მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის წინაისტორია (ნაწილი II)

ძირითადი ჰიპოთეზა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურული განვითარების შესახებ

წინამდებარე ნაშრომის მიზანია მცხეთის ჯვრის ტაძრის წარმოშობისა და არქიტექტურული განვითარების საკითხის ხელახალი გააზრება ქართული ისტორიული წყაროებისა და არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე.

თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში ფართოდ არის გავრცელებული შეხედულება, რომლის მიხედვითაც, მცხეთის ჯვარი VI-VII საუკუნეთა მიჯნაზე ერთიანი სამშენებლო გეგმით აშენებული ძეგლია, ხოლო მისი არქიტექტურული ტიპი კავკასიის სხვა რეგიონებში არსებულ ანალოგიებთან, განსაკუთრებით ავანის ტაძართან, მჭიდრო კავშირში განიხილება.

წინამდებარე კვლევაში გამოთქმულია განსხვავებული ჰიპოთეზა. ჩვენი აზრით, მცხეთის ჯვრის ტაძარი არ წარმოადგენს ერთჯერადი სამშენებლო აქტის შედეგს. იგი შესაძლოა ჩამოყალიბდა რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში მიმდინარე განვითარების პროცესში, რომლის საწყისი ეტაპები IV საუკუნეში უნდა ვეძებოთ.

ამ ჰიპოთეზის თანახმად, წმინდა ნინოს მიერ აღმართული პატიოსანი ჯვრის დასაცავად მეფე მირიანის ძემ, უფლისწულმა რევიმ, ააგო გუმბათოვანი ნაგებობა, რომელსაც ქართული წყაროები „კუბას“, „კუბოს“ ან „გუმბადს“ უწოდებენ. კვლევა ვარაუდობს, რომ ეს ნაგებობა თავისი არქიტექტურული არსით ახლოს იდგა ირანულ ჩახართაღთან — კვადრატულ საფუძველზე აგებულ ოთხთაღიან გუმბათოვან ნაგებობასთან.

ამავე დროს, არსებითი განსხვავება მდგომარეობდა მის ქრისტიანულ შინაარსში. თუ მაზდეანურ ჩახართაღში ცენტრალურ ადგილს წმინდა ცეცხლი იკავებდა, რევის მიერ აგებული ნაგებობის ცენტრში აღმართული იყო პატიოსანი ჯვარი. ამრიგად, შესაძლოა, ადგილი ჰქონდა არა მხოლოდ არქიტექტურული ფორმის გადმოღებას, არამედ მისი სიმბოლური შინაარსის ქრისტიანულ გარდაქმნას.

კვლევის მიხედვით, VI საუკუნეში გურამ კურაპალატმა არსებული ბირთვის გაფართოება დაიწყო, ხოლო სტეფანოზ ერისმთავრის დროს ნაგებობამ საბოლოო სახე მიიღო. შედეგად ჩამოყალიბდა ის ტეტრაკონქული კომპოზიცია, რომელსაც დღეს მცხეთის ჯვრის სახელით ვიცნობთ.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ გარემოებასაც, რომ ტაძრის საბოლოო ფორმირება დაემთხვა კათალიკოს კირიონ I-ის მოღვაწეობის პერიოდს. სწორედ ამ დროს საქართველოს ეკლესია საბოლოოდ გაემიჯნა სომხურ მონოფიზიტობას და მკაფიოდ დაადასტურა თავისი ქალკედონური იდენტობა. ამიტომ შესაძლებელია, რომ მცხეთის ჯვარმა არა მხოლოდ არქიტექტურული, არამედ აღმსარებლობითი სიმბოლოს ფუნქციაც შეიძინა.

ამრიგად, ნაშრომის ძირითადი თეზისი მდგომარეობს იმაში, რომ მცხეთის ჯვრის ტაძარი უნდა განვიხილოთ როგორც მრავალსაუკუნოვანი ადგილობრივი განვითარების შედეგი, რომლის საწყისი ბირთვი IV საუკუნეში ჩამოყალიბდა, ხოლო საბოლოო არქიტექტურული სახე VI-VII საუკუნეთა მიჯნაზე მიიღო.

რევის კუბის არქიტექტურული იდენტიფიკაცია ჩახართაღთან. 

„მაზდეანურ ჩახართაღში კვარცხლბეკზე იდგა ცეცხლი, ხოლო რევის კუბაში — ჯვარი.“

7

„რევის კუბიდან” მცხეთის ჯვრამდე: 

(წყაროები ქართული ჯვარგუმბათოვანი ტაძრის ფორმირების საკითხისათვის)

—  IV საუკუნის „კუბიდან“ VII საუკუნის ტეტრაკონქამდე.

წყაროების მიმოხილვა  მცხეთის ჯვრის ტაძრის აგების შესახებ

მცხეთის ჯვრის ტაძრის მშენებლობის ისტორიის შესახებ სულ სამი წყარო არსებობს, ესენია _ ქართლის ცხოვრება, მოქცევაი ქართლისაი და ვახუშტი ბატონიშვილის ნარომი. 

ქართლის ცხოვრება მოგვითხრობს –

„აღმართებისათჳს პატიოსნისა ჯუარისა

ვითარცა ნათელ-იღეს მეფემან, და დედოფალმან, და შვილთა მათთა, და ყოველმან ერმან, მაშინ დგა ხე ერთი ადგილსა ერთსა, კლდესა ზედა ბორცუსა შეუვალსა, და იყო ხე იგი შუენიერი ფრიად და სულნელი. და ესე საკჳრველება იყო ხისა მისგან, რამეთუ ისარ-ცემული ნადირი, რომელი მოვიდის და ჭამის ფურცელი მისი და გინა თესლი მისი, განერის სიკუდილისაგან, დაღაცათუ საკლავსა ადგილსა დიდად წყლულ იყვის. ესე დიდად საკჳრველ უჩნდის პირველთა მათ წარმართთა, და აუწყეს ეპისკოპოსსა იოვანეს ხისა მისთჳს. ხოლო ეპისკოპოსმან თქუა: “აჰა ესე-რა, ჭეშმარიტად პირველითგან-ვე დამარხულ არს ქუეყანა ესე ღმრთისაგან მსახურად თჳსად, რამეთუ ღმრთისაგან აღმოსცენდა ხე იგი დამარხული ჟამისა ამისთჳს. რამეთუ აწ მოეფინა მადლი ღმრთისა ქართლსა, და მის ხისაგან ჯერ არს შექმნად ჯუარი პატიოსანი, რომელსა თაყუანის-ცეს ყოველმან სიმრავლემან ქართლისამან.

და წარვიდეს რევ, ძე მეფისა, და ეპისკოპოსი, და სიმრავლე ერისა, და მოჰკუეთეს ხე იგი და წარმოიღეს რტოთურთ თჳსით. და მოაქუნდა ათსა ათეულსა კაცსა ზე-ზე რტოთურთ და ფურცლითურთ შემოაქუნდა ქალაქად. და შემოკრბა ერი ხილვად მწუანის ფერობასა მას და ფურცლიანობასა, ჟამსა ზამთრისასა, ოდეს სხუა ყოველი ხე ჴმელ იყო, ხოლო ესე ფურცელ-დაუცჳნელი, სულ-ამო და სახილველად შუენიერი. და ძირსა ზედა აღმართეს ხე იგი კარსა ზედა ეკლესიისასა, სამხრით, სადა ბერვიდა ნელი ნიავი, და შლიდა ფურცელთა მის ხისათა, და ძრვიდა რტოთა მისთა. და იყო ხილვა მისი შუენიერი, ვითარცა სმენით ვიცით, ხისა მის ალვისა.

ესე მოჰკუეთეს მარტსა ოცდახუთსა, დღესა პარასკევსა. და დაადგრა ხე იგი ეგრეთ დღესა ოცდაჩჳდმეტსა, და არა შეიცვალა ფერი ფურცელმან მისმან, ვითარცა დგა ძირსა-ვე ზედა მისსა, თავსა ზედა წყაროსასა, ვიდრემდის ყოველნი ხენი მაღნარისანი შეიმოსნეს ფურცლითა და ხენი ნაყოფისა გამომღებელნი შეიმოსნეს ყუავილითა.

მაშინ თუესა მაისსა ერთსა შექმნნეს ჯუარნი ესე, და შჳდსა ამის თჳსასა აღმართნეს ჴელის დადებითა მეფეთათა, სიხარულითა და წადიერებითა ყოვლისა ერისა ქალაქისათა, და იყვნეს ეკლესიასა შინა. იხილა ყოველმან ერმან ქალაქისამან ყოველთა მათ დღეთა: აჰა, ჩამოვიდის ჯუარი ცეცხლისა ზეცით და მისა გარემოს, მსგავსად გჳრგჳნისა ვარსკულავისათა, და დაადგრის ეკლესიასა ზედა ვიდრე განთიადმდე. და რიჟუ-რაჟუ ოდენ გამოვიდიან მისგან ორნი ვარსკულავნი: ერთი წარვიდის აღმოსავალით და ერთი დასავალით; და იგი თავადი ეგრეთ ბრწყინვალედ, ნელიად-ნელიად, განვიდის მიერ კერძო არაგუსა, და დადგის ბორცუსა მას ზედა კლდისასა, ზემო-კერძო ახლოს წყაროსა მას, რომელი აღმოაცენეს ცრემლთა წმიდისა ნინოსთა, და მუნით აღიმაღლის ზეცად. და ესრეთ მრავალ-გზის იხილა ყოველმან ერმან მაცხოვარება ღმრთისა ჩუენისა. მაშინ იწყეს კითხვად ნეტარისა ნინოსა, თუ “რა არს, რომელ გამოვალს ბრწყინვალე ვარსკულავი, და ერთი წარვალს აღმოსავალით და ერთი დასავალით”.ხოლო მან თქუა: “განავლინენით კაცნი მთათა ზედა მაღალთა აღმოსავალით ვიდრე კახეთის მთამდე და დასავალით ვიდრე სანახებამდე ამის ქალაქისა; და ოდეს გამობრწყინდენ მთიებნი იგი, ნახონ. თუ სადა დადგენ, და მუნ-ცა აღემართნენ ჯუარნი ესე ქრისტესნი”.

მაშინ ყო მეფემან ეგრე და შეიცვნა თავნი მთათანი მიწყებით. ხოლო დღე ესე იყო პარასკევი, და შაბათი განთენდებოდა. იყო იგი-ვე სასწაული, და იქმნა ეგრეთ-ვე, ვითარცა პირველ იქმნის. ხვალისა დღე მოვიდეს დასავალისანი, რომელნი დგეს მთათა ზედა ქუაბთა თავისათა, და მიუთხრეს მეფესა, ვითარმედ: “გამოვიდა ვარსკულავი იგი, ამაღლდა და მიიწია მთასა ზედა თხოთისასა, გარდასავალსა ზედა კასპისასა, დაადგრა ადგილსა ერთსა და ყოვლად უჩინო იქმნა”.

და ეგრეთ-ვე მოვიდეს მთით კახეთისათ და თქუეს: “ვიხილეთ ვარსკულავი აქათ მომავალი, და დაადგრა დაბასა ბოდესა კუხეთისასა”. მაშინ უბრძანა ნეტარმან ნინო: “წარიხუენით ორნი ჯუარნი და აღმართენით ერთი თხოთს, სადა-იგი გამხილა ღმერთმან ძალი მისი, და ერთი მიეც სალომეს, მჴევალსა ქრისტესსა, და აღმართოს უჯარმას ქალაქსა. რამეთუ ბოდი, დაბა კუხეთისა, არა წინააღუდგეს ქალაქსა მეფეთასა, რამეთუ ერისა სიმრავლე არს მას შინა. ბოდის კულა დაბა თჳთ იხილოს სათნო იგი ადგილი ღმრთისა” და ყვეს ეგრეთ, ვითარცა უბრძანა დედოფალმან.

ხოლო ესე სასწაულითა ზეცისათა ჩუენებით ჯუარი პატიოსანი მცხეთას იპყრეს, ჴელითა კაცობრივითა, და მივედით ბორცუსა მას ქუეშე: წყაროსა მას ზედა ათიეს ღამე, და ილოცეს ღმრთისა მიმართ, და ნეტარი ნინო ცრემლითა შეაზავებდა წყაროსა მას, და იქმნებოდეს კურნებანი და სასწაულნი დიდნი.

ხოლო ხვალისა დღე აღვიდეს კლდესა მას ზედა. და მივიდა ნეტარი იგი ბორცუსა მას ზედა, დავარდა ქვათა მათ ზედა, ტიროდა თჳთ იგი და მის თანა მეფენი და მთავარნი, და ყოველი სიმრავლე ერისა, ვიდრემდის მთანი ჴმას-ცემდეს. და დასდვა ჴელი ერთსა ქვასა და რქუა ეპისკოპოსსა: “მოვედ, რამეთუ შენდა ჯერ არს და დასწერე ჯუარი ქვასა ამას” და მან ყო ეგრეთ, და მუნ აღემართა ჯუარი იგი დიდებითა მეფეთაგან. და მოდრკა ერი იგი ურიცხჳ, და თაყუანის-ცეს ჯუარსა, და აღიარეს ჯუარ-ცმული ჭეშმარიტად ძედ ღმრთისა ცხოველისად. და ჰრწმენა სამებით დიდებული ღმერთი.

ხოლო დიდნი იგი მთავარნი არა განეშორებოდეს ეკლესიასა წმიდასა, და სუეტსა ნათლისასა, და ჯუარსა მას ცხოველსა, რამეთუ ხედვიდეს სასწაულთა მათ უზომოთა და კურნებათა მათ მიუთხრობელთა. და დღესა კჳრიაკესა აღვსებისა ზატიკსა ყო მირიან მეფემან და ყოველმან მცხეთამან, შეწირეს შესაწირავი იგი დღე განაწესეს ჯუარისა მსახურებად, აღვსებისა ზატიკი, ყოველმან ქართლმან მოდღენდელად დღედმდე.

და იყო რა-ოდენისა-მე დღისა შემდგომად, მარტჳლისა უკანას, იხილეს სასწაული დიდად საშინელი, დღესა ოთხშაბათსა: აჰა ესე-რა, სუეტი ნათლისა, სახედ ჯუარისა, დგა ჯუარსა მას ზედა, და თორმეტნი ვარსკულავნი, სახედ გჳრგჳნისა, გარემოს მისსა, ხოლო ბორცჳ იგი კუმოდა სახედ სულნელად. და ხედვიდეს სასწაულსა ამას ყოველნი; და მრავალნი უღმრთოთაგანნი მოიქცეს და ნათელ-იღეს მას დღესა შინა. ხოლო ქრისტიანენი უფროს მორწმუნე იქმნებოდეს და ადიდებდეს ღმერთსა. მერმე კუალად იხილეს სხუა სასწაული ჯუარისა, ვითარცა რა ცეცხლი დგა თავსა ზედა მისსა, შჳდ წილად მზისა უბრწყინვალესი, ზედა დაადგრა მას და, ვითარცა საჴუმილისა ნაბერწყალნი აღვლენ, ეგრე სახედ ანგელოზნი ღმრთისანი აღვიდოდეს და გარდამოვიდოდეს მას ზედა. ხოლო ბორცჳ იგი იძრვოდა ძლიერად და, ვითარცა სასწაული იგი დასცხრებოდა, ეგრე-ცა ძრვა იგი დასცხრებოდა. ვითარცა იხილეს სასწაული იგი, დაუკჳრდა ყოველთა, და უფროსად და უმეტესად ადიდებდეს ღმერთსა. და ვითარცა იქმნებოდეს წლითი-წლად სასწაულნი იგი, და ყოველი ერი ხედვიდეს შიშით და ძრწოლით; მოვიდოდეს თაყუანის-ცემად გულს-მოდგინედ.

მეფეები და ერისმთავრები, რომლენიც IV-VI სს. აგებდნენ მცხეთის ჯვრის დიდ ტაძარს

უფლისწული რევი მეფე მირიანის ძე

მას ჟამსა რევის, ძესა მეფისასა, ესუა ყრმა-წული. მცირე, და იყო სნეულ, და მიწევნულ იყო სიკუდილად. რამეთუ იგი ოდენ მხოლო ესუა მათ, მოიღო და დადვა იგი წინაშე ჯუარისა და ცრემლით იტყოდა: “უკეთუ მომიბოძო ყრმა ესე ცოცხალი, აღვაშენო კუბო საყუდელად შენდა”. და მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმა იგი, და განკურნებული და განცოცხლებული წარიყვანა. 

მერმე მოვიდა აღნათქუამისა აღმასრულებელად და ყო მადლისა მიცემა დიდითა სიხარულითა. და გულ-მოდგინებით აღაშენა კუბო ჯუარისა მცხეთისა რევ, ძემან მეფისამან, და წლითი-წლად მოვიდის და აღასრულის აღნათქუამი იგი მსხუერპლისა. და მიერითგან უფროს მოვიდოდეს ყოველნი უძლურნი და სნეულნი, განიკურნებოდეს და სიხარულით ადიდებდეს ჯუარსა წმიდასა ქრისტესსა.

იყო ვინ-მე მამაკაცი ჭაბუკი, და ორნი-ვე თუალნი დასდგომოდეს. ჯდა იგი წინაშე ჯუარსა ქრისტესსა, და შემდგომად შჳდისა დღისა აღეხილნეს თუალნი: ხედვიდა და ადიდებდა პატიოსანსა ჯუარსა.

