ამჟამად სომეხი მეცნიერები ამტკიცებენ (და მასთან ერთად მსოფლიოც იმ თვალსაზრისისაა), რომ ჯვარ და ცენტრალურგუმბათოვანი არქიტექტურა ჩამოყალიბდა სომხეთში მე-6 საუკუნეში და აქედან განივრცო მთელ მსოფლიოში. ვინაიდან ამ მტკიცებისათვის არ ყოფნით ფაქტები, ამიტომაც იძულებულები არიან როგორმე მე-6 საუკუნის ქართული ეკლესიები დაათარიღონ მე-7 და შემდგომი საუკუნეებით, და პირიქით, როგორმე თავიანთი ეკლესიები დააძველონ.
მაგალითად, სომხეთის სოფელ მასტარაში შემორჩენილია ცენტრალურგუმბათიანი ტაძარი მე-7 საუკუნისა, მაგრამ მას აძველებენ და უსაფუძვლოდ აცხადებენ, რომ ის არის მე-5 საუკუნის ამ ტიპის პირველი ეკლესია მსოფლიოში, რომ აქედან განივრცო სომხეთსა და საქართველოშიც (ცენტრალურგუმბათოვანი არქიტექტურა).
ჩვენი მტკიცებით, კი პირველი ასეთი ტაძარია მცხეთის ჯვარი, რადგანაც არის განვრცობა უკვე იმავე ადგილას არსებული უფლისწულ რევის მიერ აგებული მცხეთის ხის ჯვრის დამფარავი კუბური ნაგებობისა – ეს იყო დიდი (დაახლოებით, 15-20 მეტრი სიმაღლის) ქვის მართკუთხა პარალელოპიპედი (ჩაჰართაღი), რომელის საფუძველი იყო კვადრატი, და, როგორც ითქვა, აგებული იყო მცხეთის ბორცვზე აღმართული ხის ჯვრის დასაფარად.
აღსანიშნავია, რომ მასტარას მკვლევარს, შეუმჩნევია, რომ ცენტალურგუმბათიანი ეკლესიები წარმოშობილნი არიან ირანული გუმბათქვეშა კვადრატისაგან.
პირველი ასეთი ტაძარი იყო მცხეთის ჯვარი, რომლის არქიტექტურა განივრცო კავკასიის ქალკედონიტთა შორის, სადემონსტრაციოდ იმისა, რომ ისინი არქიტექტურითაც კი, გამიჯნულნი სომხური ეკლესიისაგან.
საქმე ისაა, რომ მცხეთის ჯვრის ტაძარი ააგო კირიონ კათალიკოსმა, რომელმაც მონოფიზიტობის გამო სომხური ეკლესია მწვალებელ ეკლესიად გამოაცხადა, თავის მხრივ კი, მასთან მოპაექრე სომეხმა კათალიკოსებმა დაწყევლეს ქართველები და სომხებს აუკრძალეს ჯვრისა და მანგლისის ქალკედონურ ტაძრებში ლოცვა.
ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურა (უმეტესად, ტეტრაკონქი) სიმბოლოდ იქცა ქალკედონიზმისა. სომეხ მწვალებლებისაგან განსხავებულობის წარმოსაჩენად და თავისი სარწმუნოებრივი იდენტობის სადემონსტრაციოდ ქალკედონიტები მთელ კავკასიაში აგებდნენ მსგავს ჯვარგუმბათოვან ეკლესიებს.
სომხეთშიც კი ყველა ასეთი ეკლესია იქაურ ქალკედონიტებს ემსახურებოდა, რომელნიც თავიანთ თავს ივერებს უწოდებდნენ, რადგანაც ეთნიკურადაც იბერები იყვნენ, თუმცა სომხეთში ცხოვრობდნენ, ქალკედონიზმი მათთვის იყო თავიანთი ეთნიკურ-სარწმუნოებრივი იდენტობის სიმბოლო, ხოლო ხილული ნიშანი ამისა იყო მცხეთის ჯვრის ტიპის ჯვარგუმბათოვანი ეკლესიები.
ამჟამად ისინი სომხურ ეკლესიადაა მიჩნეული, მაგრამ, სინამდვილეში, ქართული წარმომავლობის ქალკედონური ეკლესიებია და ანტისომხურობის სადემონსტრაციოდ აგებული ძეგლი და სალოცავი.
ისინი წერენ -„Храм МАСТАРА, один из крупных в Армении, приобрел известность со времени публикации монографии Й. Стржиговского, в которой этому типу тетраконха придано особое значение в развитии христ. центрально-купольных храмов, происходящих, по мнению ученого, от иран. купольного квадрата. (გუმბათის კვადრატი). Версия о датировке памятника V в. подтверждала теорию Стржиговского, в которой армянской архитектуре отводилась ведущая роль в распространении купольных композиций. Несмотря на современную датировку VII в., этот храм по-прежнему признаётся родоначальником данного типа тетраконхов (наиболее ранние – собор в Артике, посл. треть VII в.; h
სომეხი მეცნიერები ცდილობენ როგორმე მე-7 საუკუნის შუა წლების ძეგლად წარმოაჩინონ მცხეთის ჯვარი, რათა დაამტკიცონ, რომ ის აიგო მე-6 ს. სომხური ნიმუშების მიხედვით. ამათ ეს თავიანთი მოსაზრება საერთაშორისოდ აღიარებულ მტკიცებად გადააქციეს.
