1. შესავალი
ჰეკატოს მილეტელი (ძვ. წ. 550–490) მიიჩნევა მსოფლიოს ერთ-ერთ პირველ ისტორიოგრაფად და გეოგრაფოსად. მისი მოღვაწეობა ემთხვევა ძველი ბერძნული ისტორიოგრაფიის ადრეულ ეტაპს, როდესაც მწერლები ცდილობდნენ ასახონ როგორც საკუთარი, ისე უცხო ხალხებისა და ეთნოსების ცხოვრებისა და ტერიტორიების დინამიკა.
ჰეკატოსის მიერ ტომობრივი ჯგუფების აღწერა, კერძოდ კოლხებისა და მოსხების შესახებ, დღევანდელი ქართველოლოგიისათვის უმნიშვნელოვანეს წყაროს წარმოადგენს, რადგან იგი არა მხოლოდ გეოგრაფიულ, არამედ ენობრივ-ეთნიკურ ერთობას აფიქსირებს ძვ. წ. მე-6 საუკუნეში.
მიუხედავად ამისა, თანამედროვე საერთაშორისო კვლევებში ფრაგმენტი 188 ხშირად იგნორირებულია, რაც ქმნის მცდარ წარმოდგენას კოლხების ისტორიისა და პროტოქართულენოვანი ერთობის დროის შესახებ.
ვეცდებით ფრაგმენტის სრული კრიტიკული ანალიზის წარმოჩენას, მის ინტერპრეტაციას თ. გამყრელიძისა და ივ. ჯავახიშვილის მიხედვით, ასევე შევადაროთ სხვა ისტორიულ წყაროებს: მეგასთენეს, სტრაბონსა და ტაციტუსს.
2. ჰეკატოს მილეტელის ბიოგრაფია და ისტორიული კონტექსტი
მსოფლიოს პირველ ისტორიოგრაფად მიჩნეული ძველი წელთაღრიცხის მე-6 საუკუნის ძველი ბერძენი ისტორიკოსი და გეოგრაფოსი ჰეკატოს მილეტელი (ძვ. წ. 550-490) იძლევა ძალზე მნიშვნელოვან ცნობას, მისი ეპოქის მოსხების, მისი სიტყვით, იგივე კოლხების შესახებ.
მისი თხზულებები, განსაკუთრებით „აზიის აღწერა“ (Περιήγησις Ἀσίας), შემორჩა ნაწილობრივ, მრავალი ფრაგმენტის სახით, ძირითადად ბიზანტიურ წყაროებში. ჰეკატოსი უშუალოდ ესაზღვრებოდა კოლხურ და მოსხურ ტომებს, რაც აძლევდა მას უნიკალურ სტატუსს ვითარცა პირველ ისტორიკოსს, ვინც პირადი დაკვირვებით აღწერა კავკასიის ხალხები, მათ შორის დვრიტა ქართველი ერისა – კოლხები და მოსხები.
კოლხებისა და მოსხების აღწერისას ჰეკატოსი ხაზს უსვამს მათი ეთნიკურ ერთობას:
3. ფრაგმენტი 188 (ბერძნული ტექსტი კრიტიკულ აპარატით)
ბერძნული ტექსტი (ფრაგმენტი 188, St. Byz.):
Μοσχοί, φύλον Κόλχων, παρὰ Ματιενῶν.
თარგმანი:
“მოსხები, კოლხების ტომია, მატიენების მეზობლად.”
კრიტიკული აპარატი:
- Μοσχοί – მოსხები (ანუ მესხები), ძველი კავკასიური ტომი;
- φύλον Κόλχων – კოლხების ტომი;
- παρὰ Ματιενῶν – მეზობელი მატიენებთან (მატიენები – ხმელთაშუა-აღმოსავლეთ ანატოლიის ტომები, ძვ. წ. მე-6 ს. ცნობები).
ფრაგმენტი 188 ხაზს უსვამს კოლხებისა და მოსხების ერთობას და მიუთითებს, რომ ძვ. წ. მე-6 საუკუნეში ორივე ტომი ერთ ენოვან და ერთ ეთნიკურ სივრცეში ცხოვრობდა.
ფრაგმენტის ანალიზი
ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს რამდენიმე მნიშვნელოვან პუნქტს:
- ლინგვისტური ერთობა: მოსხები და კოლხები იმ დროისთვის მეტყველებდნენ ერთ ენაზე – ე.წ. ზანურ-ქართულ ენაზე, ანუ ჯერ კიდევ არ არსებობდა ენობრივი დივერგენცია, რომელიც მოგვიანებით, ჩვენი ერის 1–2 საუკუნეებში, ჩამოყალიბდა.
- ტერიტორიული ერთობა: მოსხები კოლხების მეზობლად ცხოვრობდნენ, ხოლო კოლხური ეთნოსი მოიცავდა აფხაზეთის, მესხეთისა და დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიებს, რაც ადასტურებს ერთიან კულტურულ სივრცეს.