მერმე დედა-კაცი ვინ-მე იყო, მარადის გუემული სულისაგან უკეთურისა ეგე-ოდენ, რომელ ძალი და გონება მისი მიეღო რვასა წელსა, და სამოსელსა თჳსსა დაიპებდა. და ვითარ მოიყვანეს და პატიოსანსა ჯუარსა შეამთხჳვეს, შემდგომად თორმეტისა დღისა განიკურნა და თჳსითა ფერჴითა წარვიდა. და ადიდებდა ღმერთსა და თაყუანის-ცემდა პატიოსანსა ჯუარსა.

და კუალად იყო ყრმა ვინ-მე მცირე: მეყსეულად დაეცა და მოკუდა. აღიღო იგი დედამან მისმან და დააგდო წინაშე ჯუარსა ყრმა იგი მომწყდარი, დილითგან მიმწუხრადმდე. ხოლო დედა მისი ტირილით ილოცვიდა წინაშე ჯუარსა, და სხუანი ეტყოდეს: “წარიღე, დედა-კაცო, და დამარხე, რამეთუ მომკუდარ არს, და ნუ-ღა-რა აწყინებ”. ხოლო მან არა წარიკუეთა სასოება, არამედ უფროს და უმეტეს საწყალობელად ტიროდა და ილოცვიდა. ხოლო მწუხრის ჟამსა სულიერ იქმნა და თუალნი აღეხილნეს. და შემდგომად შჳდისა დღისა განიკურნა, და განცოცხლებული წარიყვანა ყრმა იგი დედამან მისმან. და ადიდებდა ღმერთსა.

იხილეს რა სასწაული და კურნება ყოვლად წმიდისა ჯუარისა, მრავალნი უშვილონი მოვიდოდეს და ითხოვდეს შვილიერებასა, და შვილ-მრავალ იქმნებოდეს, და შესაწირავთა და მადლთა ჰყოფდეს. არა თუ რომელნი მოვიდიან მათ ოდენ მიიღიან კურნება, არამედ რომელნი შორით ილოცვიდიან წმიდასა ჯუარსა, მუნქუეს-ვე შეწევნითა მისითა მიიღიან მადლი, მძლე ექმნებიან მტერთა და მოსწრაფედ მოვიდიან შეწირვად მადლისა.

მრავალნი უკუე უღმრთონი ჭირსა შთაცჳვიან, და რაჟამს ხადოდიან წმიდასა ჯუარსა, მუნქუეს-ვე განერიან ჭირისაგან და მოვიდოდიან შემთხუევად პატიოსნისა ჯუარისა, და მსწრაფლ ნათელ-იღიან და ადიდებდიან პატიოსანსა ჯუარსა. მრავალნი უკუე, მრავალსა ჭირსა შთაცჳვნულნი, ძალითა პატიოსნისა ჯუარისათა განიკურნებოდეს პირად-პირადთაგან სატანჯველთა, მოივლტიედ ვედრებად და მყის განიკურნებიედ მოდღენდელად-დღედმდე და ადიდებდეს მამას, და ძესა, და წმიდასა სულსა.

…

მაშინ მირიან მეფემან განასრულა ეკლესია საეპისკოპოსო და აღასრულა სატფურება მისი მრავლითა დიდებითა. და მოქცევითგან მირიან მეფისათ მეოცდახუთესა წელსა მოკუდა ძე მისი რევ, სიძე თრდატ სომეხთა მეფისა, რომლისადა-ვე მიეცა მეფობა სიცოცხლესა-ვე მისსა. და დაფლეს აკლდამასა-ვე, / რომელი თჳთ მას-ვე რევს აღეშენა.
და მას-ვე წელიწადსა დასნეულდა მირიან მეფე, რომელი-ცა აღესრულა. და მოიყვანა ძე მისი ბაქარ და ცოლი მისი ნანა.

….

მაშინ-ღა მოიყვანნა ძმის-წულნი მისნი და მისცა კუხეთი, და დასხნა რუსთავს ერის-თავად. ამან ბაქარ ყოველნი დღენი ცხოვრებისა მისსანი დიდსა სარწმუნოებასა შინა აღასრულნა, და განამრავლნა მღდელნი და დიაკონნი ყოველსა ქართლსა და რანსა ეკლესიათა მსახურებად. ამან აღაშენა ეკლესია წილკნისა. მოკუდა და დაეფლა ძმასა-ვე თჳსსა თანა.

…

მეოცდაექუსე მეფე, მირდატ. ძე ბაქარისი. ხოსროიანი

და დაჯდა მეფედ ძე მისი მირდატ, და მეფობდა დიდსა სარწმუნოებასა … მაშინ ამის მირდატის მეფობასა იწყეს ქართველთა სუეტისა ცხოველისაგან ნაწილის გამოღებად და ქმნად ჯუარად, რამეთუ დიდნი სასწაულნი და კურნებანი იქმნებოდეს, სადა-ცა იყვის ნაწილი სუეტისა ცხოველისა. და არა აყენებდა მირდატ მეფე ნაწილისა გამოღებად, რამეთუ ეპისკოპოსმან-ცა ჭეშმარიტმან იაკობ ეგრეთ ჯერ იჩინა და თქუა: “მინიჭებულ არს უფლისაგან და ჯერ არს სუეტისა მის ღმრთივ-აღმართებულისა ქმნა სახედ ჯუარისა”. და განეფინა ყოველთა ადგილთა ქართლისათა ნაწილი სუეტისა ცხოველისა.

მაშინ ამან მეფემან მირდატ მისვე სუეტისაგან შექმნა ჯუარი ზომიერი და რომელი დარჩა სუეტისა მისგან ცხოველისა, მას გარე მოქმნა ქვითკირითა, და აღამაღლა ქვითკირი პირველ სუეტისა ოდნად; და თავსა მის სუეტისასა აღმართა ჯუარი იგი, ძელი განმაცხოველებელი. და ყოველნი დღენი ცხოვრებისა მისისანი უშფოთველად აღასრულნა სარწმუნოებასა შინა დიდსა. და მის-ზე მოკუდა იაკობ ეპისკოპოსი, და დაჯდა იობ სომეხი, ნერსე კათალიკოსისა დიაკონი. და მოკუდა მირდატ მეფე.

….

მეოცდაცხრამეტე მეფე ქართლისა, კურაპალატი გუარამ ბაგრატოანი 

ხოლო ესე გუარამ იყო დედით ხოსროიანი და მამით ბაგრატოანი. და ესე ბაგრატოანნი შვილის-შვილნი და ნათესავნი არიან ამა გუარამისნი. 

ამას გუარამს მოსცა კეისარმან კურაპალატობა, და წარმოგზავნა მცხეთას. და შვილნი ბაკურ მეფისანი, ნათესავნი დაჩისნი, ვახტანგის ძისანი, რომლისადა მიეცა მეფობა ვახტანგ მეფესა, იგინი დარჩეს კახეთს. 

და დაიპყრეს კუხეთი და ჰერეთი იორითგან, და დასხდეს უჯარმოს 

და იყვნეს მორჩილებასა გუარამ კურაპალატისასა. მაშინ კეისარმან წარმოსცა განძი დიდი გუარამ კურაპალატისა თანა, და უბრძანა, რათა მით განძითა გამოიყვანნეს ჩრდილოს ლაშქარნი, და შეერთნეს თანა სპანი ქართველთანი, და შეგზავნნეს სპარსეთს. 

ხოლო გუარამ ყო ეგრე: გამოიყვანნა ოვსნი, დურძუკნი და დიდონი, და წარუძღუანნა წინა ერის-თავნი ქართლისანი. შევიდეს ადარბადაგანს, დაუწყეს ტყუენვად. და ესე-ვითარნი ჭირნი და უცალოებანი მოიწივნეს სპარსთა ზედა.

მაშინ გამოჩნდა სპარსეთს კაცი ერთი რომელსა ერქუა ბარამ ჩუბინი. 

ესე ეწყო თურქთა, სპარსეთს შემოსრულთა, ვითარცა წერილ არს განცხადებულად ცხოვრებასა სპარსთასა, მოკლა საბა, თურქთა მეფე, და აოტა ბანაკი მათი. ხოლო სპანი იგი ბერძენთანი, რომელნი შესრულ იყვნეს სპარსეთს, შეიქცეს და წარვიდეს შინა. და ჩრდილონი იგი, გუარამ კურაპალატისა შეგზავნილნი, წარმოვიდეს იგინი-ცა შინა; რამეთუ ვინათგან მოიცალეს სპარსთა თურქთაგან, შეშინდეს, და დაეცა შიში და ძრწოლა ქართველთა სპარსთაგან. და ამან გუარამ კურაპალატმან იწყო ციხეთა და ქალაქთა მაგრებად.

და კუალად-ცა წყალობა ყო ღმერთმან ქრისტიანეთა ზედა, და სხუა შუღლი დავარდა სპარსეთს: რამეთუ იგი-ვე ბარამ ჩუბინი გაადგა სპარსთა მეფესა, და დასწუნეს თუალნი ურმიზდ მეფესა ცოლის ძმათა მისთა, და იწყეს ბრძოლად ჩუბინმან და ქასრე. 

იოტა ქასრე ჩუბინისაგან, და წარვიდა საბერძნეთს. და კეისარმან მავრიკ მოსცა ასული თჳსი ცოლად ქასრეს, და მოსცა სპა მისი და წარმოგზავნა ჩუბინსა ზედა. იოტა ჩუბინი სპარსეთით, და ქასრემან დაიპყრა სპარსეთი.

მაშინ მავრიკ კეისარმან იურვა ქართველთათჳს ქასრეს თანა, და რქუა: “ვინათგან დაუტეობიათ ქართველთა კერპთ-მსახურება, მუნითგან მორჩილნი ბერძენთანი არიან; რამეთუ ჟამსა შინა მძლავრებისაგან თქუენისა იქმნის განრყუნილ ქართლი, თუ არა სამართალი თქუენი არა არს ქართლსა ზედა. აწ ბრძანებითა ღმრთისათა, ვინათგან სრულსა სიყუარულსა ზედა ვართ მე და შენ, და ქართლი ჩუენ შორის იყავნ თავის-უფალ მშჳდობით: მე ვარ მწე და მოურავი ყოველთა ქართველთა და ყოველთა ქრისტიანეთა”.
მაშინ ერჩდა სპარსთა მეფე კეისარსა, და განთავისუფლდეს ქართველნი. და ესე გუარამ კურაპალატი დადგა მორჩილებასა ზედა ბერძენთასა.

 იყო კაცი მორწმუნე და მაშენებელი ეკლესიათა. 

ამან იწყო ეკლესია ჯუარისა პატიოსნისა; და აქამომდე ჯუარი ველსა ზედა იყო, და ქმნა ეკლესია წელთამდის ოდენ.

და მეფობდა კეთილად და უშფოთველად. არამედ ერის-თავნი ქართლისანი ვერ სცვალნა საერისთვოთაგან მათთა, რამეთუ სპარსთა მეფისაგან და ბერძენთა მეფისაგან ჰქონდეს სიგელნი მკჳდრობისათჳს საერისთვოთა მათთა, არამედ იყვნეს მორჩილებასა გუარამ კურაპალატისასა. ხოლო ამას გუარამ კურაპალატსა ესხნეს ძენი, რომელთა ეწოდებოდა სახელად ერთსა სტეფანოზ და მეორესა დემეტრე. და მოკუდა კათალიკოსი სჳმონ და დაჯდა სამოელ. და მოკუდა კათალიკოსი სამოელ და დასუეს სამოელ-ვე. ამან-ვე გუარამ კურაპალატმან განაახლა საფუძველი ტფილისისა სიონისა, რომელი შემდგომად ამის გუარამისა განასრულეს აღშენება ტფილისის სიონისა: ნახევარი ერთმან ვინ-მე ქურივმან დედა-კაცმან, და ნახევარი ყოველმან ერმან, ჟამსა პირველის ადარნასე მთავრისასა, და იგი ადარნასე-ცა შეეწია აღშენებასა მისსა. 

რამეთუ ნათესავნი მორწმუნისა მირიან მეფისანი ყოველნი ეკლესიათა მაშენებელნი იყვნეს. 

და მოკუდა გუარამ კურაპალატი 

მეორმოცე ერის-თავთა-მთავარი ქართლისა სტეფანოზ (ბაგრატიონი) 

ძე გუარამ კურაპალატისა, ბაგრატოანი და დაჯდა ძე მისი სტეფანოზ. მეფობისა სახელი ვერ იკადრა სპარსთა და ბერძენთა შიშისაგან, არამედ ერის-თავთა-მთავრად ხადოდეს. და მოკუდა სამოელ კათალიკოსი, და ამან სტეფანოზ დასუა ბართლომე კათალიკოსად. ხოლო ესე სტეფანოზ იყო ურწმუნო და უშიში ღმრთისა, არა ჰმსახურა ღმერთსა, არ-ცა ჰმატა სჯულსა და ეკლესიათა.

და ამის-ზე იქმნა შფოთი დიდი საბერძნეთს: რამეთუ მავრიკ კეისარსა განუდგა ფოკას მჴედარი, და მოკლა მავრიკ კეისარი და შვილნი მისნი. და დაიპყრა საბერძნეთი ფოკას მჴედარმან. მაშინ სიძემან კეისრისამან, სპარსთა მეფემან ქასრე, იწყო ძებნად სისხლსა სიმამრისა და ცოლის ძმათა მისთასა, შესლვად და ტყუენვად საბერძნეთისა. განძლიერდა ბერძენთა ზედა, და ვერ წინა-აღუდგა ფოკას კეისარი. ხოლო სტეფანოზ, მთავარი ქართლისა, შეუშინდა მეფესა სპარსთასა, განუდგა ბერძენთა და მიექცა სპარსთა.

მას ჟამსა მან-ვე მეფემან ქასრე წარმოტყუენა იერუსალემი და წარიყვანა ძელი ცხოვრებისა; და შემდგომად ამისსა აღიღო ღმერთმან ჴელი წყალობისა ქასრესგან: შეიპყრა იგი ძემან თჳსმან, შესუა იგი საპყრობილესა, და მოკუდა სენითა ბოროტითა.

ხოლო ამის სტეფანოზის-ზე მცხეთას მოკლდებოდა და ტფილისი განძლიერდებოდა, არმაზი აღოჴრდებოდა და კალა აშენდებოდა. და ძმა სტეფანოზისი, სახელით დემეტრე, აღაშენებდა ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა. რამეთუ სენი-ცა იყო მის თანა ბოროტი, და ვერ შემძლებელ იყო განშორებად კარსა ეკლესიისასა და სტეფანოზ მთავრობდა ყოველსა ქართლსა ზედა, და დაჯდა იგი ტფილისს, და ჰმორჩილებდა იგი სპარსთა.

ხოლო შემდგომად ამისსა რა-ოდენთა-მე წელიწადთა გამოჩნდა საბერძნეთს კაცი ერთი, თჳსი მავრიკ კეისრისა, სახელით ერაკლე. ამან მოკლა ფოკას კეისარი, და დაიპყრა საბერძნეთი. განძლიერდა იგი და მიიყვანნა დასავლეთით თურქნი, და შეკრიბნა სპანი ურიცხუნი, და წარმოემართა სპარსეთად ძებნად ძელისა ცხოვრებისასა. და მოვიდა პირველად ქართლს, სამცხეს, და ესმა სასწაულთ-მოქმედება ხატისა მის, რომელი წმიდასა ღმრთის-მშობელსა გამოესახა და მიეცა პირველ-წოდებულისა ანდრიასთჳს, და მას მოესვენა და დაესვენებინა მცირესა ეკუდერსა შინა აწყუერს. მოვიდა კეისარი ერაკლე ხილვად და თაყუანის-ცემად ხატისა მის. მაშინ იწყო ერაკლე აწყუერს დიდისა საყდრისა საძირკუელისა ჩაგდებად და შენებად, ვიდრემდის მიერითგან განსრულდა მორწმუნეთა კაცთა მიერ, და მიერ შექმნეს საეპისკოპოსოდ. 

ამან სტეფანოზ არა ინება განდგომა სპარსთაგან, და განამაგრნა ციხე-ქალაქნი, და დადგა ტფილისსა შინა. მოვიდა ერაკლე მეფე და მოადგა ტფილისსა. ხოლო სტეფანოზ იყო ქუელი მჴედარი და შემმართებელი; დღეთა ყოველთა გამოვიდის კართა ქალაქისათა, და ებრძოდის ბერძენთა. მაშინ უკუე მას წყობასა შინა ჩამოაგდეს სტეფანოზ და მოკლეს. და დაიპყრა კეისარმან ტფილისი.
ხოლო ციხესა კალისასა დარჩეს კაცნი, და არა მოერთნეს მეფესა; და ციხით გამოღმართ ციხის-თავმან აგინა მეფესა და რქუა: “ვაცისა წუერნი გასხენ და ვაცბოტისა კისერი გათქს”. მაშინ ბრძანა მეფემან: “დაღაცათუ კაცმან ამან ბასრობით მრქუა მე ვაცბოტობა, არა არს ცუდ სიტყუა მისი”. და მოიღო წიგნი დანიელ, და პოვა მას შინა წერილი ესრეთ: “გამოვიდეს ვაცი დასავლისა, და შემუსრნეს რქანი ვერძისა აღმოსავლისანი”. მაშინ განიხარა მეფემან და დაიდასტურა, რამეთუ ყოველი-ვე განემარჯუებოდა სპარსთა ზედა.