მართლაც, საინტერნეტო სივრცეში გაბატონებულია არასწორი მტკიცება, რომ მცხეთის ჯვარი აიგო მე-6 საუკუნის სომხური ეკლესიების ნიმუშის მიხედვით, შესაბამის ინტერნეტგვერდზე აღნიშნულია – „პ.მურადიანი ჯვრის აგებას ათავსებს 605-642 წლებში და არ არის გამორიცხული, რომ ჯვარი ააგო სომეხმა თოდოსაკ არქიტექტორმა ატენის სიონისა, რომელიც ჯვრის კოპიოდ ითვლება“.
ასევე წერენ – (образцом для Джвари послужили армянские храмы конца VI века; так, П. М. Мурадян относит возведение Джвари к 605—642 гг.
მაშასადამე, ვიკიპედია (Wikipedia) მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი ონლაინ ენციკლოპედია მიიჩნევს, რომ შესაძლოა მცხეთის ჯვრის მშენებელი არის სომეხი არქიტექტორი თოდოსაკ და რომ ეს ტაძარი შესაძლოა სომხური ნიმუშების მიხედვით აშენდა.
ასევე, ეს ენციკლოპედია მიიჩნევს, რომ ჯვრის ტაძრის მშენებლის შესახებ, თითქოსდა, არავითარი ცნობა არ არსებობს, ეს მაშინ, როცა ქართლის ცხოვრება და მოქცევაი ქართლისაი გამოწვლილვით აღწერენ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის მშენებლობას საუკუნეთა მანძილზე. სამწუხაროდ, ეს ცნობები უსაფუძვლოდ იქნა უგულებელყოფილი, რამაც წინ წამოწია ამ ტაძრის მშენებლობის სომხური ვარიანტი.
ქართული წყაროების მიხედვით, მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტორ-მშენებლები არიან უფლისწული რევი, მეფე მირინის ძე, მე-4 ს. ბოლოს, და მე-6 საუკუნეში ერისმთავარი გურამ კურაპალატი, მისი ძეები დემეტრე და სტეფანოზი, მათ დროს დასრულდა მშენებლობა, ტაძარი უნდა ეკურთხებინა მათი ეპოქის კათალიკოსს კირიონ 1-ს, მე-6 ს. ბოლოს, ანდა მე-7 ს. დასაწყისში, ტაძრის ფასადზე გარკვეული ცვლილება მოუხდენია და მის ეზოში შენობა- ნაგებობები აუშენებია შემდეგ ერისმთავარს (უკვე სხვა დინასტიიდან) სტეფანოზ ხოსროიანს 620 წლის შემდეგ.
წყაროებზე დაყრდნობით, ჩვენი კვლევა მიუთითებს, რომ ქართული ჯვარ-გუმბათოვანი ტიპის არქიტექტურა აღმოცენდა არა სომხური არქიტექტურის საფუძველზე, როგორც ამჟამად მიიჩნევა საერთაშორისო ინტერნეტ-სივრცეში, არამედ დაეყრდნო უკვე საქართველოში (ქართლში, მცხეთაშივე მე-4 საუკუნეში) კარგად ცნობილ ზოროასტრულ არქიტექტურას და ორიოდე საუკუნეში მისცა მას ეროვნულ-ქრისტიანული სახე.
ანუ მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურა შეიქმნა არა მე-6 საუკუნის ბოლოს, არამედ ის მე-4 საუკუნიდანვე უკვე იღებდა ჩვენთვის ცნობილ სახეს და საბოლოო სახით ჩამოყალიბდა მე-6 ს. ბოლოს კირიონ 1 კათალიკოსის დროს.
ძალზე მნიშვნელოვანია რკვევა საკითხისა, თუ რომელი კათალიკოსის დროს, ანუ რომელი კათალიკოსის მიერ აიგო მცხეთის ჯვარი.
ეს იყო ცნობილი ანტიმონოფიზიტი, სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმთან მებრძოლი კირიონ 1. ის თავის ცნობილ ეპისტოლეებში წერდა სომეხ პატრიარქებს – „მე არაფერი მესაქმება სომხეთთან და მხოლოდ იერუსალიმში სალოცავად წასვლის შემთხვევაში შეიძლება გავიარო სომხეთის გზაზე“.
ამ დროს ძალზე ღრმა დავა მიმდინარეობდა ქართულ და სომხურ ეკლესიათა შორის. სწორედ ამ დროს აბრაამ სომეხთა კათალიკოსმა აუკრძალა სომეხ მონოფიზიტებს მცხეთის ჯვრის ტაძარში მისვალა და ლოცვა. ამის მიზეზი იყო ის, რომ მცხეთის ჯვარი ქალკედონური სარწმუნოების ბუდედ, მის ცენტრად მიიჩნეოდა.
რადგანაც დავა ქალკედონიტებსა და მონოფიზიტებს შორის საუკუნეთა მანძილზე გრძელდებოდა, ქალკედონიტები თავიანთი ტაძრების პროტოტიპად იღებდნენ მცხეთის ჯვრის არქიტექტურას. როგორც ითქვა, ყველგან კავკასიაში, სადაც კი ამ ტიპის ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი შენდებოდა განკუთვნილი იყო მხოლოდ ქალკედონიტებისათვის.
