სამხედრო–გეოგრაფიული დაბრკოლება.

ეს მნიშვნელოვანი დაკვირვებაა.

აგათიას მიერ ფაზისის სამხედრო–გეოგრაფიული გარემოს დეტალური აღწერა შეიცავს კლდოვანი, ნაპრალებიანი, ტყიანი და გზების საინჟინრო მომზადებისათვის რთული რელიეფის ნიშნებს, მაგრამ არ შეიცავს იმ მასშტაბის ჭაობიან დაბრკოლებას, რომლის არსებობასაც ფოთის დელტაში მდებარე ქალაქის სამხედრო ოპერაციებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა ჰქონოდა.

5. არგუმენტი 

  ერთმანეთთან დავაკავშიროთ სამი სხვადასხვა სახის წყარო:

I. ისტორიული წყარო

აგათია და პროკოფი — კლდეები, ნაპრალები, ჩამონგრეული ადგილები, გზების გაწმენდა.

II. სამხედრო ლოგიკა

თუ ტერიტორია დიდი ჭაობით იყო დაფარული, ჯარის გადაადგილებისათვის საჭირო საინჟინრო სამუშაოების ტიპი სხვაგვარი უნდა ყოფილიყო.

III. გეომორფოლოგია

ფოთის თანამედროვე ტერიტორია მდებარეობს რიონის დელტისა და კოლხეთის დაბლობის დაბალ, ალუვიურ–ჭარბტენიან ზონაში, სადაც ბუნებრივი კლდოვანი რელიეფის არსებობა პრობლემურია.

დასკვნა

წყაროები, სამხედრო ლოგიკა და გეომორფოლოგია მიუთითებს, რომ  ბიზანტიური ფაზისის სამიტროპოლიტოს ადგილსამყოფელი უნდა ვეძიოთ არა ფოთთან ანდა მის გარშემო ვრცელ ჭაობებში, არამედ ისეთ ბიზანტიურ ცივილურ ცენტრებში, როგორიც იმ დროისათვის იყო რიზე-ათინას მახლობელი რეგიონი. ხოლო, დასავლეთ საქართთველო, ძველი ქართული წყაროების ცნობით, იმთავითვე ქართული ეკლესიის იურისდიქციაში შედიოდა, ამიტომაც წერდა რუის ურბნისის კრების დადგენილება – ანდრია მოციქულმა იქადაგა “ყოველსა ქვეყანასა საქართველოისასა”, ხოლო, წმიდა ნინომ განანათლა “ყოველი სავსება ყოველთა ქართველთა ნათესავისა”