მაშინ კეისარმან მოუწოდა ძესა ბაკურისსა, ქართველთა მეფისასა, ნათესავსა დაჩისასა, ვახტანგის ძისასა, რომელი ერისთაობდა კახეთს, რომელსა ერქუა ადარნასე, და მისცა მას ტფილისი და მთავრობა ქართლისა. და დაუტევა მის თანა ერის-თავი, რომელსა ერქუა ჯიბღა, და უბრძანა ბრძოლა კალისა, და თჳთ წარემართა მეფე ბრძოლად სპარსთა.

მეორმოცდაერთე მთავარი ქართლისა, ადარნასე. ძე ბაკურისი, ხოსროიანი

ხოლო ამან ადარნასე, მთავარმან ქართლისამან, და ერის-თავმან ჯიბღუ უწყეს ბრძოლად ციხესა კალისასა. და კეისარი წარემართა ბაღდადს.

ხოლო მცირედთა დღეთა წარიღეს კალა და შეიპყრეს ციხის-თავი იგი. ამან ერის-თავმან პირველად პირი დრაჰკნითა აღუვსო, რომელ სიტყჳთა შენითა კეისარმან განიხარა-ო. და შემდგომად ამისსა ტყავი გაჰჴადა, და კეისარსა უკანა მისწია გარდაბანს: კადრებისათჳს მეფისა უყო ესე.

და ესე-ვითარითა სიკუდილითა წარეგნეს სტეფანოზ და მსახურნი მისნი. ამისთჳს უყო ესე ღმერთმან მთავარსა მას სტეფანოზს, რამეთუ არა მინდობითა ღმრთისათა ცხოვნდებოდა: მორწმუნეთა ემტერებოდა და ურწმუნოთა მოყურობდა.

მაშინ კუალად წარიღეს ბერძენთა საზღვარი ქართლისა: სპერი და ბოლო კლარჯეთისა, ზღჳს-პირი. და შვილნი სტეფანოზისნი (ბაგრატიონ-გურამიდები) დარჩეს კლდეთა შინა კლარჯეთისათა, სხუა ყოველი ქართლი დაიპყრა ადარნასე ბაკურის ძემან მთავრობით, (ხოსროიანები)  და მეფობისა სახელი ვერ-ცა მან იკადრა. და ერის-თავნი იგი თჳს-თჳსსა საერისთოსა შინა მკჳდრობდეს შეუცვალებელად, და მორჩილებდეს ადარნასე მთავარსა“.

…ირანში შესული ჰერაკლე კეისრის ქართლის გზით უკან დაბრუნებამდე, ანუ 623 წლამდე, -„ვიდრე მოსლვადმდე მისა ტფილის სიონი განეშორა მკვიდრთა, ხოლო ჯვარისა ეკლესიასა აკლდა ღა“ (მოქცევაი ქართლისაის სინური რედაქცია). 

მაინც რა აკლდა ჯვრის ეკლესიას? ეს ყოფილა სხვა წყაროს მიხედვით ეკლესიის ეზოს გალავნის (ზღუდის) აშენება, ეზოში დარბაზების აგება, ამ ეკლესიის (ანუ მცხეთის ჯვარპატიოსნის წეს-განგების  დაწესება და სხვა, რაც მისმა შვილმა განახორციელა).

სპარსეთიდან ქართლში უკან დაბრუნებულმა „ერაკლე მეფემან წარიხუნა მანგლისით და ერუშეთით ფერჴთა ფიცარნი და სამსჭუალნი უფლისა ჩუენისა იესოს ქრისტესნი, რომელნი მოცემულ იყვნეს კოსტანტინესგან მირიანისდა.

შეწუხნა ადარნასე ქართლისა მთავარი, და ევედრებოდა კეისარსა, რათა არა წარიხუნეს ნიჭნი იგი ღმრთისა-მიერნი. არა ისმინა კეისარმან ვედრება მისი და წარიხუნა. ხოლო ამის ადარნასეს-ზე გარდაიცვალნეს სამნი კათალიკოსნი: იოვანე, ბაბილა და თაბორ. 

მოკუდა ადარნასე, და დადგა ძე მისი სტეფანოზ.

4.მეორმოცდაორე მთავარი ქართლისა, სტეფანოზ, ძე ადარნასე მთავრისა

 ხოსროიანი

ესე სტეფანოზ იყო უმეტეს ყოველთა ქართლის მეფეთა და მთავართა მორწმუნე და განმწმედელი სჯულისა, მაშენებელი ეკლესიათა. 

და მან მოადგნა ზღუდენი ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა, და აღაშენნა დარბაზნი, და დაუწერა კრება ყოველთა პარასკევთა, და მუნ შეკრბიან ყოველნი ეპისკოპოსნი და მღდელნი მის ადგილისა და არისანი კათალიკოსის თანა, წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა; ადიდიან პარასკევი, ვითარცა დიდი პარასკევი. 

ხოლო საკათალიკოსოსა არიან კრებანი ყოველთა ხუთშაბათთა და ადიდიან წმიდა სიონი, ვითარცა დიდსა ხუთშაბათსა, საიდუმლოსა თანა ჴორცითა და სისხლითა ქრისტესითა. 

ხოლო მცხეთას საეპისკოპოსოსა არნ ყოველთა სამშაბათთა კრება და ჴსენება პირველ-მოწამისა სტეფანესი და ყოველთა მოწამეთა, დიდისა მისგან ძლიერებისა სპარსთასა რომელ წამებულ იყვნეს, და აბიბოს ნეკრესელ ეპისკოპოსისა, 

(მე-ცეცხლთაყვანისმცელთა მძლავრობისას) 

რომელმან მოაქცივნა უმრავლესნი მთეულნი არაგუსა აღმოსავლითნი. ხოლო პატიოსანი გუამი მისი დადვეს მცხეთას, საეპისკოპოსოსა, სამარხავსა ეპისკოპოსთასა. და დღესასწაულსა მისსა (მე-აბიბოს ნეკრესელ ეპისკოპოსისა), უფროს ყოველთა დღესასწაულთასა შეკრბიან და ადიდებდიან ღმერთსა.

(მე – ე.ი. ჯერ კიდევ არ არიან მუსულმანთაგან წამებულნი, 

მუსლიმთაგან წამებულნი კი ისე მრავალნი და დიდნი იყვნენ, რომ ყველას დაავიწყდა სპარსთაგან წამებულნი, ამიტომაც ეს წერილობითი ძეგლი მუსულმანთა შემოსევამდეა შედგენილი, როდესაც მძაფრი იყო ტკივილი სპარსთაგან მოწამეობისა.  ამიტომაც ეს ძეგლი შედგენილია მუსულმანთა შემოსევამდე, ანუ ავთენტურია, ნამდვილია, სანდოა,
პირველწყაროდან აღმოცენებულია, უეჭველია, უტყუარია, სინამდვილის შესაბამისია)

თითქმის მსგავსია მოქცევაი ქართლისაის თხრობა

მოქცევაი ქართლისაი

1 პირველი დელაგაციის ჩამოსვლა რომიდან (იოანე ეპისკოპოსის, 2 მღვდლისა და 1 დიაკონის ჩამოსვლა)

და ვითარცა აღაშენეს ეკლესიაჲ, 

წარავლინა მოციქული და წიგნი ნინოჲსი საბერძნეთა, მეფისა კოსტანტინესა თხოვად მღდელთა. 

ხოლო იგინი მწრაფლ მიიწინეს. 

და მოსცა მეფემან იოვანე ეპისკოპოსი და ორნი მღდელნი და ერთი დიაკონი და წიგნი ელენე დედოფლისაჲ და ხატი მაცხოვრისაჲ და ძელი ცხორებისაჲ ნინოჲსთჳს. 

და ვითარცა მოვიდეს, ნათელი მოიღო მირეან მეფემან და დედოფალმან და ყოველმან სახლმან მათმან. 

ითხოვეს ხჱ, რაჲთა შექმნან ჯუარი. 

და ძიება ყვეს ხუროთა, და პოვეს ხე ერთი, მდგომარე ბორც[უ]სა ზედა კლდისასა, რომელსა ფურცელი მისი არაოდეს დასცჳოდა. 

და სულჰამოჲ იყო ხე იგი და შუენიერი ფრიად, ვითარცა მადლითა ქრისტე შემოსილი. 

და ადგილი იგი ბორცჳ შეუვალი იყო კლდისაგან. და უთხრეს მეფესა და ეპისკოპოსსა. ხოლო მეფემან წარგზავნა ძე თჳსი რევ და მთავ[ა]რ\-დიაკ[ო]ნი, იხილეს შუენიერად დგომაჲ ხისაჲ მის. ხოლო ფურცლოოდა ჟამთა არისათა. 

და იტყოდა მთავარდიაკონი იგი მუჴლსა დავითისსა, ვითარმედ: “ესე ხე არს დანერგული თანა წარს[ა]ვ[ა]ლსა კლდის[ა]სა ზეგარდამო[ჲ]თა ცუარითა მორწყული და ფურცელნი მისნი არა დასცჳვენ უკუნისამდე”. 

და უბრძანა ხუროთა მოკუეთაჲ ხისაჲ მის. 

და შექმნეს სახე პატიოსნისა ჯუარისა, ვითარცა ასწავა მთავ[ა]რ-დიაკონმან, სამ გუამად შექმნნეს ხისა მის ტანის[ა]გან სამნი ჯუარნი 

და აღმართნეს მცხეთას, (ვითარცა სწერია მცირესა მას მოკლედ აღწერილსა მას წიგნსა ქართლისა მოქცევის[ა]სა, გრიგ[ო]ლი დიაკონისა მიერ აღწერილსა). 

და ერთი ჯუარი აღმართა მირიან მეფემან მთასა ზედა მაღნარის[ა]სა, რომელსა ჰ[რ]ქჳან თხოთისა, 

და ერთი-იგი — მახლობელად პატიოსნისა ჯუარისა–ვე. 

მეორე დელეგაციის ჩამოსვლა რომიდან

და წარავლინნა მირიან მეფემან 

და ითხოვნა საბერძნეთით ქვისა მთლელნი და კირით ხურონი. 

და მოსცნა მეფემან და წარმოვიდეს ერუშეთს. 

და დადვეს საძირკუელი ეკლესიისა[ჲ]. 

და დაუტევეს ფერჴთა ფიცარნი მაცხოვრისანი უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტესნი 

და წარმოვიდეს მანგლისს 

და დადვეს საძირკუელი ეკლესიისა …

და დაუტევნეს სამსჭუალნი 

და ესრეთ მოვიდეს მცხეთად. 

და იწყო მეფემან შენებად ქვითა ეკლესიასა გარეუბნისასა. 

და ვითარცა ცნა მეფემან, რამეთუ დადვეს საძირკუელი პირველ ერუშეთს და მანგლისსა და დაუტივნეს მუნ სასურვ[ე]ლნი იგი ფიც[ა][ვ]რნი და სამსჭუალნი, აღივსო ურვითა 

და დააყენა საქმე მოსწრაფებისა, ვიდრე არა ისწ[ა]ვა მთავარ ებისკოპოსისაგ[ა]ნ, ვითარმედ: “შენ თანა არს ამ[ა]ს ქალაქსა შინა სამოს[ე]ლი ქრისტესი ყოლად ზეგარდ[ა]მო ქსოვილი, რომელი ჯუარის მცუმელთა მათ განიყვეს, 

და კუართი იგი ამათ იხუედრეს, ჩრდილოსა ამ[ა]ს ქალაქსა შინა დაფარეს, და აწ შვილნი მათნი არიან, ვინ უწყის, თუ ადგილი-ცა იცოდენ. ხოლო ჟამი მისი მერმე არს, ოდეს გამოჩნდეს დიდებით ქუეყანასა ზედა. ეგრ[ე]თვე ხალენი ელია[ჲ]სი აქ-ვე დამარხულ არს. 

და აღივსო სიხარულითა მეფე და მყის მოხადნ ყოველთა ჰურიათა და ჰკითხა, თუ: “ნამდჳლვე?” და მათ აუარეს მართ[ა]ლი და არა უარ-ყვ[ე]ს. 

და თქუეს, ვითარმედ: “აქეთ წარვიდეს ელიოზ მცხეთ[ე]ლი და ლონგინოზ კანისელი და თალენავ და მისაელ”. 

და კუართისა მის თქუეს წილით 4 ხუედრებაჲ ამათი, ხოლო ადგილი იგი უარ-ყვეს. მაშინ განმხიარ[უ]ლდა მირიან მეფე, რაჟამს ეუწყა, ვითარმედ: “პირველ მოწევნ[უ]ლ იყო კუართი იგი ქრისტესი იერუსალჱმით მცხეთად“. მადლობდა ღმერთსა და იტყოდა: “კურთხეულ ხარ შენ, უფალო იესუ ქრისტე, ძეო ღმრთისა ცხოველისაო, რამეთუ გინდა ცხორებაჲ ჩუენი და ჴსნაჲ ჩუენი ეშმაკისაგან და ადგილისა მისგან ბნელისა, ოდეს-იგი სამოსელი შენი ებრაელთა მათ წარმოეც წმიდით ქალაქით იერუსალჱმით უცხოთა ამათ ნათესავთა ქალაქად, რამეთუ ჯუარ-ცუმასა შენსა ამას ქალაქსა მეფობდეს მამანი ჩუენნი“. და წარემართა მეფჱ და ყოველი ქართლი ქრისტეანობასა მოწრაფებითა დიდითა.

….

….

და დაჯდა მეფედ ბაკურ, ძჱ რევისი. 

და მოკუდა იოვანე ებისკოპოსი და დაჯდა იაკობ, მღდელი იგი მუნით-ვე მოსრული, მთავარეპისკოპოსად. 

(კუბაჲ)

და ოცდამესამესა წელსა აღმართებითგან პატიოსნისა ჯუარისა შეუქმნა კუბაჲ რევ და შეიქმნა საფლავი ქუემოსა ეკლესიასა. და მოკუდ[ა] რევ და დაემარხა ცოლითურთ. 

და შემდგომად მისა, მეათესა წელსა, ამან ბაკურ დაიწყო წილკნისა ეკლესიასა 

და განეშორა ოცდამეათხუთმეტესა წელსა. 

და მოკუდა და დაეფლა ქუემოსა  ეკლესიასა. და დაჯდა მეფედ ძმაჲ მისი თრდატ

…

… (გუმბადი ჯვრის საყოფელი)

მას ჟამსა იყო ვინმე კაცი ერთი მოშიში ღმრთისაჲ, რომელსა ერქუა რევ, ძჱ მეფისაჲ. 

და იყო ძჱ რევისი სნეულ 

და მიწევნულ სიკუდიდ. რამეთუ იგი ხოლო მარტოჲ ესუა, მოიღო იგი 

და დააგდო წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა 

და ცრემლით ითხოვდა მისგან: “უკუეთუ მომიბოძო ყრმაჲ ესე, გუმბადი აღვაშენო საყოფლად შენდა”. 

და ვითარცა იგი მწარედ 

და უწყინოდ ტიროდა წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა, მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმაჲ იგი, 

და სიხარულითა დიდითა წარიყვანა 

და ადიდებდა ღმერთსა 

და პატიოსანსა ჯუარსა. მერმე მოვიდა აღნათქუემისა აღსრულებად 

და ყო მადლისა მიცემაჲ 

და დიდი სიხარული, 

და გულს–მოდგინედ გუმბადი აღაშენა მცხეთისაჲ რევის ძემან, 

და წლითი-წლად მოვიდის 

და აღასრულის მსახურებაჲ იგი პატიოსნისა ჯუარისაჲ. 

და მიერითგან უფროჲს-ღა 

და უმეტეს მოვიდოდეს სნეულნი მრავალნი 

და უძლურნი 

და განიკურნებოდეს 

და სიხარულით ადიდებდეს ღმერთსა 

და პატიოსანსა ჯუარსა. იყო ვინმე ჭაბუკი ერთი და ორნი-ვე თუალნი დადგომილ იყვნეს. მოვიდა 

და შეუვრდა პატიოსანსა ჯუარსა 

და ევედრებოდა იგი გულს-მოდგინედ. 

და შემდგომად შჳდისა დღისა აღეხილნეს თუალნი მისნი 

და სიხარულით ადიდებდა ღმერთსა 

და პატიოსანსა ჯუარსა. დედაკაცი ვინმე იყო მარადის გუემული სულითა უკეთურითა, 

და ეგოდენ გუემაჲ მოიღო, რაჟამს პატიოსანსა ჯუარსა შეამთხუევედ, სამოსელსა ჯუარისასა მოაპებნ. და იყო მეათოთხმეტისა დღისა შემდგომად განიკურნა დედაკაცი იგი 

და წარვიდა იგი ფერჴითა თჳსითა სიხარულით, ადიდებდა ღმერთსა 

და პატიოსანსა ჯუარსა. კუალად იყო ვინმე დედაკაცი სხუაჲ, 

და ესუა მას ძჱ 

და მეყსეულად დასწყჳდნა ყრმასა მას; 

და აღიქუა იგი დედამან მისმან, მოიღო იგი 

და დააგდო წინაშე პატიოსანსა ჯუარსა, 

და იდვა ყრმაჲ იგი მწყდარი წინაშე წმიდასა ჯუარსა დილეულითგან ვიდრე მწუხრადმდე, ხოლო დედაჲ ყრმისაჲ მის ტირილით ილოცვიდა წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა. 