რიფსიმეს ტაძარი სომხეთში, რომლის გუმბათი გ. ჩუბინაშვილის კვლევით, აგებულია არა მე-7, არამედ მე-13 საუკუნეში. გუმბათის შეცვლა თუ იყო საჭირო, ჩანს, კედლებიც მოშლილი იყო და ამავე მე-13 საუკუნეში უნდა იყოს აგებული. რაც შეხება ტაძრის საძირკველს, ის უნდა იმეორებდეს ქალკედონურად აღიარებულ ტაძრების გეგმას, ამიტომაც შეუძლებელია გამოეყენებინა სომეხ მონოფიზიტ კათალიკოს კომიტასს, რომელსაც მიაწერენ ამჟამინდელი რიფსიმეს ტაძრის აგებას. უფრო საფიქრებელია, რომ ამ ადგილას კომიტასმა მართალაც ააგო ეკლესია, მაგრამ დაინგრა ან დაიშალა, ჩანს, მის ადგილას მალევე, კერძოდ ჰერაკლე კეისრის სპარსეთზე გამარჯვების შემდეგ, როცა სომხეთში კვლავ ქალკედონიტობამ მიიღო აღიარება, ამ ადგილას ქალკედონიტებმა ააგეს ამჟამინდელი ქალკედონიტური ტიპის ტაძარი, რომელის კედლები საუკუნეთა მანძილზე კვლავ ჩამოიშალა და მე-13 საუკუნეში ხელახლა გადაიხურა. ამ ტაძრის სტილს ამჟამად ასე უწოდებენ центрально-купольная система, და მიიჩნევენ სომხეთში შემუშავებულ არქიტექტურად. – церковь Рипсиме принадлежит к числу выдающихся произведений армянского зодчеста. Ее тип неоднократно воспроизводился в сооружениях Закавказья. Простота и ясность замысла, лаконичность форм.
აქედან ჩანს, რომ ქართულ–ქალკედონიტური, ანდა იბერიულ–ქალკედონიტური არქიტექტურა მე-20 საუკუნეში სომხურ არქიტექტურად გამოცხადდა.
ქართულ-ქალკედონიტური ანუ ჯვარგუმბათოვანი ანდა ცენტრალურგუმბათოვანი არქიტექტურა იყო ნოვაცია, რომელიც აღმოცენდა საქართველოშივე ქრისტიანობამდე არსებულ ქართულ-ზოროასტრულ სტილზე დაყრდნობით და გავრცელდა კავკასიის ქართულ სამყაროში, მათ შორის ჩრდილოეთ სომხეთის ქართველებით დასახლებულ მხარეებში. ისინი (არმენიაში მცხოვრები იბერები) თავიანთი ეროვნულობის მყარ საფარველად ქალკედონურ ქრისტიანობას მიიჩნევდნენ და ამით უკავშირდებოდნენ დედა სამშობლოს, ანუ საქართველოს. თავიანთ მხარეებში ამას მცხეთის ჯვრის ტიპის ეკლესიების აგებითაც გამოხატავდნენ.
კიდევ ერთხელ რომ მივუბრუნდეთ ზოროასტრულ არქიტექტურას, ანუ ცეცხლის საგზებლებს, საქართველოსა და სხვაგან, მათ შორის ის ყოფილა ნეკრესშიც, აქაც ის წარმოადგენს კვადრატს,
მაგალითად, ნეკრესის ცეცხლის ტაძარი – Храм представляет собой в плане квадрат размером 50 на 50 метров. Его планировка была довольно сложна, с центральным почти квадратным зданием площадью 76 м², вокруг которого располагалось ещё четыре здания, выстроенных в крестообразном узоре, и каждый из которых заканчивался полукруглой апсидой, обращённой к центральному зданию. В юго-западном углу центрального здания находилось почти квадратное помещение, сделанное из глины, имевшее площадь в 4,5 м² и содержащее следы огня, Некресский храм огня (груз. ნეკრესის ცეცხლის ტაძარი), მისგან ახლოსვე აუგიათ ნეკრესის ქრისტიანული ტაძარი, ფიქრობენ, რომ მე-4 საუკუნეში, მისი ფოტოდან ჩანს, რომ მისი ცენტრალური ნაგებობა არის ის „კუბა“, რომლის მსგავსიც მცხეთის ხის ჯვრის გარშემო აუგია უფლისწულ რევის. შეიძლება ითქვას, რომ ნეკრესის ქრისტიანულმა ტაძარმა შემოგვინახა ზოროასტრული ნაგებობა,, რომლის ცენტრში მოგიზგიზე ცეცხლის ნაცვლად აღმართული იყო წმიდა ჯვარი.
ნეკრესის ტაძარი, კუბა, Автор: А.Мухранов 2010. Надпись гласит, что это храм 4-го века и древнейший христианский храм в Грузии.
ნეკრესის ამ ეკლესიიის ცენტრში, ჩანს კუბური ფორმის ნაგებობა, რომელსაც ჩვენ ვუწოდებთ „რევის კუბს“, წყაროს ცნობით,, ასეთი კუბი ააგო უფლესულმა რევიმ მცხეთის ბორცვზე აღამრთული წმიდა ნინოს ჯვრის გადასაფარად,. ჯვარი ამ კუბის ცენტრში მოაქცია.