- პირადი დაკვირვება: ჰეკატოსის ქალაქი მილეტი უშუალოდ ესაზღვრებოდა მოსხურ და კოლხურ სამყაროს, ამიტომ მისი ცნობა არ ეფუძნება მხოლოდ გადაცემილ ინფორმაციას, არამედ ავტორის პირდაპირ გამოცდილებას.
5. ლინგვისტური დადასტურება: თ. გამყრელიძე და გ. მაჭავარიანი
მსოფლიო დონის ენათმეცნიერის, თ. გამყრელიძისა და გ. მაჭავარიანის ნაშრომის მიხედვით („სონანტთა სისტემა…“), ზანურ-ქართული ენობრივი ერთობის დაშლა კლიმოვის თარიღებით ძვ. წ. მე-8 ს-ში არ ასახავს რეალობას.
თანამედროვე მეთოდების გამოყენებით (გლოტოქრონოლოგია, ლექსიკურ-სტატისტიკური ანალიზი) დადგინდა, რომ ზანურ–ქართული დივერგენცია მოხდა ჩვენი წელთაღრიცხვის 1–2 საუკუნეებში, რაც ემთხვევა ჰეკატოს მილეტელის ეპოქას.
გამყრელიძე-მაჭავარიანის შედეგები ადასტურებენ:
- მოსხები (მესხები) და კოლხები ერთი ენობრივი ერთობის მატარებლები იყვნენ;
- სვანური ენის გამოყოფა დაიწყო ძვ. წ. X საუკუნისათვის;
- ქართული-ზანური დივერგენცია – ჩვენი წელთაღრიცხვის მიჯნაზე.
ეს მონაცემები იძლევა მეცნიერულ საფუძველს ფრაგმენტი 188-ის ინტერპრეტაციისთვის, როგორც პირდაპირი ენობრივი და ეთნიკური სიახლოვის ცნობისთვის.
6. ისტორიული პარალელები
- მეგასთენე – ანალოგიურად აღნიშნავს,რომ იბერები შავიზღვისპირეთში სახლობენ იქ, რომელსაც სხვები მესხებისა და კოლხების ქვეყნებს უწოდებენ;
- სტრაბონი – 1 საუკუნეში სვანებს იბერიულ ტომად მიიჩნევდა, რაც ადასტურებს ეთნიკურ-ენოვან მსგავსებას;
- ტაციტუსი – არგონავტების ეპოქის მითოლოგიური რეფერენციები (შესტყვისობები), რომლებიც კოლხებისა და იბერების ერთიანობას ხაზს უსვამენ;
- ქართლის ცხოვრება – ფარნავაზის სახელმწიფოს ერთიან მოსახლეობას (შავი ზღვის სანაპიროდან ალბანეთამდე და ვანის ტბამდე) ერთი ენა ჰქონდათ, ზანურ-ქართული.
7. არქეოლოგიური კონტექსტი
ბრინჯაოს ეპოქის არქეოლოგიური მონაცემები (თურქეთი, ორდუში, ქართლის მთიანეთსა და მრავალ პუნქტში, ასევე, სევანის ტბასთან) ადასტურებს, რომ კოლხური კულტურა არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს, არამედ ერთიან პროტოქართულ რეგიონში არსებობდა. მოსხები და კოლხები ერთ კულტურულ სივრცეში ცხოვრობდნენ, რაც აბალანსებს ისტორიულ-ენათმეცნიერურ მონაცემებს.
8. დასკვნები
- ფრაგმენტი 188 ჰეკატოს მილეტელის მიერ ცხადყოფს მოსხებისა და კოლხების ერთ ეთნოსად არსებობას ძვ. წ. მე-6 საუკუნეში.
- ლინგვისტური მონაცემები (გამყრელიძე, მაჭავარიანი) ადასტურებს, რომ ეს ეპოქა არსებობდა ზანურ-ქართული ენის დივერგენცია – დიფერენციაციის დაწყების პერიოდამდე.
- ისტორიული წყაროები (მეგასთენე, ჰეკატოსი, სტრაბონი, ტაციტუსი, ეროვნული წყაროები) ქმნიან კომპლექსურ სურათს კოლხური-იბერიული ერთობისა, რომელიც ეფუძნება ენასა და კულტურას.
- არქეოლოგიური მონაცემები ადასტურებს წერილობითი წყაროების მონაცემებს, რომ კოლხური კულტურა საერთო ქართული კულტურის ნაწილია.
ბიბლიოგრაფია
- ჰეკატოს მილეტელი, Азии описания, ფრაგმენტები 185–195, St. Byz.
- გამყრელიძე თ., Сонантная система древнегрузинского языка, თბილისი, 1985.
- ჯავახიშვილი ი., ქართველი ერის ისტორია, 1, 1928
- ქართლის ცხოვრება, ტ. 1 1975.
- სტრაბონი, გეოგრაფია, XI წიგნი.
- ტაციტუსი, ანალები, VI, 34.
- ანანია ჯაფარიძე, კვლევები კოლხურ-მოსხურ ერთობაზე.
- არქეოლოგიური კვლევები: ორდუში, ქართლში, გურია-სამეგრელო-რაჭა-ლეჩხუმის ასევე აჭარის მთიანეთში,აფხაზეთში, რიონის დაბლობზე.