და ეტყოდეს მას მუნ მდგომარენი: “მომკუდარ არს ეგე. წარიღე და დაჰმარხე და ნუღარა აწყინებ!” ხოლო მან არა წარიკუეთა სასოვებაჲ, არამედ უფროჲსად-ღა საწყალობელად ცრემლოოდა 

და ითხოვდა შეწევნასა. 

და მწუხრისა ოდენ ჟამსა სულნი უკუნ-იხუნა ყრმამან მან 

და თუალნი აღიხილნა 

და შემდგომად სამისა დღისა განკურნებული წარიყვანა იგი დედამან თჳსმან 

და ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. 

და ვითარცა იხილ[ნ]ეს ყოველთა სასწაულნი ესე დიდებულნი პატიოსნისა ჯუარისანი, მრავალნი უშვილონი მოვლენედ 

და ილოცვედ მისგან შვილიერებასა 

და შვილითა განმაძღარნი ადიდებენ ღმერთსა 

და შესაწირავთა 

და მადლთა მისცემედ პატიოსანსა ჯუარსა. არა ხოლო თუ რომელნი მუნ მივლენედ 

და მათ ოდენ მიჰმადლებნ სათხოველსა, არამედ მათ-ცა, რომელნი შორს არიედ, გინათუ ბრძოლასა, ღუაწლსა შინა ხადიედ პატიოსანსა ჯუარსა მცხეთისასა, 25 მუ[ნ]თქუესვე მძლე-ექმნ[ნ]იან მტერთა, შეწევნითა პატიოსნისა ჯუარისაჲთა, 

და დიდითა სიხარულითა მოვიდიან მადლისა მიცემად პატიოსნისა ჯუარისა. მრავალნი უღმრთონი-ცა ჭირსა შეცჳვეს, ხოლო რაჟამს სარწმუნოვებით ჰხადოდეს პატიოსანსა ჯუარსა მცხეთისასა, მუნქუეს-ვე განერნიან, 

და სიხარულითა დიდითა მოვიდიან თავყუანის-ცემად პატიოსანსა ჯუარსა, და ნათელი მოიღიან, და სიხარულით ადიდებედ ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. ხოლო სხუანი მრავალნი მრავალსა ჭირსა შეცჳვეს და ვედრებითა პატიოსნისა ჯუარისაჲთა განერნიან, 

და მრავალნი სნეულნი პირად-პირადითა სენითა მავლენედ ვედრებად პატიოსნისა ჯუარისა 

და განიკურნებიედ ვიდრე დღენდელად დღედმდე. (ამ წინადადების ბოლო სიტყვები „ვიდრე დღენდელად დღედმდე“- დაიწერა მე-5 საუკუნეში, როდესაც ჯერ კიდევ არ იყო აშენებული მცხეთის ჯვრის ეკლესია, მის ადგილას მხოლოდ აღამრთული იყო (მცხეთის გორაზე) პატიოსანი, სასწაულთმოქმედი ჯვარი, რომელსაც  ნალექისაგან  იცავდა „გუმბადი“ ანუ „კუბაი“,  ანუ ამ  ტექსტის ცნობა – „ვიდრე  დღენდელად დღედმდე“ – განეკუთვნება მე-5 საუკუნეს. ხოლო მთელი ტექსტი არის მე-5 საუკუნის მცხეთის ჯვრის სადიდებელი)

და სხუანი-ცა სასწაულნი იქმნებოდეს წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა ზეცით გარდამო ღმრთისა მიერ, რომელნი არა დაწერილ არიან წიგნსა ამას. ხოლო ესე ოდენ დაიწერნეს საქებელად ღმრთისა და სადიდებელად პატიოსნისა ჯუარისა და რაჲთა ჩუენ ყოველნი ვადიდებდეთ მამასა და ძესა და წმიდასა სულსა, რომლისაჲ არს დიდებაჲ აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე, ამენ. 

წიგნი, რომელი დაწერა მირეან მეფემან ქართლისამან ჟამსა სიკუდილისასა, აღწერა ჴელითა იაკობ მთავარებისკოპოსისაჲთა და მისცა სალომეს უჟარმელსა, ძის ცოლსა თჳსსა, რომელი მეცნიერ იყო ყოველსა–ვე ჭეშმარიტად.

(ეს ტექსტი დაიწერა, როდესაც ჯერ კიდევ არ იყო აშენებული ჯვრის ეკლესია, მხოლოდ იყო გუმბადი ანუ კუბაი)

(იაკობის დაწერილი – მცხეთის ბორცვზე ჯვრის აღმართვა)

თავი იგ~   

პატიოსნისა ჯუარისათჳს, რომელი აღწერა იაკობ

და იყო რაჟამს მოეკუეთა ხჱ იგი პატიოსნისა და ძლევის–მყოფელისა პატიოსნისა ჯუარისაჲ, და მოაქუნდა იგი ათსა ათეულსა კაცსა ზე–ზე რტოჲთურთ, და ფურცლით შემოაქუნდა ქალაქად. და მისტყდებოდა ერი იგი მწუანის-ფერობასა მას და ფურცლიანობასა დღეთა ზაფხულის პირისათა, ოდეს სხუაჲ ყოველი ხჱ ჴმელ იყო, ხოლო იგი ყოვლად-ვე ფურცელდაუცჳვნებელ და სულჰამო და ხედვად შუენიერ იყო. მაშინ ძირსა ზედა აღჰმართეს, კარსა ეკლესიისასა სამხრითსა. და ჰბერვიდა წყალთაგან ნიავი და შალვიდა ფურცელსა ხისა მისგან და აძრევდა რტოთა მისთა. და იყო ხილვაჲ მისი შუენიერ და სულჰამო, ვითარცა სმენით ვიცით ხისა მისთჳს ალვისა. და ესე მოვჰკუეთეთ თუესა მარტსა კე~სა, დღესა პარასკევსა. და დაადგრა ხჱ იგი ოც და ათჩჳდმეტ დღედმდე, და არა შეიცვალა ფურცელი მისი, ვითარცა ძირსა ზედა მდგომარისაჲ თავსა წყაროჲსასა, ვიდრემდის ყოველნი ხენი მაღნარისანი შეიმოსნეს ფურცლითა და ხენი ნაყოფიერნი შეიმკვნეს ყუავილითა. 

(1 მაისს – ჯვრის დამზადება, 7 მაისს – მისი აღმართვა, ჯვრის სასწაულები)

მაშინ თთუესა მაისსა ერთსა შეიქმნნეს ჯუარნი ესე და შჳდსა მის თჳსასა აღემართნეს ჴელის დადებითა მეფისაჲთა, სიხარულითა და დიდითა წადიერებითა ყოვლისა ქალაქისაჲთა, იყვნეს რაჲ ყოველნი იგი ეკლესიასა შინა. და იხილეს სიმრავლემან ქალაქისამან ბნელთა მათ ღამეთა, და აჰა ჩამოვიდის ჯუარი ცეცხლისაჲ დაგჳრგჳნებული ვარსკულავითა და დაადგრის ზედა ეკლესიასა ვიდრე განთიადმდე, და ყოველნი ადიდებდეს ღმერთსა ამას ზედა. და განთიად, რიჟურაჟუს ოდენ, გამოვიდის მისგან ორი ვარსკულავი: ერთი იგი წარვიდის აღმოსავალით, და ერთი დასავალით, და იგი თავადი ეგრე-ვე დგან მბრწყინვალედ, და ნელიად – 22 ნელიად განდგის მიერ კერძო არაგუსა და დადგის ბორცუსა ზედა კლდისასა, ზემო კერძო, ახლოს წყაროსა მას, რომელი-იგი აღმოადინეს ცრემლთა წმიდისა ნინოჲსთა, და მუნით აღმაღლდის ზეცად. ესე მრავალგზის იხილა ყოველმან სიმრავლემან ერისამან მაცხოვარებაჲ ღმრთისა ჩუენისაჲ. მაშინ-ღა ვიწყეთ ნეტარისა ნინოჲსა კითხვად, ვითარმედ: “რაჲ-მე არს, რამეთუ გამოვიდის ნაბერწყალი და წარვიდის აღმოსავალით და დასავალით?” ხოლო წმიდამან მან ჰრქუა მეფესა და ყოველსა ერსა: “განავლინენით კაცნი მთათა ზედა მაღალთა აღმოსავალად ვიდრე კახეთისა მთადმდე, და დასავალით, ვიდრე მიაწევდეს სამეუფოჲ შენი. და ოდეს მთიებნი იგი გამობრწყინდენ, იხილონ, თუ სადა დადგენ და მუნ-ცა აღჰმართენით ორნი ესე ჯუარნი საცოდ ყოველთა ქრისტეანეთა და დასამჴობელად მტერისა”. ხოლო მეფემან ყო ეგრეთ და შეიცვნა თავნი მთათანი მიწყებით ათ დღე, ესე იყო პარასკევსა, შაბათადღა განთენებოდა, და იყო სასწაული იგი-ვე, იქმნა ეგრე-ვე, ვითარცა ყოვლად-ვე იქმნის. ხვალის დღე მოვიდეს დასავალითნი იგი, რომელნი-იგი დგეს მთათა ზედა, რომელ არს მთაჲ ქუაბთათავისაჲ, და უთხრეს მეფესა, ვითარმედ დაადგრა ვარსკულავი იგი მთათა თხოთისათა და შთავიდა ერგჳს კასპისასა და დაადგრა ადგილსა ერთსა და ნელად უჩინო იქმნა. ეგრე-ვე მოვიდეს აღმოსავალით და თქუეს: “ვიხილეთ ვარსკულავი იგი აქაჲთ მომავალი და დაადგრა დაბასა ბოდს კახეთისა ქუეყანასა”. მაშინ ბრძანა ნეტარმან ნინო, რაჲთა წარიხუნენ ორნი ესე ჯუარნი და აღჰმართნენ ერთი თხოთს, სადა-იგი ამხილა ღმერთმან მეფესა ძალი თჳსი, “და ერთი იგი მიეც სალომეს უჟარმელსა, ჭეშმარიტსა მჴევალსა ქრისტესსა, და აღჰმართოს იგი უჟარმას ქალაქსა. და დაბაჲ ბოდისი არა წინა-აღუდგეს ქალაქსა მეფეთასა, რამეთუ ერისა სიმრავლჱ არს მუნ. დაბაჲ კულა ბოდისი თჳთ ვიხილოთ სათნოჲ იგი ადგილი ღმრთისაჲ”. და ვყავთ ეგრეთ, ვითარცა გჳბრძანა ჩუენ წმიდამან ნინო. ხოლო ესე სასწაულთაგან ზეცისათა ჩუენებული პატიოსანი ჯუარი მცხეთისაჲ აღვიპყართ ჴელითა კაცობრივითა და მივედით ბორცუსა მას ქუეშე, წყაროსა მას ზედა და ვათიეთ ღამჱ და ვილოცევდით ღმრთისა მიმართ. ხოლო ნეტარი წმიდაჲ ნინო ცრემლითა განჰზავებდა წყაროსა მას, და იქმნებოდეს კურნებანი და სასწაულნი დიდ-დიდნი. და ხვალის დღე აღვედით კლდესა მას ზედა. და მივიდა ნეტარი ნინო და დავარდა ქვათა მათ ზედა ბორცჳსათა, და ტიროდა იგი და მეფჱ და ყოველნი მთავარნი და ყოველი იგი სიმრავლჱ ერისაჲ, მამათაჲ და დედათაჲ, და [იყო] ყრმათა ჩჩჳლთა ჟივილი, ვიდრემდის მთანიცა ჴმა-სცემდეს. და დასდვა ჴელი წმიდამან ნინო ერთსა ქვასა და მრქუა მე: “მოვედ, შენდა ჯერ-არს, დასწერე ჯუარი ქვასა ამას”. და მე ვყავ ეგრეთ. და მუნ აღჰმართეს ჯუარი იგი დიდებული მეფეთა. და მოდრკა მეფჱ მუჴლთა თჳსთა ზედა და ყოველნი მთავარნი, და ყოველი სიმრავლჱ ერისაჲ და თავყუანის-სცეს ძლევით შემოსილსა ჯუარსა, და აღიარეს ჯუარ-ცუმული იესუ ქრისტე ჭეშმარიტად ღმრთად და ძედ ღმრთისა ცხოველისად და ჰრწმენა სამებით დიდებული ღმერთი ყოველთა, რომელსა შუენის დიდებაჲ უკუნითი უკუნისამდე, ამენ. 

ხოლო დედანი იგი მთავარნი არასადა განეშორებოდეს წმიდასა ეკლესიასა და სუეტსა ნათლისასა და ჯუარსა ცხოველსა, რამეთუ ჰხედვიდეს სასწაულთა მათ უზომოთა და კურნებათა მიუთხრობელთა. მაშინ დაუტევა წმიდამან ნინო მცხეთაჲ ქალაქი და წარვიდა მთეულთა ხარებად პირუტყუთ-სახეთა მათ კაცთა და შემუსრვად კერპთა მა[თ]. ხოლო აქა შინა დაუტევა აბიათარ, ჰურია-ყოფილი იგი მღდელი, რომელი იყო მეორჱ პავლე, რომელი არა დასცხრებოდა ღამე და დღე ქადაგებასა ქრისტესსა, დიდებასა მისსა, ვიდრემდის სივლტოლად იწყეს ჰურიათა ხოლო ბაგინისათჳს [ა]იძულებდა მეფესა, რაჲთა არა შეძრან ნაშენები იგი მისი, არამედ რაჲთა შესძინოს აღშენებაჲ. 

რამეთუ ვიდრე არღა გამოჩინებულ იყო ახალი მადლი ქუეყანასა ამას, მუნ შინა იყო დიდებული სახელი საუკუნოჲსაჲ მის ღმრთისაჲ. და ერჩდა მეფჱ მისთა დღეთა, და იყვნეს მუნ შინა ელიოზის ნათესავნი მღდელად ჰურიათა ზედა. 23 \

აღმართებაჲ პატიოსნისა ჯუარისაჲ მცხეთისაჲ და მერმე კუალად გამოჩინებაჲ 

და იყო რაჟამს მოიქცა ყოველი ქართლი, ზრახვა-ყვეს მღდელთა მათ, რომელნი მოსრულ იყვნეს საბერძნეთით, აღმართებად ნიში ჯუარისაჲ. ჰრქუეს მღდელთა მათ მირეან მეფესა: “ჯერ და წეს-არს აღმართებად საუფლოჲ ნიში ჯუარისაჲ”. და სათნო უჩნდა მეფესა და ყოველსა ერსა. და სიხარულით შეიწყნარეს სიტყუაჲ იგი მღდელთაჲ მათ და სწავლაჲ. და უბრძანა მირეან მეფემან ძელი საჯუარედ. წარვიდეს ხურონი და მოჰკუეთეს ხჱ ერთი ჰაეროვანი. და უბრძანა მეფემან შესაქმედ ჯუარი. ხოლო მღდელნი იგი ასწავებდეს სახესა მას ჯუარისასა, და რაჟამს შექმნეს ჯუარი იგი, მოვიდეს და უთხრეს მირეან მეფესა ხუროთა მათ, ვითარმედ: “შევქმენით ჩუენ ჯუარი იგი, ვითარცა მღდელთა მათ გუასწავეს”. და მეყს აღდგა მეფჱ იგი სიხარულით და ყოველმან ერმან იხილეს სახჱ იგი ჯუარისაჲ მის. და დაუკჳრდა ფრიად და ადიდებდეს ღმერთსა. მას ჟამსა გულისხმა-ყო და მოეჴსენა მეფესა, ოდეს-იგი დღჱ დაუბნელდა მთასა ზედა. 

ვითარ-იგი ნათელი მბრწყინვალებისა დიდისაჲ იხილა მსგავსად ჯუარისა, და ვითარ იხილა, იცნა. მაშინ უთხრობდა მღდელთა მათ და ყოველსა ერსა ხილვასა მას და ვითარ განუნათლა ბნელი იგი ნიშმან ჯუარისამან წინაშე თუალთა მისთა. მაშინ, ვითარცა ესმა ერსა მას სიტყუაჲ იგი მეფისაჲ, უმეტესად-ღა და უფროჲს ჰრწმენა იესუ ქრისტე და ნიში იგი ჯუარისა მისისაჲ, და ყოველთა ერთობით სიხარულით თაყუანის-სცეს მას და ადიდებდეს ღმერთსა. 