ნეკრესის ქრისტიანული ტაძარი, მის ცენტრში მდგარ „კუბას“, ანუ კუბური ფორმის ნაგებობისათვის, გვერდებზე მიუშენებიათ ორი სხვა ნაგებობა. ცენტრში მდგარ ნაგებობას აქვს კვადრატული საფუძვლი, რაც მაზდეანური სატაძრო არქიტექტურის ნორმა იყო. Как видите, храм очень маленький. Отсюда родилась теория, что все храмы той эпохи были именно такие – туда помещался священник, еще 1-2 человека и всё. То есть, храм выполнял функцию крыши над престолом. Есть еще один храм, претендующий на IV век – это небольшая часовня около села Зегаани (район Гурджаани). Автор: А.Мухранов, 2010
ნეკრესის ქრისტიანული ტაძარი, ა. მუხრანოვის სიტყვით, არის ძალზე მცირე ზომის ნაგებობა, იმდენად მცირე, რომ მასში მხოლოდ 1-2 ადამიანი თუ მოთავსდება. სინამდვილეშიო – წერს ის, ეს ნაგებობა წარმოადგენდა საცავს საკურთხეველისაო, სადაც ერთი მღვდელი თუ დაეტეოდაო, მე კი ვფიქრობ, რომ ამ კუბური ფორმის ნაგებობის ცენტრში იდგა არა საკურთხეველი, ამჟამინდელი მნიშვნელობით, არამედ აღმართული იყო მხოლოდ ჯვარი. მსგავს ნაგებობის ცენტრში ზოროასტრისტებთან გიზგიზებდა ჩაუქრობელი ცეცხლი, მისი წვიმისა და ქარისაგან დასაცავად, რომ არ ჩამქრალიყო, აგებდნენ ასეთ გადახურულ კუბებს. ქრისტიანებმა კი ცეცხლი ჩააქრეს და მის ადგილას ჯვარი აღმართეს. იქვე, კახეთში ზეგაანში მდგარა მეორე მსგავსი ნაგებობა – ეკლესია, ასევ მე-4 საუკუნისა.
ზეგაანი, V ს. Автор: А.Мухранов 2011
Справа: храм огня в долине Джерре (Vв.).
План, разрез.
Слева: каменные алтари: ахеменидский в Пасаргадах (1) и сасанидский в Калабане (2
Храм огня в долине Джерре (V в.) — это выдающийся памятник зороастрийской архитектуры эпохи Сасанидской империи, расположенный в исторической провинции Фарсистан (Иран). Он является эталоном раннего купольного строительства на квадратном основании. Храм построен по типу чортака — классического четырехарочного купольного павильона, открытого с четырех сторон.
ასეთივე კიბე აქვს მიდგმული მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარს, ჩანს, ის (მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარი) აგებული იყო როგორც საფლავის ძეგლი იმჟამად მიღებული არქიტექტურის ნორმებით (სასანიდური არქიტექტურის ძლიერი გავლენით).
აღწერილობა
გურამ კურაპალატის ძის დემეტრეს საფლავის, ანუ ჯვრის მცირე ეკლესია, მდებარეობს დიდი ტაძრის ჩრდილოეთით. აგებულია VI საუკუნის მეორე ნახევარში დიდი ტაძრის მშენებლობის პერიოდში.
გურამ კურაპალატის ძემ დემეტრემ, ვახუშტის ცნობით, საბოლოო სახე მისცა ჯვრის დიდ ტაძარს, ამიტომაც ის დაიკრძალა მის ეზოში, მის საფლავზეა აგებული ჯვრის მცირე ტაძარი.
ჯვრის მცირე ეკლესია დიდი ტაძრის ჩრდილოეთით მდებარეობს. იგი VI საუკუნის II ნახევრით თარიღდება. ტაძარი გარედან სწორკუთხა ნაგებობაა, შიგნით კი ჯვრისებრი მოხაზულობა აქვს. ნაგებია კარგად გათლილი მომწვანო ფერის ქვიშაქვის დიდი კვადრებით. წყობის ჰორიზონტალური ნაკერების სწორხაზოვნება ფასადებზე და ინტერიერში მკაცრად არის დაცული. ეკლესიის ცენტრალური კვადრატი ჯვაროვანი კამარით ყოფილა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია განიერი ბემით. ჯვრის მკლავები ცილინდრული კამარებითაა გადახურული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში მოზრდილი სარკმლებია, დანარჩენ ორ კედელში კი – ტიმპანებიანი გასასვლელები. ნაგებობის სამხრეთით და ჩრდილოეთით კარიბჭეებია. სამხრეთის კარიბჭე დიდსა და მცირე ტაძრებს აერთიანებს. კარიბჭეების შესასვლელები თაღოვანია. თაღები ნახევარსვეტებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთის კარიბჭისთვის მოგვიანებით აღმოსავლეთიდან აფსიდი მიუშენებიათ. აფსიდის კონქი მოზაიკით იყო შემკული. ეკლესიის დასავლეთ კედლის ჩრდილო-დასავლეთ მხარეს თაღოვანი ნიშია განედლებული ჯვრის გამოსახულებით. სავარაუდოდ, აქ კათოლიკოსის ტახტი იდგა. კარიბჭეების ნახევარსვეტები პროფილირებული ბაზისებითა და კოვზისებრი ორნამენტით შემკული კაპიტელებითაა დეკორირებული. კარიბჭეებს ქვის საზეიმო, მაღალი, ღია კიბეები ჰქონდა. ეკლესია მაღალ, თლილი ქვით ნაგებ სუბსტრუქციაზე დგას, რომელიც შენობას საზეიმო იერს ანიჭებს. ეკლესიაში ოთხი სამარხია. ტაძარი ძალიან დაზიანებული სახითაა მოღწეული.