მაშინ განაზრახვიდა მეფჱ ყოველსა მას ერსა, ვითარმედ რომელსა-მე ადგილსა აღჰმართონ სახჱ იგი ჯუარისაჲ. ხოლო კაცად-კაცადი იტყოდა, სადა ვის მარჯუე უჩნდა, არამედ ვერ სადა გამოირჩიეს. მას ჟამსა მირეან მეფჱ ილოცვიდა და იტყოდა: “უფალო იესუ ქრისტე, რომელი გურწამ ტყჳსა ამის მიერ და გუასწავეს მღდელთა ამათ შენთა, შენ, იესუ ქრისტე, რომელმან თავი თჳსი დაიმდაბლე და ხატი მონებისაჲ შთაიცუ სიმდაბლითა შენითა, რომელი გარდამოჰჴედ კურთხეულთაგან წიაღთა მამისათა, რომელმან დაუტევენ ჩუენთჳს საყდარნი, უფლებანი და ძალნი და დაემკჳდრე საშოსა წმიდისა ქალწულისასა,და მერმე ჯუარს-ეცუ პონტოველისა პილატეს ზე, დაეფალ გულსა ქუეყანისასა და მესამესა დღესა ასდეგ და აღასრულე ყოველი-ვე თქუმული წინაჲსწარმეტყუელთაჲ, აღჰმაღლდი ზეცად და დაშჯედ მარჯუენით მამისა, და მერმე მოსლვად ხარ განშჯად ცხოველთა და მკუდართა, და დაგჳტევე ჩუენ ნიში ჯუარისა შენისაჲ დასარღუეველად უხილავთა მანქანებათა მტერისათა; ხოლო ჩუენ, მოშიშთა შენთა, მოგჳღებიეს სასწაულად, რაჲთა განვერნეთ პირსა ეშმაკისასა, რომლისაგან-ცა წარტყუენულ ვიყვენით. ხოლო აწ შენ, უფალო ღმერთო მაცხოვარო ჩუენო, ინებე გამოცხადებაჲ ადგილისაჲ, რომელსა აღვჰმართოთ ნიში ჯუარისა შენისაჲ, რაჲთა იხილონ მოძულეთა ჩუენთა და ჰრცხუენოდის, რამეთუ შენ, უფალი, შემეწიე ჩუენ და ნუგეშინის-მეც ჩუენ”. 

და ვითარცა შემწუხრდა, მას ღამესა ჩუენებით დაადგრა ანგელოზი უფლისაჲ მირეან მეფესა და უჩუენა მას ბორცჳ ერთი არაგუსა წიაღ კერძო, მახლობელად მცხეთასა და ჰრქუა მას: “ესე ადგილი გამოურჩევიეს ღმერთსა. ამას ზედა აღჰმართე ნიში ჯუარისაჲ“. და ვითარცა განთენა, უთხრა მირეან მეფემან მღდელთა მათ ჩუენებაჲ იგი ანგელოზისაჲდა სიტყუაჲ-ცა იგი, რომელ ჰრქუა. და ბორცჳ-ცა იგი, რომელი უჩუენა. 

ვითარცა ესმა ჩუენებაჲ იგი და ადგილი-ცა იგი იხილეს, სათნო უჩნდა ყოველსა ერსა ბორცჳ იგი, და სიხარულითა და გალობითა დიდითა ყოველთა ერთბამად აღიღეს ჯუარი იგი და აღჰმართეს ბორცუსა მას ზედა მძლჱ ნიში ჯუარისაჲ მცხეთასა მახლობელად, მართლ წინაშე აღმოსავალით, დღესა კჳრიაკესა, აღვსებისა ზატიკის ზატიკსა. 

და ვითარცა აღემართა ნიში ჯუარისაჲ ქუეყანასა მას ქართლისასა, მეყსეულად მას ჟამსა დაეცნეს ყოველნი კერპნი, რომელნი იყვნეს საზღვართა ქართლისათა, და შეიმუსრნეს, და საკერპონი დაირღუეს. ვითარცა იხილეს ესე საკჳრველი საქმჱ და სასწაული, რომელი ქმნა ძლევის-მყოფელმან მან ნიშმან ჯუარისამან კერპთა ზედა, უფროჲს განუკჳრდებოდა საქმჱ ესე და ადიდებდეს ღმერთსა და სიხარულით თავყუანის-სცემდეს პატიოსანსა ჯუარსა. 

და ყო მირეან მეფემან და ყოველმან ერმან მცხეთისამან შესაწირავი დიდი მას დღესა შინა პატიოსნისა ჯუარისა. და დააწესეს დღესასწაული ძლევით შემოსილისა ჯუარისაჲ აღვსებისა ზატიკის ზატიკსა, დღესა კჳრიაკესა, ყოველმან ქართლმან, ვიდრე დღენდელად დღედმდე და ვიდრე უკუნისამდე.

და იყო რაოდენისა-მე ჟამისა შემდგომად, მარტჳლიისა უკუანა, იხილეს სასწაული დიდი და საშინელი დღესა ოთხშაბათსა. აჰა ესერა სუეტი ნათლისაჲ სახედ ჯუარისა დგა ზედა ჯუარსა მას და ათორმეტნი ანგელოზნი დაგჳრგჳნებულ იყვნეს გარემოჲს მისა, ეგრე–ვე სახედ ათორმეტნი ვარსკულავნი დაგჳრგჳნებულ იყვნეს. ხოლო ბორცჳ იგი ჯუარისაჲ ერთ–სახედ კუმოდა სულნელად. 

და ვითარ ჰხედვიდეს სასწაულსა მას, მრავალნი უღმრთოთაგანნი მოიქცევოდეს და ნათელს-იღებდეს და აღაშენებდეს ეკლესიათა. ხოლო მორწმუნენი უფროჲს განმტკიცნებოდეს და ადიდებდეს ღმერთსა. 

და მერმე კუალად იხილეს სხუაჲ სასწაული პატიოსნისა ჯუარისაჲ: ვითარცა ცეცხლი დგა და ვითარცა ალი ეგზებოდა ზედა თავსა ჯუარისასა სამგზის მზისა უბრწყინვალესი, და ვითარცა საჴუმილისა რაჲ ნაბერწყალი აღვალნ ძლიერად, ეგრე სახედ იყო: აღვიდოდეს ანგელოზნი და გარდამოვიდოდეს ზედა პატიოსანსა ჯუარსა. ხოლო ბორცჳ იგი ჯუარისაჲ იხარებდა ძლიერად და ყოველი ქუეყანაჲ იძრვოდა, და მთათა და ბორცუთა და ღელეთა არმური სულნელებისაჲ აღვიდოდა ცამდე, და კლდენი შეიმუსრვოდეს, და სულნელებაჲ დიდძალი მიეფინებოდა ყოველსა ქუეყანასა. 

და ესე არა ზედა-მოჲთ იყო და არცა თანა-წარსლვით, არამედ მყოვარ ჟამ. და ჴმანი დიდნი ისმოდეს და ყოველი იგი ერი ჰხედვიდა მას და ესმოდა ოხრაჲ იგი გალობისაჲ; შეშინდეს და დაუკჳრდა ფრიად, შიშით და ძრწოლით თავყუანის-სცემდეს პატიოსანსა ჯუარსა და სიხარულითა დიდითა ადიდებდეს ღმერთსა. და იყო რაოდენისა-მე ჟამისა შემდგომად, ვითარცა სასწაულნი და ხილვანი დასცხრებოდეს, ეგრე-ვე ძრვანი იგი დიდ-დიდნი და საშინელნი და-ვე-სცხრეს. 

და შემდგომად ამისა სხუანი მრავალნი სასწაულნი და ნიშნი იქმნებოდეს ზედა პატიოსანსა ჯუარსა ზეცით გარდამო. და ჰხედვიდა ყოველი ერი და შიშით და ძრწოლით მივლენედ თავყუანის-ცემად გულს-მოდგინედ პატიოსანსა ჯუარსა და სიხარულით ადიდებედ ღმერთსა. 

მას ჟამსა იყო ვინმე კაცი ერთი მოშიში ღმრთისაჲ, რომელსა ერქუა რევ, ძჱ მეფისაჲ. და იყო ძჱ რევისი სნეულ და მიწევნულ სიკუდიდ. რამეთუ იგი ხოლო მარტოჲ ესუა, მოიღო იგი და დააგდო წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა და ცრემლით ითხოვდა მისგან: “უკუეთუ მომიბოძო ყრმაჲ ესე, გუმბადი აღვაშენო საყოფლად შენდა“. 

და ვითარცა იგი მწარედ და უწყინოდ ტიროდა წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა, მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმაჲ იგი, და სიხარულითა დიდითა წარიყვანა და ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. მერმე მოვიდა აღნათქუემისა აღსრულებად და ყო მადლისა მიცემაჲ და დიდი სიხარული, 

და გულს–მოდგინედ გუმბადი აღაშენა მცხეთისაჲ რევის ძემან, და წლითი–წლად მოვიდის და აღასრულის მსახურებაჲ იგი პატიოსნისა ჯუარისაჲ. 

და მიერითგან უფროჲს-ღა და უმეტეს მოვიდოდეს სნეულნი მრავალნი და უძლურნი და განიკურნებოდეს და სიხარულით ადიდებდეს ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. იყო ვინმე ჭაბუკი ერთი და ორნი-ვე თუალნი დადგომილ იყვნეს. მოვიდა და შეუვრდა პატიოსანსა ჯუარსა და ევედრებოდა იგი გულს-მოდგინედ. და შემდგომად შჳდისა დღისა აღეხილნეს თუალნი მისნი და სიხარულით ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. 

დედაკაცი ვინმე იყო მარადის გუემული სულითა უკეთურითა, და ეგოდენ გუემაჲ მოიღო, რაჟამს პატიოსანსა ჯუარსა შეამთხუევედ, სამოსელსა ჯუარისასა მოაპებნ. და იყო მეათოთხმეტისა დღისა შემდგომად განიკურნა დედაკაცი იგი და წარვიდა იგი ფერჴითა თჳსითა სიხარულით, ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. 

კუალად იყო ვინმე დედაკაცი სხუაჲ, და ესუა მას ძჱ და მეყსეულად დასწყჳდნა ყრმასა მას; და აღიქუა იგი დედამან მისმან, მოიღო იგი და დააგდო წინაშე პატიოსანსა ჯუარსა, 

და იდვა ყრმაჲ იგი მწყდარი წინაშე წმიდასა ჯუარსა დილეულითგან ვიდრე მწუხრადმდე, ხოლო დედაჲ ყრმისაჲ მის ტირილით ილოცვიდა წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა. და ეტყოდეს მას მუნ მდგომარენი: “მომკუდარ არს ეგე. წარიღე და დაჰმარხე და ნუღარა აწყინებ!” ხოლო მან არა წარიკუეთა სასოვებაჲ, არამედ უფროჲსად-ღა საწყალობელად ცრემლოოდა და ითხოვდა შეწევნასა. 

და მწუხრისა ოდენ ჟამსა სულნი უკუნ-იხუნა ყრმამან მან და თუალნი აღიხილნა და შემდგომად სამისა დღისა განკურნებული წარიყვანა იგი დედამან თჳსმან და ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. და ვითარცა იხილ[ნ]ეს ყოველთა სასწაულნი ესე დიდებულნი პატიოსნისა ჯუარისანი, მრავალნი უშვილონი მოვლენედ და ილოცვედ მისგან შვილიერებასა და შვილითა განმაძღარნი ადიდებედ ღმერთსა და შესაწირავთა და მადლთა მისცემედ პატიოსანსა ჯუარსა. არა ხოლო თუ რომელნი მუნ მივლენედ და მათ ოდენ მიჰმადლებნ სათხოველსა, არამედ მათ-ცა, რომელნი შორს არიედ, გინათუ ბრძოლასა, ღუაწლსა შინა ხადიედ პატიოსანსა ჯუარსა მცხეთისასა, 25 მუ[ნ]თქუესვე მძლე-ექმნ[ნ]იან მტერთა, შეწევნითა პატიოსნისა ჯუარისაჲთა, და დიდითა სიხარულითა მოვიდიან მადლისა მიცემად პატიოსნისა ჯუარისა. მრავალნი უღმრთონი-ცა ჭირსა შეცჳვეს, ხოლო რაჟამს სარწმუნოვებით ჰხადოდეს პატიოსანსა ჯუარსა მცხეთისასა, მუნქუეს-ვე განერნიან, და სიხარულითა დიდითა მოვიდიან თავყუანის-ცემად პატიოსანსა ჯუარსა, და ნათელი მოიღიან, და სიხარულით ადიდებედ ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. ხოლო სხუანი მრავალნი მრავალსა ჭირსა შეცჳვეს და ვედრებითა პატიოსნისა ჯუარისაჲთა განერნიან, და მრავალნი სნეულნი პირად-პირადითა სენითა მავლენედ ვედრებად პატიოსნისა ჯუარისა და განიკურნებიედ ვიდრე დღენდელად დღედმდე. და სხუანი-ცა სასწაულნი იქმნებოდეს წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა ზეცით გარდამო ღმრთისა მიერ, რომელნი არა დაწერილ არიან წიგნსა ამას. ხოლო ესე ოდენ დაიწერნეს საქებელად ღმრთისა და სადიდებელად პატიოსნისა ჯუარისა და რაჲთა ჩუენ ყოველნი ვადიდებდეთ მამასა და ძესა და წმიდასა სულსა, რომლისაჲ არს დიდებაჲ აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე, ამენ. 

წიგნი, რომელი დაწერა მირეან მეფემან ქართლისამან ჟამსა სიკუდილისასა, აღწერა ჴელითა იაკობ მთავარებისკოპოსისაჲთა და მისცა სალომეს უჟარმელსა, ძის ცოლსა თჳსსა, რომელი მეცნიერ იყო ყოველსა–ვე ჭეშმარიტად.

(მეფე მირიანის წიგნი)

და იყო ჟამსა მას, რომელსა მოიჴსენა უფალმან ქუეყანაჲ ესე ჩრდილოჲსაჲ, დაბნელებული ცოდვითა და სავსე ცთომითა ეშმაკისაჲთა, ვიყვენით ჩუენ ვითარცა ცხოვარნი კლვადნი, რამეთუ ვარ მე ოც და მეათექუსმეტჱ მეფჱ, ვინაჲთგან მამანი ჩუენნი მოივლინნეს ვიდრე დღეთა ჩემთამდე (შენიშვნა-აქ თავისი თავი მირიან მეფეს მიაჩნია არა სპარსეთის შაჰის ძედ, არამედ ფარნავაზიანად, ამიტომაც არის ტახტზე პირველმამიდან, ანუ ფარნავაზიდან ათვლით 36-ე მეფე) 

და შეჭამნეს შვილნი მათნი მსხუერპლად კერპთათჳს საძაგელთა და უბრალოჲ იგი ერი ქუეყანისაჲმის, და რომელნი შვილთა მათთა, ვითარცა თივასა, თიბდეს მამანი ჩუენნი, რაჲთა სათნო-ეყვნენ კერპთა, და უფროჲს ხოლო ორთა მათ მთათა, არმაზისა და ზადენისა, რომელთა ქვანი-ცა მათნი დაულტვან სისხლითა ჩჩჳლთაჲთა. და ღირს-ცა არიან მთანი იგი ასპოლვად ცეცხლითა, რისხვითა ღმრთისამიერითა. ხოლო ოდეს მოიწია ჟამი და მოვიდა ნეტარი ესე დედაკაცი, მოციქული და მახარებელი ძისა ღმრთისაჲ, წმიდაჲ ნინო, პირველ ვითარცა ტყუე, ვითარცა უცხოჲ და ვითარცა მწირი, ვითარცა შეუწევნელი ვითარცა უსმი და უტყჳ, რომელი-ცა აწ მექმნა ჩუენ ტყუე იგი – დედოფალ, უცხოჲ იგი — დედა, შეუწევნელი — შესავედრებელ ყოველთა, და უტყჳ იგი — ქადაგ ძლიერ და მეცნიერ დაფარულთა ჩემთა გულის-სიტყუათა, ამან წმიდამან აღანთო გულსა ჩემსა სანთელი ნათლისაჲ და შუვაღამეს ოდენ მეჩუენა მე მზჱ მბრწყინვალჱ, ქრისტე ღმერთი ჩუენი, რომლისა ნათელი მისი არა მოაკლდეს უკუნისამდე. 

და მექმნა ჩუენ მოძღუარ და შემრთნა ჩუენ ერსა ქრისტესსა ნათლის-ღებითა წმიდითა და პატიოსნისა ძელისა თავყუანის-ცემითა. 

და მო-მცა ჩუენ შჯული ახალი ცხორებისაჲ და სიხარულისაჲ და ღირს-მყვნა გემოჲს-ხილვად საიდუმლოთა უხრწნელთა ზეცისათა. მე ვიქმენ მორჩილ ბრძანებათა მისთა, რომელი-ცა მასწავა 

და აღვაშენე ეკლესიაჲ სალოცველად სამოთხესა მას მამათა ჩემთასა, და მას შინა სუეტი ესე ნათლისაჲ, რომელი-ცა მე ყოვლად ვერ შეუძლე ყოვლითა ძალითა და ცნობითა კაცობრივითა, ხოლო ღმერთმან მაღალმან მოავლინა ერთი მსახურთა მისთაგანი და წამის-ყოფითა მისითა ქუეყანით ცად აღიწია. 

და თჳთ თუალნი თქუენნი ხედვენ საშინელებასა და საკჳრველებასა მისსა და მერმე კურნებათა მათ მისთა. და ოდეს მაუწყა აღმართებაჲ, წარვავლინენ ხურონი ძიებად ხესა. 

და ვითარ პოვეს ხჱ ერთი მარტოჲ, მდგომარჱ კლდესა ზედა, რომლისადა არა მიხებულ იყო ჴელი კაცისაჲ, არამედ მონადირეთაგან სმენით გუესმინა სასწაული ხისაჲ მის, რამეთუ ოდეს ირემსა-ღა ეცის ისარი, მიივლტინ ბორცუსა მას ქუეშე, რომელსა ზედა დგა ხჱ იგი, და სწრაფით ჭამნ თესლსა მას მის ხისასა ჩამოცჳვნებულსა და სიკუდილისაგან განერის. 