ვ. ცინცაძე წერს, რომ მცხეთის ჯვრის გვერდით „პატარა ეკლესია დგას საგანგებო სუბსტრუქციაზე, რომელშიაც სამარხია“.
ჩემი მოსაზრებით, რომელიც ზემოთ ნახსენებ წყაროს ეყრდნობა, ეს სამარხი ეკუთვნის მეფის ძეს, რომელიც თავისი ავადმყოფობის გამო „არ გაეშორებოდა ჯვარს“.
ვ. ცინცაძის კვლევით, მცხეთის ჯვრის გვერდით მდგარი მცირე ეკლესია „გარედან ორფერდა სახურავიანი მარტივი სწორკუთხედია, მაგრამ შიგნით მას ჯვარისებრი მოხაზულობა აქვს – ერთი აფსიდითა და სამი სწორკუთხა მკლავით. მკლავები მცირე სიღრმისაა და თვით კედელშია “ამოღებული”. შუაში აქაც კვადრატია, რომელსაც გუმბათისებრი გადაბურვა უნდა ჰქონოდა, მაგრამ ყელის გარეშე“ – წერს ის.
მაშასადამე, ეს პატარა ეკლესია, რომელიც, ჩანს, საფლავზე აშენდა, თავდაპირველად აიგო სტანდარტული ცეცხლის ტაძრის, ანუ საგზებლის არქიტექტურული სტილით, რასაც მიუთითებს ის, რომ ამ ნაგებობის შუა ნაწილი კვადრატია ანუ მისი სიგრძე, სიგანე და სიმაღლე თანაბარია. ამ მცირე ტაძრის გადამკეთებელ მშენებლის დამსახურებაა ის, რომ მან საგზებლის არქიტექტურით ნაგებ „კუბს“ ქრისტიანული ტაძრის სახე მისცა სამი სწორკუთხა მკლავის მიშენებით, მათგან ერთი აფსიდითაა შემოზღუდული. ეს მკლავი შედარებით დაგრძელებულია, ხოლო სამი მკლავი მცირე სიღრმისაა, რომელიც კვადრატის გვერდებშია ამოღებული, ანუ ისინი ნიშებია.
ვ. ცინცაძე განაგრძობს – „ამ პატარა სამლოცველოს, რომელიც დღესაც დგას (თუმცა კი დაზიანებულია), ჩვეულებრივ, ჯვრის მცირე ტაძარს ანუ “მცირე ჯვარს” უწოდებენ.
წყაროები არ იძლევიან საფუძველს იმის მტკიცებისა, რომ მცირე ტაძარი გურამ კურაპალატმა ააგო.
გაცილებით უფრო საფუძვლიანია წყაროთა მითითება იმისა, რომ მან გააფართოვა პატიოსანი ჯვრის საფარველი ე.წ. რევის კუბი, რომელსაც ამჟამად ეწოდება მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი.
არასწორია ამჟამად გავრცელებული მტკიცება, თითქოსდა, „იმავე VI ს-ის მიწურულში და VII ს-ის დასაწყისში გუარამის ძემ სტეფანოზ ერისმთავარმა (სტეფანოზ I — 590/591–604/605) მცირე ტაძრის გვერდით ააგო დიდი ტაძარი, “, წყაროების მიხედვით კი, თავდაპირველად დაიწყო დიდი ტაძრის მშენებლობის პირველი ეტაპი, ანუ დიდი ხის ჯვრის გადახურვა საგანგებო „კუბით“ ანუ გუმბადით, რომელიც საბოლოოდ სტეფანოზმა დაასრულა. ესაა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი, ხოლო მცირე ტაძარი ამ დიდი ტაძრის აგების ეპოქაში აიგო, ვითარცა სალოცავი უფლისწულის საფლავზე.
ვახუშტის ცნობით, თავდაპირველად ქვის კუბს ეკლესიის სახე მისცა გურამ კურაპალატმა, ხოლო, საბოლოოდ, ამ კუბმა ეკლესიის სახე მიიღო მისი ძეების დემეტრესა და სტეფანოზის დროს.
ვ. ცინცაძე წერს – „დიდი ტაძარი ზედ გადაეხურა ხის ჯვარს, რომლის კვარცხლბეკი დღემდეა დარჩენილი ეკლესიის შიგნით“. ამ მსჯელობიდანაც ჩანს, რომ ხის ჯვრის თავდაპირველი საბურველი ანუ კუბა-გუმბათი გაფართოვდა და საბოლოოდ მიიღო ის სახე, რომელსაც ამჟამად ეწოდება მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი.
ვაჩნაძიანი
სვეტიცხოველი
გუარამ კურაპალატის მონეტა (შეინიშნება სასანიდური გავლენა).