ესე მითხრიან და ვიყავ დაკჳრვებულ ამისთჳს. მოვჰკუეთე მე ხჱ იგი და შევქმნენ მისგან სამნი ჯუარნი: ერთი ესე, რომელ ზეცით იყო სასწაული მისი, და ერთი აღვჰმართე ადგილსა მას, სადა–იგი მხილებაჲ უფლისამიერი ვიხილე, მთასა ზედა თხოთისასა, ხოლო ერთი იგი ქალაქსა უჟარმას, რომელი წარიღო სალომე. 

და აღვაშენე ეკლესიაჲ მაყულოვანსა მას შინა ნინოჲსსა, და ვქმენ მას შინა საქმჱ, ქმნული უჩინოჲ და ცხადი, დიდებაჲ მაყულოვანთა მათ, რამეთუ არა გამოვაჴუ ფურცელი ერთი–ცა მათგან, არამედ ხარისხითა გარე–შევიცვენ, რამეთუ მეხილვნეს მრავალნი სასწაულნი მას შინა და კურნებანი დიდნი. 

და აღვაშენე ზემოჲ ეკლესიაჲ თავისა ჩემისათჳს ქვითა და ერისა სიმრავლითა, რამეთუ ქუემოსა ეკლესიასა ერქუა “წმიდაჲ წმიდათაჲ“ 

და ყოვლად-ვე ვერ ვიკადრებდი კართა მისთა განხუმად თჳნიერ ხოლო დღესა კჳრიაკესა, არცა შესლვად ვინ იკადრებდა თჳნიერ მღდელთასა, რომელნი გალობედ მას შინა, რამეთუ შიში დიდი დაცემულ იყო ყოველსა ზედა კაცსა სუეტისა მისგან ცხოველისა. 

და ჰხედვიდა ყოველი კაცი სუეტსა მას ვითარცა ძალსა ღმრთისასა. 

და მიხედვად-ცა ვერ ეძლო კაცთა სართულსა მისსა, რომელსა თჳთ ვხედავთ. 

და ვერ ვიკადრე წინაშე მისსა აღმოკუეთად მიწაჲ სამარედ ჩემდა, რაჲთა-მცა დავსხენ ჴორცნი ჩემნი მის წინაშე, რამეთუ მეშინოდა მისგან 26 ცოდვისა ოდენ მოქმედსა. 

და შევიმზადე ზემო საფლავი ჩემი, რაჲთა თუალსა მისსა მივჰრიდო და წყალობასა მისსა მივემთხჳო აღდგომასა. 

და ვითარცა შევიმზადე კეთილთა ღმრთისათა განსრულებასა ჩემ ზედა და ვიტყოდე, ვითარმედ: “შევჰვედრო სული ჩემი დედასა ჩემსა წმიდასა ნინოს”, ხოლო წმიდამან მან შეჰვედრა სული თჳსი უბიწოჲ ჴელთა დამბადებელისა თჳსისათა, რამეთუ აღასრულა ყოველი-ვე მცნებაჲ ღმრთისაჲ და სწავლაჲ წმიდისა მის დედის ძმისა მისისა, მამისა ჩუენისა პატრიაქისაჲ და დაგუაობლნა ჩუენ ახლად–შობილნი ჩჩჳლნი უმეცარნი. 

და ფრიად შევძრწუნდი სულითა ჩემითა და ყოველი ნათესავი ჩრდილოჲსაჲ აღივსო მწუხარებითა, რამეთუ აღმოოდენ-სრულ იყო მზჱ სიმართლისაჲ და მო-ოდენ-ფენილ იყო ჭეშმარიტი. 

და დაფარა ღრუბელმან წმიდაჲ ნინო. ხოლო წმიდაჲ იგი ყოვლად-ვე ნათელსა შინა არს და ყოველთა განგუანათლებს. ხოლო მე განვიზრახე წმიდაჲ იგი გუამი მისი რაჲთა-მცა წარმოვიდე გულს-მოდგინებითა დიდითა აქა, წინაშე სუეტსა ნათლით შემოსილსა და არა ვპოვე ღონე ყოვლად-ვე, რამეთუ ვერ განძრეს ორასთა კაცთა მცირე იგი ცხედარი, რომელსა ზედა შეისუენა წმიდამან და სანატრელმან ნინო. მაშინ დავჰმარხეთ წმიდაჲ იგი გუამი მისი ყოვლად-ვე დიდებულისაჲ ბოდს, დაბასა კახეთისასა. (შენიშვნა – საბჭოთა ისტორიკოსები ბოდ-ბოდბეს ჰერეთის ან ალბანეთის ქალაქად მიიჩნევენ, ხოლო წმ. მეფე მირიანი ბოდბეს კახეთის ქალაქს უწოდებს).და ვეგლოვდით სიობლესა ჩუენსა ოც და ათ დღე ყოვლითურთ სამეუფოჲთ ჩემით. და აღვაშენე მას ზედა ეკლესიაჲ (შენიშვნა – მაშასადამე, ბოდბის ეკლესია ააგეს არა ალბანელებმა, როგორც მიაჩნია … და მიღებულია საერთოდ, არამედ ააგო ქართლის მეფე – მირიანმა).

და განვადიდე ფრიად, და მისითა მეოხებითა მაქუს სასოვებაჲ ძისა ღმრთისაგან და სარწმუნოვებასა ზედა დაუსაბამოჲსა ღმრთისა მამისასა და ყოვლად ძლიერისა ძისასადა ცხოველსმყოფელისა სულისა წმიდისა უკუდავისასა. და ვეძიებ და მოველი აღდგომასა მკუდრეთით და შევჰვედრებ სულსა ჩემსა ქრისტეს მეუფისადა, რომლისაჲ არს დიდებაჲ, სიმტკიცე და ძლიერებაჲ აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე, ამენ”.

VI-VII სს.

(ცეცხლთაყვანისმცემლების სიჭარბე)

ამან ჰერაკლე ტფილისს და მცხეთას და უჟარმას განავლინნა ქადაგნი, რაჲთა ყოველნი ქრისტეანენი ქალაქთა შინა ეკლესიათა შინა შემოკრბენ და ყოველნი მოგუნი და ცეცხლისა მსახურნი ანუ მოინათლნენ ანუ მოისრნენ.

ხოლო მათ ნათლის–ღებაჲ არა ინებეს, ზაკუვით თანა–აღერინეს ქრისტეანეთა, ვიდრემდის ყოველთა ზედა წარჰმართა მახჳლი და ეკლესიათა შინა მდინარენი სისხლისანი დიოდეს.

(შენიშვნა – ამ ეპოქის ქართულ ტექსტებში  ცეცხლთაყვანისმცემლობასთან დაკავშირებული ტერმინოლოგიაა გამოყენებული, რაც იმას მიუთითებს, რომ ასეთი ტექსტები მე-5 ან მე-6 საუკუნეებისაა, რადგანაც მე-7 საუკუნის დასაწყისიდან ჰერაკლე კეისრის ქართლსა და ირანში ლაშქრობის შემდეგ, ცეცხლთაყვანისმცემლობამ ძალა დაკარგა, ამის მიუხედავად, ქართულ ენაში ის მაინც შემორჩა, ერთი ასეთი სიტყაა წმიდა ნინოს ცხოვრებაში გამოყენებული სიტყვა „სამოთხე“, რომწმიდა ნინომ მეფე მიერიანის სამოთხეში მოიძია წმიდა კვართი,. სიტყვა „სამოთხე“ სანსკრიტული სიტყვა „სამადხი“-ს ქართული ფორმაა).

ხოლო ჰერაკლე განწმიდა შჯული ქრისტესი და წარვიდა. და ერის-თვობდა იგი-ვე დიდი სტეფანოზ,

და კათალიკოზი იყო ბართლომე მეორედ.

და შემდგომად ერის-თვობდა ადრნესე, და მისა ზე სამნი კათალიკოზნი იცვალნეს: იოვანე, ბაბილა, თაბორ.

და მისა შემდგომად ერის-თვობდა სტეფანოზ, ძჱ მისი და ამან განიშორა ჯუარისა ეკლესიაჲ და დადვა კრებაჲ ჯუარს ჯუარობასა ერთ თთუე. და ტფილისს დაჯდა სტეფანოზ, და კათალიკოზი იყო სამოველ. და მისა ზე-ვე — ევნონ.

და ჰამბავი მოჴდა, ვითარმედ ბაღდადი აგარეანთა დაიპყრეს-ო და ამისთჳს ბერძენთა ქუეყანაჲ ჯორსა აჰკიდეს და წარიღეს საბერძნეთა.

და მისა შემდგომად ერის-თვობდა გუარამ კურაპალატი ვ~*, და გუარამ ყრმაჲ ზ~, 

და მერმე არშუშა.

 ვახუშტი

 შედარებით ლაკონურია

ხერკისა და საგურამოსათჳს

ხოლო ბოკოწნის ჴევი ერთვის ჯიღაურს არაგუს. გამოსდის ერწოსა და მის შორისს მთას, მოდის აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად. ამას ქუეით ერთვის არაგუს ხერკის ჴევი ანუ თეზმის ჴევი. გამოსდის კუხეთის მთას ანუ იალონს, მოდის დასავლეთად. ხოლო ამის შესართავსა და ნარეკუავის შესართავს ქუეით არს, არაგჳს დასავლით, მთა სარკინეთისა და, აღმოსავლით, მთა მაღალი კუხეთისა, გაკუეთილი არაგჳთ. ორნი ესე მთანი პირისპირ მდებარენი და მერმე იალონად წოდებული ამისთჳს, რამეთუ, თუცა მას მთასა ზედა არს მცირეცა ღრუბელი ანუ ნისლი, არა იქმნების, თუმცა არა აღმოვიდეს ფიცხელი ქარი დიდი. ამ მთის თხემსა ზედა, მჭურეტელი არაგჳსა, მუხრანისა, ხერკისა, მცხეთისა და ტფილისისა, აღაშენა ციხე დ̃ მეფემან ფარნაჯომ და აღმართა მუნ კერპი ზადენი, და ამითი ეწოდა მთასა ამას ზედაზადენი. შემდგომად იგ მამათაგანმან მამამან იოვანემ ჰყო აქა მონასტერი და ეკლესია სადგურად თჳსად, და დაფლულ არს მუნვე. ამ ეკლესიის კამარიდამ სწუეთს წყალი, და უდგს ქუემორ ავაზანი ქვისა, და შეიკრიბვის მას შინა, არა გარდმოედინების და არცა აღმოვსებით მოაკლდების, უკეთუ აღმოიღო რითმე, და ჰკურნებს სენთაცა.

ხოლო მთა ესე კუხეთისა ანუ ზედაძნისა წარვალს აღმოსავლეთად და შეერთბამდების ერწოს მთასა, რომელი არს ხერკისა. და არს ამათ შორის ხერკი, არამედ აწ საგურამო ანუ თეზმის ჴევი. აქუს ხერკს: აღმოსავლით მთა ერწოსა და ამას შორისი: სამჴრით მთა ზედაძნისა; ჩდილოთ ნოკორნა-ბოკოწანს შორისი გორანი, ჩამოსული თიანეთის მთიდამ არაგუამდე; დასავლით არაგჳ. ხოლო მთა ზედაძნისა წარვალს უჯარმამდე, და მივალს, და დამდაბლდების ხორაუგს. აღმოსავლით აქუს ამ მთას ერწო, დასავლით გრდანი. ხოლო ზედაძნის მთას უძეს სამჴრით გრდანი და ჩდილოთ ხერკი, და არს ტყიანი მთა ესე და ნადირიანი, მცირე-წყლიან-მდინარიანი. კუალად ზედაძნის სამჴრით არს, ამავ მთის განკიდულს გორასა ზედა, მცხეთის პირისპირ, აღმოსავლით, არაგჳს კიდესა, მაღალს კლდესა ზედა ჯუარის მონასტერი, კეთილი, დიდშენი. 

აქ დაასუენა წმიდამან ნინომ ჯუარი, სუეტისაგან გამოკუეთილი. 

შემდგომად გურამ კურადპალატმან, ლ̃თ მეფემან, იწყო ეკლესია, ვინაჲთგან აქამდე ჯუარი უეკლესიოდ ესუენა, და ძემან მისმან დიმიტრიმ შეასრულა. ზის არქიმანდრიტი. ამის დასავლით, მუნვე კლდესა შინა, დის წყარო წმიდის ნინოსაგან, სასმისად კეთილი და ჰკურნებს სენთა. და არს გარემონი მისნი მლაშე და მწარენი და იგი ფრიად ტკბილი.

ამას ქუეით, გრდანამდე, არს ველი მთასა და მტკუარს შორისი, და არს დაბნები მთასა შინა მცირე წყაროთი, უვენახო, უხილო. ხოლო ჴეობა გრდანისა და მდინარე მისი გამოსდის ზედაძნის შესართავს ერწოს მთას, დის გრდანამდე ჩდილოდამ სამჴრით, მერმე აღმოსავლიდამ დასავლეთად და მიერთვის ავჭალას აღმოსავლიდამ მტკუარსა. ავჭალა არს მტკურის კიდესა ზედა, სანადირო კეთილი. ამ ავჭალის ბოლოს არს ჴევძმარი, ჩამოვარდების მშრალი ჴევი ქვიტკირის-ლილოდამ მტკურამდე. და ეს არს საზღვარი აწინდელი ქართლ–კახეთისა. აქამდე უწოდებენ საგურამოს ხერკითურთ გურამიანთ გამო. გარნა არს ესე საგურამო ნაყოფიერი ხილით, ვენახით, მარცვლით, თჳნიერ ბრინჯ-ბამბისა, პირუტყჳთა, ნადირითა, ფრინვლითა, ტყითა, ველითა და მთით შემკობილი. არამედ არ აკეთებენ აბრეშუმს აქა. განჰყოფს გრდანს: აღმოსავლით ერწოს მთა; სამჴრით ჴევძმარი, ლილო, მარტყოფი; ჩდილოთ მთა იალონი; დასავლით მტკუარი და არაგჳ.

8

მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის აგების საუკუნოვანი ეტაპები

ამგვარად, ქართული წერილობითი წყაროების თანახმად, მცხეთის ჯვრის ტაძრის ისტორია რამდენიმე ეტაპს მოიცავს. პირველი ეტაპი უკავშირდება რევის მიერ ჯვრისათვის აგებულ „კუბოს“, მეორე — გუარამ კურაპალატის მიერ დაწყებულ სამშენებლო სამუშაოებს, მესამე — დემეტრეს მიერ გაგრძელებულ მშენებლობას, ხოლო მეოთხე — ორი სტეფანოზის მიერ ტაძრისა და მისი გარემოს საბოლოო მოწყობას. კერძოდ, გურამ კურაპალატის ძემ სტეფანოზ ბაგრატიონმა დაასრულა ტაძრის მშენებლობა, ხოლო მეორე სტეფანოზმა, ადარნასე ხოსროიანის ძემ, ააგო გალავანი (ზღუდე) უკვე აშენებული ჯვრის დიდი ტაძრისა და მის ეზოში ააგო სასახლეები (დარბაზები).

ქართლის ცხოვრება წერს, მე-6 საუკუნეში დაზავდნენ სპარსეთი და ბიზანტი, შეთანხმდნენ, რომ ქართლი დარჩებოდა ქრისტიანულ ქვეყნად, იმპერატორის პატრონობით. ამით, ანუ რელიგიური თავისუფლებით ისარგებლა გურამ კურაპალატმა და მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის მშენებლობა დაიწყო, ანუ მან მცხეთის გორაზე აღმართული წმიდა ნინოს ჯვარი, რომელიც გადახურული იყო კუბით და გუმბათით, გადააქცია ტაძრად, კერძოდ მან მხოლოდ ნაწილობრივ ამოაშენა ტაძრის კედლები. მისი საქმე მისმა შვილებმა დემეტრემ და სტეფანოზმა გააგრძელეს, მალე სტაფანოზი მოკლა ბიზანტიის იმპერატორმა ჰერაკლე კეისარმა, ამასტანავე, მან შეცვალა სამეფო-სამთავრო დინასტია, მეფობა-ერისმთავრობა ჩამოართვა გურამ კურაპალატის შვილებს ანუ ბაგრატიონებს და გადასცა კახეთში თავშეფარებული ვახტანგ გორგასლის შთამომავლებს, კერძოდ ადარნასეს და მის შვილს სტეფანოზ ხოროიანებს, ეს სტეფაანოზი (ხოსროიანი), წყარის მიხედვით იყო არა მაშენებელი ჯვრის ტაძრისა, არმედ, მან მხოლოდ ჯვრის ტაძრის გალავანი-ზღუდე ააშენა და ასევე ეზოში ააგო სასახლეები, ამასთანავე დააწესა მისი დღესაწაულები, ეს იმას ნიშნავს, რომ ტაძარი საბოლოო სახით აიგო დემეტრე და სტეფანოზ ბაგრატიონების ანუ გურამ კურაპალატის ძეების მიერ, ხოლო სტაფანოზ ხოსროიანმა, ის კეთილმოაწყო. ჩანს, მან ეკლესიის ფასადზეც გამოასხვინა თავისი თავი.

ამის შესახებ წყარო წერს- „მაშინ მავრიკ კეისარმან იურვა ქართველთათჳს ქასრეს თანა, და რქუა: …აწ ბრძანებითა ღმრთისათა, ვინათგან სრულსა სიყუარულსა ზედა ვართ მე და შენ, და ქართლი ჩუენ შორის იყავნ თავის-უფალ მშჳდობით: მე ვარ მწე და მოურავი ყოველთა ქართველთა და ყოველთა ქრისტიანეთა”.მაშინ ერჩდა სპარსთა მეფე კეისარსა, და განთავისუფლდეს ქართველნი. და ესე გუარამ კურაპალატი დადგა მორჩილებასა ზედა ბერძენთასა. იყო კაცი მორწმუნე და მაშენებელი ეკლესიათა. 

ამან იწყო ეკლესია ჯუარისა პატიოსნისა; და აქამომდე ჯუარი ველსა ზედა იყო, და ქმნა ეკლესია წელთამდის ოდენ…ხოლო ამას გუარამ კურაპალატსა ესხნეს ძენი, რომელთა ეწოდებოდა სახელად ერთსა სტეფანოზ და მეორესა დემეტრე …

და ძმა სტეფანოზისი, სახელით დემეტრე, აღაშენებდა ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა. რამეთუ სენი-ცა იყო მის თანა ბოროტი, და ვერ შემძლებელ იყო განშორებად კარსა ეკლესიისასა და სტეფანოზ მთავრობდა ყოველსა ქართლსა ზედა, და დაჯდა იგი ტფილისს, და ჰმორჩილებდა იგი სპარსთა …

მეორმოცდაორე მთავარი ქართლისა, სტეფანოზ, ძე ადარნასე მთავრისა. ხოსროიანი … მან მოადგნა ზღუდენი ეკლესიასა ჯუარისა პატიოსნისასა, და აღაშენნა დარბაზნი, და დაუწერა კრება ყოველთა პარასკევთა, და მუნ შეკრბიან ყოველნი ეპისკოპოსნი და მღდელნი მის ადგილისა დაარისანი კათალიკოსის თანა, წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა; ადიდიან პარასკევი, ვითარცა დიდი პარასკევი …“ (ქ.ც., ტ.1. 1955. გვ.225-228)

რომელ წელს აკურთხა კირიონ 1 კათალიკოსმა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი?, კირიონი დაახლოებით 614-616 წლებში ქართლიდან გააძევა სპარსეთმა  ანტიმონოფიზიტური მიმართულების გამო (მონოფიზიტობას სპარსეთი მფარველობდა და ქალკედონიტობას ებრძოდა). 

ტაძრის კურთხევა მოხდა ჰერაკლე კეისრის სპარსეტში ლაშქრობამდე, შესაბამისად, გურამ კურაპალატის ძის სტეფანოზ ერისმთავრის დროს.დაახლებით 590-608 წლებში, ანუ საეკლესიო განხეთქილებამდე.608 წელს, სომესტა კატალიკოსმა თავის მრევლს აუკრზალა მცხეთის ტაძარსი ლოცვა, ის უკვე იყო აგებული და ნაკურთხი კირიონ კათალიკოსის მიერ.

შესაბამისად, ქართული წყაროები მცხეთის ჯვრის ტაძარს წარმოაჩენენ არა როგორც ერთდროულად აგებულ ნაგებობას, არამედ როგორც მრავალსაუკუნოვანი განვითარების შედეგად ჩამოყალიბებულ საკულტო და არქიტექტურულ კომპლექსს. სწორედ ამ ცნობების ინტერპრეტაცია წარმოადგენს მცხეთის ჯვრის აგების ისტორიის კვლევის ერთ-ერთ მთავარ საკითხს თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში.

მთელი კონცეფციისთვის გადამწყვეტია სიტყვა „კუბოს“ მნიშვნელობის დამტკიცება. 

სწორედ ეს „კუბაჲ“ წარმოადგენდა ჯვრის დიდი ტაძრის უძველეს ბირთვს, რომელიც მოგვიანებით არქიტექტურულად გარდაიქმნა და გაფართოვდა.

ჯვრის დიდი ტაძრის კონსტრუქციის სქემა

1. IV საუკუნე 

წმინდა ნინოს მითითებით მირიანმა აღმართა პატიოსანი ჯვარი მცხეთის ბორცვზე (მისი პოსტამენტი, ამაღლებული ქვის საფუძველი, რომელზედაც აღმართული იყო დიდ ზომის ხის ჯვარი) – დღემდეა შემორჩენილი მცხეთის ჯვრის დიდ ტაძარში.

• ხის ჯვარი ღია ცის ქვეშ იდგა. 

2. IV ს. შუა წლები (V საუკუნის დასაწყისი) 
3. • რევის ვაჟის სასწაულებრივი განკურნების შემდეგ:
   • აიგო ხის ჯვრის „საყოფელი“ „კუბაჲ“ ანუ გუმბათოვანი ოთხთაღოვანი ნაგებობა. მსგავსი იმ „ბაგინისა“, რომელზეც 23 წლით ადრე წმიდა ნინომ აღმართა პირველი ჯვარი.
4. (წმიდა ნინომ აღმართა პირველი ჯვარი მოგვთა უბანში მდებარე ბაგინზე, ცეცხლთაყვანისმცემელთა ქვის ნაგებობაზე, რაც იყო სიმბოლო ქრისტიანობის გამარჯვებისა. ამის შემდეგ ამ ნაგებობის ფორმა (ჯვართან ერთად) მისაღები გახდა).
5. VI საუკუნე
   • გურამ კურაპალატმა არსებული „კუბა“ (კუბური ბირთვი) უფრო მასშტაბურ ტაძრად გადააკეთა. 
   • დაემატა აფსიდები. 
   • სივრცეები შეივსო კედლებით. 
   • შენობა თანდათან მიუახლოვდა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის დღევანდელ ფორმას. 
6. VII საუკუნის დასაწყისი
   • ნაგებობა საბოლოოდ დასრულდა. 
   • აკურთხა კათალიკოსმა კირიონ I-მა. 

რევის კუბს ასევე ერქვა „ გუმბადი“ -„გუმბადი აღაშენა მცხეთისაჲ რევის ძემან“

ძველ ქართულში „გუმბადი“, ჩვეულებრივ, უკვე არქიტექტურულ ფორმას აღნიშნავს და არა უბრალოდ გადახურვას.

---

კუბაჲ, გუმბადი და ჩაჰართაღი

წმიდა ნინოს „ბაგინის“ შედარება შეიძლება გუმბათიან ნაგებობა – სასანურ ჩაჰართაღთან (čahār ṭāq).

ჩაჰართაღის ძირითადი ნიშნებია:

• კვადრატული საფუძველი; 
• ოთხი დიდი თაღი; 
• ცენტრალური სივრცე; 
• გუმბათი ზემოდან. 

თუ მცხეთის ბორცვზე V საუკუნეში მსგავსი ნაგებობა აიგო, მაშინ იგი მართლაც შეიძლება ყოფილიყო ის ბირთვი, რომელსაც შემდგომში ჯვრის მონასტრის არქიტექტურა დაეფუძნა.

ეს მით უფრო საინტერესოა, რომ IV-VI საუკუნეების ქართლი კულტურულად სწორედ ირანულ და ქრისტიანულ სამყაროთა მიჯნაზე იმყოფებოდა.

ნეკრესის პარალელი

ნეკრესის ცეცხლის ტაძარი  საინტერესო ანალოგიას იძლევა.

იქაც ვხედავთ:

• წინარე სასანურ ოთხთაღოვან ბირთვს; 
• შემდგომ ქრისტიანულ ადაპტაციას; 
• არქიტექტურული ფორმის შენარჩუნებას ახალი ფუნქციის პირობებში. 

ამ თვალსაზრისით  ვარაუდი, რომ ჯვრის მთაზე არსებული კუბა მოგვიანებით აფსიდებით შემოისაზღვრა და გადაიქცა ტეტრაკონქად, თეორიულად  დასაშვებია.

საყურადღებოა ერთი გარემოება: „მოქცევაი ქართლისაი“ არასოდეს ამბობს, რომ რევის მიერ აშენებული „გუმბადი“ დაინგრა ან სხვა ადგილას გადაიტანეს. პირიქით, თხრობა ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ ის ნაგებობა განაგრძობდა არსებობას და მის ირგვლივ ვითარდებოდა წმინდა ადგილის კულტიც. სწორედ ეს გარემოება შეიძლება მართლაც მიუთითებდეს, რომ მოგვიანო ჯვრის ტაძარი ძველი კუბის ადგილზე და მის არქიტექტურულ ბირთვზე აღმოცენდა.

მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი რევის კუბის განვითარებაა, თვითონ რევიმ კი ამ შენობის აგების მაგალითი აიღო წმიდა ნონოდან, რომელმაც ცეცხლთაყვანისმცემელთა სალოცავი ბაგინი გადააქცია ქრისტიანულ სალოცავად, ანუ ტრადიციული, თუმცა სხვა მიმდინარეობის საკულტო არქიტექტურა გამოყენებული იქნა ქრისტიანების მიერ, მისი განვითარებაა ცენტრალურგუმბათოვანი ქართული საეკლესიო არქიტექტურა.

ჰიპოთეზა თავად წყაროების ტექსტზეა დამყარებული.

სქემა დაახლოებით ასეთი გამოდის:

I ეტაპი — წმინდა ნინოს ჯვარი (IV ს.)

„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით, თავდაპირველად წმიდა ნინომ ჯვარი აღმართა მცხეთის მოგვთა უბანში  ცეცხლთაყვანისმცემელთა ქვის საკულტო ნაგებობის თავზე, ბაგინზე, სასანიდურ ეპოქაში ეს იყო ჩაჰართაღი. ანუ ჯვარი აღიმართა ჩაჰართაღის გუმბათზე.

შემდეგ მცხეთის ბორცვზე აღიმართა მხოლოდ პატიოსანი ჯვარი, რომლის პოსტამენტი დღემდეა შემორჩენილი მცხეთის ჯვრის დიდ ტაძარში..

 ტექსტში ეკლესიის არსებობა არ ჩანს. პირიქით, მრავალჯერაა აღწერილი, რომ ხალხი მიდის ჯვართან, ლოცულობს მის წინაშე, ხდება სასწაულები, კურნებები და ა.შ.

ეს ნიშნავს, რომ თავდაპირველი საკულტო ცენტრი იყო არა ტაძარი, არამედ ღია ცის ქვეშ აღმართული ჯვარი.

II ეტაპი — რევის „კუბაჲ“ 

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ცნობა:

„ოცდამესამესა წელსა აღმართებითგან პატიოსნისა ჯუარისა შეუქმნა კუბაჲ რევ…“

და შემდეგ:

„უკუეთუ მომიბოძო ყრმაჲ ესე, გუმბადი აღვაშენო საყოფლად შენდა.“

აქ ორი ტერმინი გვხვდება:

• კუბაჲ 
• გუმბადი 

ეს ერთი და იგივე ნაგებობაა, ანუ ჯვრის დასაცავად აგებული ცენტრალური გუმბათოვანი ნაგებობა.

ეს ახსნა საკმაოდ ბუნებრივად ერგება ტექსტს, რადგან:

• ჯვარი უკვე არსებობდა; 
• სასწაულები სწორედ ჯვართან ხდებოდა; 
• რევი არ აშენებს ახალ ეკლესიას, არამედ ჯვრისათვის „საყოფლად“ აგებს გუმბათიან ნაგებობას. 

„კუბაჲ“ იყო არა ჩვეულებრივი ბაზილიკა, არამედ:

ტეტრაპილონი / ჩაჰართაღი — ოთხ თაღზე დაყრდნობილი გუმბათიანი ნაგებობა, რომლის ცენტრში იდგა ჯვარი.

III ეტაპი  — სასანური არქიტექტურული ფორმის ქრისტიანული ადაპტაცია

აქ განსაკუთრებით საინტერესოა  პარალელი ბაგინთან.

წმინდა ნინოს დროს ბაგინის საკულტო სივრცე ქრისტიანულ დანიშნულებას მოერგო, ქრისტიანულმა საქართველომ არ უარყო მთლიანად არსებული არქიტექტურული ტრადიცია, არამედ გადაამუშავა იგი.

მსგავსი მოვლენა კარგადაა ცნობილი მსოფლიო ისტორიაშიც:

• რომში წარმართული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად იქცა; 
• სირიასა და პალესტინაში ძველი ტაძრები გადაკეთდა; 
• ირანში ჩაჰართაღის ტიპის ნაგებობები ზოგჯერ ახალ ფუნქციას იძენდა. 

ამ კონტექსტში რევის „კუბაჲ“ შეიძლება მართლაც წარმოადგენდეს სასანური ჩაჰართაღის ქრისტიანულ გარდაქმნას.

IV ეტაპი — გუარამ კურაპალატი (VI ს.)

რეკონსტრუქცია  

• რევის კუბა დარჩა ბირთვად; 
• გუარამ კურაპალატმა ის დატოვა მომავალი ტაძრის ცენტრალურ ბირთვად და მის საფუძველზე დაიწყო  დიდი ტაძრის მშენებლობა; 
• ოთხი თაღის სისტემა შენარჩუნდა; 
• დაემატა აფსიდები; 
• ჩამოყალიბდა ჯვრის ტიპის ცენტრალურგუმბათოვანი კომპოზიცია. 

ეს მართლაც ჰგავს იმას, რაც ჩანს ჯვრის ტაძრის გეგმაში — ცენტრში ოთხი ბურჯის/საყრდენის სისტემა და მის გარშემო განვითარებული სივრცე.

V ეტაპი — ჯვრის ტაძარი როგორც „გაქრისტიანებული ჩაჰართაღი“

დასკვნა:

ქართული ცენტრალურგუმბათოვანი ტაძარი წარმოიშვა არა ნულიდან, არამედ სასანური ოთხთაღიანი საკულტო ნაგებობის ქრისტიანული გარდაქმნის გზით.

ამ თვალსაზრისით, მცხეთის ჯვარი (დიდი ტაძარი) შეიძლება განვიხილოთ როგორც:

ხის ჯვარი  მცხეთის გორაზე (IV ს.) → რევის კუბა/ჩაჰართაღი (IV–V სს.) (მოგვთა უბნის ბაგინის მსგავსი) და  → გუარამის გაფართოებული ნაგებობა (VI ს.) → დასრულებული ჯვრის დიდი ტაძარი (VII ს.)

ჰიპოთეზის საფუძველია წყაროს სიტყვების პირდაპირი წაკითხვა:

ჯერ ხის ჯვარი — შემდეგ მისი „საყოფელი“ ქვის კუბა (გუმბათი) — და მხოლოდ ამის შემდგომ დიდი ჯვრის ტაძარი.

ეს ქრონოლოგია „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ტექსტს ეთანხმება.

ჰიპოთეზა, შემდეგი ლოგიკური ჯაჭვით ვითარდება:

1. IV საუკუნეში წმიდა ნინოსა და მირიანის დროს მცხეთის ბორცვზე აღმართეს მხოლოდ ხის პატიოსანი ჯვარი. 
2. ჯვარი გარკვეული ხნის განმავლობაში ღია ცის ქვეშ იდგა. 
3. რევმა (რევის ძემ) აღთქმის შესრულების მიზნით ააგო „კუბა“ („გუმბადი“) — ჯვრის საყოფელი, რაც არ იყო ეკლესია თანამედროვე გაგებით, არამედ ცენტრალური, გუმბათით გადახურული მაღალი, კვადრატული საფუძველის მქონე  ნაგებობა, რომლის ცენტრში, საგანგებო კვარცხლბეკზე  იდგა მაღალი, ერთიანი ხისაგან გამოთლილი ჯვარი. მასსავე უწოდებდნენ კუბს, კუბას, კუბოს.
4. ამ „კუბის“ არქიტექტურული ფორმა შესაძლოა უკავშირდებოდეს ქართლში უკვე ცნობილ სასანურ ჩაჰართაღს (ჩართაღს, tetraconch/tetrapylon-ის ტიპის ნაგებობას). გარეგნულად მსგავსი მოგვთა უბნის იმ ბაგინისა, რომელზეც წმიდა ნინომ აღმართა პირველი ჯვარი.
5. VI საუკუნეში გუარამ კურაპალატმა ეს ძველი ნაგებობა გამოიყენა როგორც ბირთვი და მის ირგვლივ დაიწყო ახალი, უფრო მასშტაბური ქრისტიანული ტაძრის აგება. 
6. საბოლოოდ შეიქმნა ჯვრის მონასტრის დიდი ტაძარი, რომელიც ფაქტობრივად წარმოადგენდა რევის „კუბის“ არქიტექტურულ განვითარებასა და ქრისტიანულ გარდაქმნას. 
7. ქრისტიანობამ ადგილობრივი საკულტო არქიტექტურული ფორმები არ უარყო მთლიანად, არამედ გადაააზრა და გარდაქმნა. ამ ქმედების სულიერი საფუძველი იყო წმიდა ნინოს მიერ იქამდე უკვე არსებული შენობის, „ბაგინის“ გამოყენება ქრისტიანულ სალოცავად. 

საინტერესოა  პარალელი წმიდა ნინოს მიერ ბაგინის სივრცის ქრისტიანულ საკრალურ სივრცედ გარდაქმნასთან დაკავშირებით. 