ვახუშტი მიიჩნევს, რომ მცხეთის ხის ჯვრის გარშემო აგებულმა ქვის კუბმა ეკლესიის სახე მიიღო გურამ კურაპალატის დროიდან და დასრულდა მისი შვილის დემეტრეს დროს.
ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს გეოგრაფიულ აღწერაში წერს:
„კვალად ზედაძნის სამჴრით არს, ამავ მთის განკიდულსა გორასა ზედა, მცხეთის პირისპირ, აღმოსავლით არაგვის კიდესა, მაღალს კლდესა ზედა, ჯვარის მონასტერი, კეთილ-დიდ-შენი. აქ დაასვენა წმინდამან ნინომ ჯვარი სვეტისაგან გამოკვეთილი.
შემდგომად გურამ კურაპალატმან, ლთ (39) მეფემან, იწყო ეკლესია, ვინათგან აქამდე ჯვარი უეკლესიოდ ესვენა, და ძემან მისმან დიმიტრიმ შეასრულა.
ზის არქიმანდრიტი. ამის დასავლით, მუნვე კლდესა შინა, დის წყარო წმიდის ნინოსაგან სასმისად კეთილი და ჰკურნებს სენთა.“
დემეტრე ვიპატოსი — ქართლის ერისმთავარ გუარამ კურაპალატის უმცროსი ძე, ტაძრის მაშენებელი.
ვიპატოსის ბიზანტიის საკარისკაცო ტიტული მინიჭებული უნდა ჰქონდეს მავრიკიოს კეისრის მიერ VI საუკუნის 90-იან წლებში. დემეტრე ვიპატოსი იყო მცხეთის ჯვრის ტაძრის ერთ-ერთი აღმაშენებელი. ტაძრის აღმოსავლეთ კედელზე სამი ქტიტორის კომპოზიციაში შემონახულია მისი რელიეფური გამოსახულება წარწერით.
დემეტრე ვიპატოსის გამოსახულება მცხეთის ჯვრის მონასტრის კედელზე
მცხეთის ჯვრის აღმოსავლეთი ფასადის ცენტრალური ბარელიეფი სტეფანოზ ერისმთავის გამოსახულებით.
მცხეთის ჯვრის მონასტერი – კომპლექსში შემავალი ნაგებობებია: მცირე ეკლესია, მთავარი ტაძარი, გალავანი, კოშკის ნანგრევები და სხვა ნაგებობათა ნაშთები. მცხეთის ჯვრის ტაძარი აგებულია წმინდა ნინოს მიერ აღმართული პატიოსანი ჯვრის გარშემო, როგორც ამ უნიკალური სიწმინდის ბუდე და სანაწილე (ა. ოქროპირიძე). ეკლესია თარიღდება VI საუკუნის II ნახევრით.
მე-20 ს. სხვადასხვა ავტორი აღწერს მცხეთის ჯვრის ტაძართა აგების ისტორიას, მაგრამ მათ მიერ გადმოცემული ისტორია, ძირითადად, არასაწორია, ვინაიდან გურამ კურაპალატმა ააგო არა მცხეთის ჯვრის მცირე ეკლესია, როგორც მიიჩნევენ, არამედ დიდი ეკლესია (გურამმა დიდი ტაძარი დაგეგმა, ანუ რევის კუბი გადააკეთა).
მათი არასწორი ისტორია ასეთი სახისაა –
„ამ ადგილას მეფე მირიან III-მ ხის მაღალი ჯვარი აღმართა, VI საუკუნის II ნახევარში ამ ჯვრის არსებობას ადასტურებს „ევსტათი მცხეთელის ცხოვრებას“.VII საუკუნის II ნახევარში (545-სა და 586 შორის) ქართლის ერისმთავარმა გუარამმა ჯვრის გვერდით პატარა ეკლესია ააშენა (დგას საგანგებო სუბსტრუქციაზე, რომელშიც სამარხია). . იმავე VI საუკუნის მიწურულსა და VII საუკუნის დასაწყისში (586/587-604/605) გუარამის ძემ – ერისმთავარმა სტეფანოზ I-მა მცირე ტაძრის გვერდით ააგო დიდი ტაძარი, რომელიც ზედ გადაეხურა ხის ჯვარს (ჯვრის კვარცხლბეკი დღემდეა დარჩენილი ეკლესიაში). ჯვრის მცირე და დიდი ტაძრების აგების დროს თვით ძეგლთა ანალიზის საფუძველზე დაადგინა გ. ჩუბინაშვილმა. საუკუნეთა მანძილზე მცირე ტაძარი ძლიერ დაზიანდა, დიდმა ტაძარმა კი კარგად მოაღწია დღემდე“.
არასწორი აზრია, ვინაიდან (გურამ კურაპალატმა ააგო არა მცირე ეკლესია, არამედ დაიწყო პატიოსანი ჯვრის დამცველი რევის კუბის გაფართოება და გარდაიცვალა, მისი საქმე მისმა შვილებმა გააგრძელეს და მოგვცეს დიდი ტაძრის საბოლოო სახე).