თუ ეს მიდგომა მივიღეთ, მაშინ ქართული ცენტრალურგუმბათოვანი ტაძარი შეიძლება განვიხილოთ არა როგორც სრულიად უცხო, გარედან გადმოტანილი ფორმა, არამედ როგორც ადგილობრივი და ირანულ-კავკასიურ-ქართული სამშენებლო ტრადიციების ქრისტიანული ტრანსფორმაციის შედეგი.

ამ მოსაზრების ერთ-ერთი ძლიერი მხარეა ისიც, რომ თავად „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ ჯერ „გუმბადს“ ახსენებს და მხოლოდ შემდეგ საუკუნეებში ვხედავთ უკვე დასრულებულ დიდ ჯვრის ტაძარს. სწორედ აქ ჩნდება კვლევითი კითხვა კუბას ანუ გუმბადის ზომების შესახებ.

9

რევის გუმბადის (კუბას, ანუ ხის დიდი ჯვრის დამცავი ნაგებობის) სავარაუდო ზომები

იყო თუ არა რევის „გუმბადი“ მხოლოდ მცირე დამცავი ნაგებობა, თუ იგი უკვე იმ მონუმენტური კომპოზიციის ბირთვს წარმოადგენდა, რომელიც მოგვიანებით ჯვრის დიდ ტაძრად გადაიქცა? 

დიახ, ის იყო მაღალი ნაგებობა, კვადრატულ საძირკველზე აგებული, ოთხი დიდი თაღის მქონე, დაფარული შესაბამისი გუმბათით. მთლიან ნაგებობას ზოგჯერ გუმბადი ეწოდება, უფრო ხშირად კი კუბა, კუბი ან კუბო. სიტყვა კუბიდანაა მიღებული. ამჟამინდელი ტერმინები ისლამურ სამყაროში – ქააბა, ხოლო ქრისტიანულ სამყაროში სიტყვა „კუვუკლია“ ანუ კუბუკლია, ქრისტეს საფლავის ნაგებობა იერუსალიმის აღდგომის ტაძარში, რადგანაც კუბი ანუ ჩაჰართაღი, ტეტრაპილონი საფუძვლად იქცა მრავალი ქვეყნის სასულიერო არქიტექტურისა.

რევის კუბი ანუ გუმბადი იყო არა მცირე ზომის  ნაგებობა, არამედ ძალზე მაღალი ტეტრაპილონი (ჩაჰართაღი),  რომლის სიმაღლე განპირობებული იყო იმ ხის სიმაღლით, რომლისაგანაც წმიდა ნინოს ლოცვით დაამზადეს ჯვარი,  აღიმართული მცხეთის ბორცვზე, ზუსტად იქ, სადაც ამჟამად აღმართულია მცხეთის ე.წ. დიდი ტაძარი. ეს იყო სასწაულთმოქმედი ჯვარი, დაზადებული ერთი განსაკუთრებული მთლიანი ხისაგან. ამასთანავე, ეს ჯვარი იდგა საგანგებო ქვის პლატფორმაზე, რომელიც დღემდეა შენარჩუნებული მცხეთის დიდ ტაძარში. კიდევ ერთხელ რომ ვთქვათ, წმიდა ნინოს დროს მცხეთის ბორცვზე აღიმართა მაღალი ხის ჯვარი, დამზადებული მთლიანი ხისაგან, ვინაიდან ეს ჯვარი მაკურნებელი თვისებებისა და სასწაულთმოქმედი იყო, წვიმისა და ნალექისაგან დასაცავად ის გუმბადით ანუ ქვის ღია თაღებიანი კუბური ფორმის ნაგებობით გადაფარა უფლისწულმა რევიმ. ამ ნაგებობას ჰქონდა შესაბამისი გუმბათი, ეს ნაგებობა არ იყო რაიმე არქიტექტურული გამონაკლისი, აგებული იყო იმ სატანდარტული სამშენებლო გამოცდილებით, რომელითაც იგებოდა მცხეთასა და მთელ ქართლში უამრავი ცეცხლთაყვანისმცემლური ნაგებობა ანუ ჩაჰართაღი. ერთ-ერთი ასეთი ნაგებობა, ანუ ათეშგა, შენარჩუნებულია თბილისშიც და ის ცნობილია, სწორედ ასეთი ნაგებობა უნდა ყოფილიყო რევის კუბა (კუბო, კუბი) ანუ გუმბადი, რაც ამ სახელიდანაც ჩანს.

სიტყვა გუმბადი ასეა განმარტებული – „გუმბადი (ძვ.) მაღალი კამარა, თაღი“.

გუმბადი (ან გუმბათი) — არქიტექტურული ტერმინი, რომელიც აღნიშნავს მაღალ კამარას, თაღს ან ნახევარსფეროსებრ გადახურვას.

ისტორიულ და რელიგიურ არქიტექტურაში ის ხშირად გამოიყენება როგორც საკულტო ნაგებობების (მაგალითად, ეკლესიების) ცენტრალური, თვალსაჩინო ნაწილი. ქართული საისტორიო წყაროების მიხედვით, ტერმინი მომდინარეობს ძველი ბერძნული სიტყვიდან (trulla), რაც მაღალ კამარას ნიშნავს.

• „კუბა“ და „გუმბადი“ როგორც ტერმინები; 
• ჩაჰართაღის ფორმები ქართლში; 
• ნეკრესის ე.წ. ცეცხლის ტაძართან პარალელები; 
• ჯვრის ტაძრის სამშენებლო ეტაპების ტექსტოლოგიური ანალიზი; 
• „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ სხვადასხვა რედაქციის ურთიერთშედარება. 

ქრისტიანობამ ადგილობრივი საკულტო-არქიტექტურული ფორმები მთლიანად არ უარყო, არამედ მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაიაზრა და ახალ სარწმუნოებრივ შინაარსს დაუქვემდებარა.

სწორედ ამ თვალსაზრისით საყურადღებოა პარალელი წმიდა ნინოს მიერ ბაგინის საკულტო სივრცის ქრისტიანულ საკრალურ სივრცედ გარდაქმნასა და ქართული ქრისტიანული არქიტექტურის ფორმირების პროცესს შორის. თუ ამ მიდგომას მივიღებთ, მაშინ ქართული ცენტრალურგუმბათოვანი ტაძარი შეიძლება განვიხილოთ არა როგორც გარედან გადმოტანილი და ადგილობრივი ტრადიციისათვის სრულიად უცხო ფორმა, არამედ როგორც ადგილობრივი, მათ შორის ირანულ-კავკასიური სამშენებლო გამოცდილების ქრისტიანული ტრანსფორმაციის შედეგი.

ამ მოსაზრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენს ის გარემოებაც, რომ „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ თავდაპირველად „გუმბადს“ ახსენებს, ხოლო უკვე შემდგომ საუკუნეებში ვხედავთ დასრულებულ მონუმენტურ ჯვრის ტაძარს. აქ ბუნებრივად ჩნდება კვლევითი კითხვა: იყო თუ არა რევის მიერ აგებული „გუმბადი“ მხოლოდ მცირე ზომის დამცავი ნაგებობა, თუ იგი უკვე იმ არქიტექტურული კომპოზიციის ბირთვს წარმოადგენდა, რომელიც მოგვიანებით ჯვრის დიდ ტაძრად ჩამოყალიბდა?

წყაროთა აღწერიდან ჩანს, რომ რევის „გუმბადი“ წარმოადგენდა კვადრატულ საფუძველზე აღმართულ მაღალ ნაგებობას, ოთხი დიდი თაღითა და შესაბამისი გუმბათოვანი გადახურვით. ასეთ ნაგებობას ქართულ წყაროებში ზოგჯერ „გუმბადი“ ეწოდება, ხოლო ზოგჯერ — „კუბი“, „კუბა“ ან „კუბო“. აღნიშნული ტერმინები, სავარაუდოდ, ნაგებობის გეომეტრიულ ფორმას უკავშირდება.

არქიტექტურის ისტორიაში კვადრატულ საფუძველზე აღმართული ოთხთაღიანი გუმბათოვანი ნაგებობა ფართოდ არის ცნობილი „ტეტრაპილონისა“ და „ჩაჰართაღის“ სახელწოდებებით. სწორედ ამ ტიპის ნაგებობებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს როგორც ახლო აღმოსავლეთის, ისე ქრისტიანული სამყაროს საკულტო არქიტექტურის განვითარებაზე. ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავია, რომ იერუსალიმის აღდგომის ტაძარში ქრისტეს საფლავის ნაგებობა — კუვუკლია — ასევე ცენტრალიზებული საკრალური სივრცის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფორმას წარმოადგენს.

არსებული ცნობების მიხედვით, რევის მიერ აგებული „კუბი“ ან „გუმბადი“ მცირე ზომის სამლოცველო არ უნდა ყოფილიყო. პირიქით, იგი, სავარაუდოდ, წარმოადგენდა საკმაოდ მაღალ ტეტრაპილონურ ნაგებობას, რომლის ზომებიც დაკავშირებული იყო იმ ჯვართან, რომელიც წმიდა ნინოს ლოცვით დამზადდა ერთი მთლიანი ხისგან და მცხეთის ბორცვზე აღიმართა. ეს იყო სასწაულმოქმედად მიჩნეული ჯვარი, რომელიც განსაკუთრებული პატივისცემის საგანს წარმოადგენდა.

მნიშვნელოვანია ის გარემოებაც, რომ აღნიშნული ჯვარი აღმართული იყო სპეციალურ ქვის საფუძველზე, რომლის ნაშთები დღემდეა შემორჩენილი ჯვრის დიდ ტაძარში. შესაბამისად, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ჯვრის დასაცავად წვიმისა და სხვა ატმოსფერული ზემოქმედებისაგან უფლისწულმა რევიმ მის გარშემო აღმართა ღიათაღებიანი, კუბური ფორმის გუმბათოვანი ნაგებობა — „გუმბადი“.

ასეთი ნაგებობა არქიტექტურულ გამონაკლისს არ წარმოადგენდა. ქართლში და საერთოდ ირანულ-კავკასიურ სამყაროში ფართოდ იყო გავრცელებული ოთხთაღიანი საკულტო ნაგებობები, რომლებსაც თანამედროვე მეცნიერება ჩაჰართაღების სახელით იცნობს. მათი ერთ-ერთი ცნობილი ნიმუში შემორჩენილია თბილისშიც, ე.წ. ათეშგას სახით. ამიტომაც არ არის გამორიცხული, რომ რევის „კუბა“ ან „გუმბადი“ სწორედ ამ არქიტექტურულ ტიპს მიეკუთვნებოდა.

სიტყვა „გუმბადი“ ძველ ქართულში აღნიშნავს „მაღალ კამარას“ ან „თაღოვან გადახურვას“, რაც თავად ტერმინის შინაარსიდანაც კარგად ჩანს. შესაბამისად, „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს ცნობაში მოხსენიებული „გუმბადი“ შესაძლოა არა მხოლოდ გადახურვის ელემენტს, არამედ მთლიან ცენტრალიზებულ გუმბათოვან ნაგებობასაც აღნიშნავდეს.

10

მცხეთის ჯვრის ტაძრის აგება და რევის „კუბა“

ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, წმიდა ნინოს მიერ მცხეთის ბორცვზე აღმართული პატიოსანი ჯვარი თავდაპირველად ღია ცის ქვეშ იდგა. მოგვიანებით, მეფე მირიანის ძემ, უფლისწულმა რევმა, მის გარშემო ააგო ქვის ნაგებობა, რომელსაც ქართული წყაროები „კუბას“, „კუბოს“ ან „კუბს“ უწოდებენ. აღნიშნული ტერმინების მრავალფეროვნება, როგორც ჩანს, ერთი და იმავე არქიტექტურული ფორმის სხვადასხვა სახელწოდებას ასახავს.

„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ გვაუწყებს, რომ რევის მცირეწლოვანი ვაჟი სასიკვდილოდ დაავადდა. უფლისწულმა ჯვრის წინ აღთქმა დადო:

„უკეთუ მომიბოძო ყრმა ესე ცოცხალი, აღვაშენო კუბო საყუდელად შენდა“.

შვილის განკურნების შემდეგ მან აღთქმა აღასრულა და „აღაშენა კუბო ჯუარისა მცხეთისა“. ამ ცნობიდან ნათლად ჩანს, რომ რევის მიერ აგებული ნაგებობის დანიშნულება იყო პატიოსანი ჯვრის დაცვა და მის გარშემო საკრალური სივრცის მოწყობა.

ჩნდება კითხვა: რას აღნიშნავდა ტერმინი „კუბო“?

ეტიმოლოგიურად იგი შეიძლება დაკავშირებული იყოს ბერძნულ სიტყვასთან κύβος („კუბი“), რომელიც კვადრატულ ან კუბურ ფორმას აღნიშნავს. შესაბამისად, ბუნებრივია ვივარაუდოთ, რომ რევის მიერ აგებული ნაგებობა კვადრატულ გეგმაზე დაფუძნებული, სიმეტრიული არქიტექტურული კონსტრუქცია იყო.

ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს სასანიდური ეპოქის ირანში ფართოდ გავრცელებული ჩაჰართაღი (ჩახართაღი) — ოთხთაღიანი, გუმბათით გადახურული ცენტრალიზებული ნაგებობა. ჩაჰართაღი შედგებოდა ოთხი საყრდენი ბურჯისა და მათზე დაყრდნობილი თაღებისაგან, რომელთა ზემოთ აღმართული იყო გუმბათი. მისი გეგმა კვადრატული იყო, ხოლო ცენტრში განთავსებული იყო საკულტო ობიექტი — ჩვეულებრივ, წმინდა ცეცხლი.

ქართლისა და მეზობელი რეგიონების კულტურული კავშირების გათვალისწინებით, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ რევის „კუბო“ სწორედ ამ ტიპის არქიტექტურულ ტრადიციას უკავშირდებოდა. ამ შემთხვევაში არსებითი განსხვავება ის იქნებოდა, რომ ჩაჰართაღის ცენტრში მოთავსებული ცეცხლის ნაცვლად აქ აღმართული იყო წმიდა ნინოს სასწაულმოქმედი ჯვარი.

ამ მოსაზრებას დამატებით მნიშვნელობას ანიჭებს სტეფანოზ ერისმთავრის მონეტა, რომლის რევერსზე სასანური ცეცხლის საკურთხევლის ადგილას ჯვარია გამოსახული. ეს გამოსახულება ქრისტიანობის გამარჯვების აშკარა სიმბოლოა, თუმცა შესაძლებელია, რომ იგი უფრო ღრმა არქიტექტურულ და იდეოლოგიურ პროცესსაც ასახავდეს — ძველი საკულტო ფორმის ქრისტიანულ გარდაქმნას.

წყაროთა მიხედვით, მცხეთის ჯვარი ერთი დიდი ხისგან იყო დამზადებული. მისი ზომებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ჯვარი საკმაოდ მაღალი იყო, რის გამოც მისი დამცავი ნაგებობაც მნიშვნელოვნად აღემატებოდა ჩვეულებრივი ჩაჰართაღის სიმაღლეს. ამიტომ რევის „კუბო“, სავარაუდოდ, წარმოადგენდა კვადრატულ საფუძველზე აღმართულ ოთხთაღიან, გუმბათოვან ნაგებობას, რომლის ცენტრში იდგა ხის ჯვარი, ხოლო მის გარშემო რჩებოდა სივრცე მლოცველთათვის.

საფიქრებელია, რომ თავდაპირველად აშენდა ჯვრის ქვის კვარცხლბეკი, რომელიც დღემდეა შემორჩენილი ტაძრის ცენტრში, ხოლო შემდეგ მის გარშემო აიგო ოთხთაღიანი გადახურული ნაგებობა. ამგვარად, რევის „კუბო“ მხოლოდ დამცავი ნაგებობა კი არ იყო, არამედ უკვე ჩამოყალიბებული საკრალური ცენტრი, რომლის გარშემოც შემდგომში განვითარდა ჯვრის სამონასტრო და ტაძრული კომპლექსი.

ამ ჰიპოთეზის თანახმად, VI საუკუნის ბოლოსა და VII საუკუნის დასაწყისში გურამ კურაპალატისა და სტეფანოზ ერისმთავრის ეპოქაში მოხდა არა სრულიად ახალი ტაძრის ნულიდან აგება, არამედ უკვე არსებული საკრალური ბირთვის გაფართოება. თავდაპირველი ცენტრალიზებული ნაგებობის ოთხივე მხარე წაგრძელდა, ჩამოყალიბდა ჯვრის მკლავები, შეიქმნა აფსიდები და საბოლოოდ წარმოიშვა ჯვრის დიდი ტაძრის ცნობილი ტეტრაკონქული კომპოზიცია.

ამრიგად, შესაძლებელია, მცხეთის ჯვრის არქიტექტურული განვითარება წარმოვიდგინოთ რამდენიმე თანმიმდევრულ ეტაპად: წმიდა ნინოს ჯვარი; რევის მიერ აგებული „კუბო“; გურამის დროინდელი გაფართოება; და ბოლოს, სტეფანოზის ეპოქაში დასრულებული მონუმენტური ტაძარი. ასეთ შემთხვევაში მცხეთის ჯვარი არა ერთჯერადი სამშენებლო აქტის, არამედ მრავალსაუკუნოვანი არქიტექტურული განვითარების შედეგი აღმოჩნდება, რომლის საწყისი ეტაპი უშუალოდ IV საუკუნის ქრისტიანიზაციის ეპოქას უკავშირდება.

მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის წინაისტორია (ნაწილი I)