დასკვნა
მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის არქიტექტურა არ წარმოადგენს მოულოდნელად წარმოშობილ ფორმას. იგი მრავალსაუკუნოვანი ადგილობრივი სამშენებლო ტრადიციის განვითარების შედეგია, რომლის ფესვები ქართლის ზოროასტრულ არქიტექტურაში და ადრექრისტიანულ საკულტო ნაგებობებში უნდა ვეძიოთ. ამდენად, მცხეთის ჯვარი შეიძლება განვიხილოთ არა როგორც უცხო არქიტექტურული მოდელის გამეორება, არამედ როგორც ქართული ხუროთმოძღვრების მიერ შექმნილი დამოუკიდებელი და ორიგინალური არქიტექტურული სისტემა, რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა კავკასიის ქრისტიანულ არქიტექტურაზე.
14
ძველი ქართული ისტორიოგრაფია მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის შესახებ
მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის აგების საკითხი ქართულ ისტორიოგრაფიაში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ძველ ქართულ წერილობით წყაროებს, რომელთა ცნობები ხშირად განსხვავდება თანამედროვე ხელოვნებათმცოდნეობაში დამკვიდრებული შეხედულებებისაგან.
ქართული ტრადიციის მიხედვით, მცხეთის მთაზე აღმართული ჯვარი წმინდა ნინოს მოღვაწეობას უკავშირდება. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს თანახმად, მეფე მირიანმა წმინდა ნინოს მითითებით აღმართა დიდი ხის ჯვარი, რომელიც შემდგომში ქართველთა უმთავრეს სიწმინდედ იქცა. ამ ჯვრის თაყვანისცემა საუკუნეების განმავლობაში გრძელდებოდა და სწორედ მის გარშემო ჩამოყალიბდა ჯვრის სამონასტრო კომპლექსი.
ძველი ქართული ისტორიოგრაფიის ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობა დაცულია ვახუშტი ბატონიშვილის თხზულებაში. იგი მცხეთის ჯვრის შესახებ წერს:
„აქ დაასვენა წმინდამან ნინომ ჯვარი სვეტისაგან გამოკვეთილი. შემდგომად გურამ კურაპალატმან, ლთ (39) მეფემან, იწყო ეკლესია, ვინათგან აქამდე ჯვარი უეკლესიოდ ესვენა, და ძემან მისმან დიმიტრიმ შეასრულა.“
ეს ცნობა განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია. ვახუშტი აშკარად აღნიშნავს, რომ წმინდა ნინოს მიერ აღმართული ჯვარი თავდაპირველად „უეკლესიოდ ესვენა“, ხოლო ქვის ეკლესიის მშენებლობა დაიწყო გურამ კურაპალატმა და დაასრულა მისმა ძემ დემეტრემ. ამ ცნობაში საერთოდ არ არის საუბარი ორი დამოუკიდებელი ტაძრის – მცირე და დიდი ჯვრის – თანმიმდევრულ აგებაზე. პირიქით, ტექსტი ერთიანი სამშენებლო პროცესის შთაბეჭდილებას ტოვებს.
სწორედ ამ გარემოებამ მისცა ზოგიერთ მკვლევარს საფუძველი ევარაუდათ, რომ თავდაპირველად წმინდა ჯვრის გარშემო არსებობდა შედარებით მცირე ნაგებობა, ე.წ. „რევის კუბი“, რომლის გადაკეთებისა და განვითარების შედეგად შეიქმნა ჯვრის დიდი ტაძარი. ამ თვალსაზრისით, ვახუშტის ცნობა შეიძლება ნიშნავდეს არა სრულიად ახალი ნაგებობის აგებას, არამედ უკვე არსებული საკულტო ცენტრის არქიტექტურულ გაფართოებასა და მონუმენტურ ტაძრად გარდაქმნას.
მცხეთის ჯვრის აღმოსავლეთ ფასადზე დაცული ქტიტორული რელიეფებიც მნიშვნელოვან ცნობებს შეიცავს. აქ გამოსახულნი არიან ქართლის ერისმთავრები – სტეფანოზი, დემეტრე და ადარნასე. წარწერები ადასტურებს, რომ ისინი უშუალოდ იყვნენ დაკავშირებულნი ტაძრის მშენებლობასთან და მფარველობასთან. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სტეფანოზ პატრიკიოსის გამოსახულებას, რომელიც ქრისტეს წინაშე მუხლმოდრეკილია. ეს გარემოება მიანიშნებს, რომ მშენებლობა რამდენიმე თაობის განმავლობაში მიმდინარეობდა და მასში მონაწილეობდნენ გუარამიანთა დინასტიის წარმომადგენლები.
მოსე ჯანაშვილიც მოკლედ ეხება ჯვრის მონასტრის აგების ისტორიას და ქართულ ტრადიციას იმეორებს. მისი თხრობა, ისევე როგორც ვახუშტის ცნობა, ყურადღებას ამახვილებს არა მცირე და დიდი ტაძრების ურთიერთდაპირისპირებაზე, არამედ წმინდა ჯვრის კულტსა და მის ირგვლივ ჩამოყალიბებულ საეკლესიო ცენტრზე.
მე-20 საუკუნის ხელოვნებათმცოდნეობაში, განსაკუთრებით კი გიორგი ჩუბინაშვილის კვლევების შემდეგ, ფართოდ გავრცელდა შეხედულება, რომ თავდაპირველად აიგო მცირე ჯვარი, ხოლო VI საუკუნის ბოლოსა და VII საუკუნის დასაწყისში სტეფანოზ ერისმთავარმა მის გვერდით ააგო დიდი ჯვრის ტაძარი. ეს დათარიღება ძირითადად არქიტექტურული ანალიზის საფუძველზეა მიღებული და არა წერილობით წყაროებზე დაყრდნობით.
ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ ძველი ქართული ისტორიოგრაფია ასეთ სურათს არ გვთავაზობს. ვახუშტი მხოლოდ ერთი ეკლესიის მშენებლობას ახსენებს, რომლის დაწყებას გურამ კურაპალატს, ხოლო დასრულებას დემეტრეს მიაწერს. ამიტომ ისტორიული წყაროებისა და არქიტექტურული რეკონსტრუქციების ურთიერთმიმართება კვლავ კვლევის საგნად რჩება.
საყურადღებოა ისიც, რომ ჯვრის დიდი ტაძრის ცენტრში დღემდე შემორჩენილია წმინდა ხის ჯვრის კვარცხლბეკი. ეს გარემოება მოწმობს, რომ ტაძრის მთელი კომპოზიცია სწორედ იმ სიწმინდის გარშემო იყო აგებული, რომელიც ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში წმინდა ნინოსა და მეფე მირიანის ეპოქას უკავშირდებოდა. შესაბამისად, ტაძარი მხოლოდ არქიტექტურული ნაგებობა კი არა, არამედ წმინდა ჯვრისათვის შექმნილი განსაკუთრებული „ბუდე და სანაწილე“ იყო.
ამრიგად, ძველი ქართული ისტორიოგრაფიის მიხედვით, მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის ისტორია იწყება წმინდა ნინოს მიერ აღმართული ჯვრით, გრძელდება გურამ კურაპალატის მიერ დაწყებული სამშენებლო საქმიანობით და სრულდება დემეტრეს დროს. თანამედროვე ხელოვნებათმცოდნეობაში მიღებული ქრონოლოგია გარკვეულწილად განსხვავდება ამ ტრადიციისაგან, თუმცა ორივე მიმართულება ერთხმად აღიარებს, რომ მცხეთის ჯვარი ქართული ქრისტიანული არქიტექტურის უმნიშვნელოვანესი ძეგლია და ქართული სახელმწიფოებრიობისა და ეკლესიის სიმბოლოს წარმოადგენს.
15
ჯვრის ტაძრის არქიტექტურული მემკვიდრეობა და ქართული ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის განვითარება (VI–XIII სს.)
VI-VII საუკუნეებში მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრის აგებით დასრულდა ის არქიტექტურული პროცესი, რომელმაც საფუძველი დაუდო ქართული ჯვარ-გუმბათოვანი ეკლესიის კლასიკურ ფორმას. თუმცა ჯვრის ტაძარი არ ყოფილა ამ განვითარების დასაწყისი; იგი უფრო ხანგრძლივი ევოლუციის შედეგი და ამავე დროს, მომდევნო ეპოქებისათვის მისაბაძი ნიმუში გახდა.
ქართულ მიწაზე გუმბათოვანი ნაგებობების ადრეულ ნიმუშებად მიჩნეულია შიომღვიმის მონასტრის წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ტაძარი (VI ს.) და კახეთის ძველი გავაზის ეკლესია. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ძველი გავაზი, რომელიც ქართული არქიტექტურის ერთ-ერთ პირველ ტეტრაკონქულ ნაგებობად ითვლება. ამავე არქიტექტურულ ხაზს აგრძელებდა ნინოწმინდის დიდი საკათედრო ტაძარი, რომლის ნაშთებიც დღემდეა შემორჩენილი.
VI საუკუნის მიწურულსა და VII საუკუნის დასაწყისში სამხრეთ კავკასიაში დაიწყო ახალი არქიტექტურული ეპოქა. ამ პროცესში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა მცხეთის ჯვარს, რომლის გეგმარებამ და სივრცობრივმა გადაწყვეტამ განსაზღვრა ქართული ქრისტიანული ტაძრის შემდგომი განვითარება. ჯვრის ტაძრის ტეტრაკონქული სქემა, რვაწახნაგოვანი გუმბათის ყელი და ცენტრალიზებული სივრცე მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში მრავალჯერ გამეორდა.
ამავე არქიტექტურულ ტრადიციას განეკუთვნება ატენის სიონი, ძველი შუამთის ტაძარი, იყალთოს სამონასტრო კომპლექსის ადრეული ეკლესიები, მანგლისის სიონი და სხვა ძეგლები. VII საუკუნეში შეიქმნა ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულება — ცენტრალურგუმბათოვანი ტაძარი, რომლის ადრეულ ნიმუშად ითვლება წრომის საკათედრო ტაძარი. სწორედ აქ პირველად დაეყრდნო გუმბათი ოთხ ბურჯს, რამაც მნიშვნელოვნად გაზარდა შიდა სივრცე.
Цроми. VII в. План. Обмер с натуры арх. Н. П. Северова
წრომის ტაძრის ცენტრი წარმოადგენს კვადრატს, მსგავსად ტეტრაპილონისა და ჩაჰართაღისა. ეს ცენტრი კი ჩასმულია მეორე უფრო დიდ კვადრატში, კვადრატი იქამდე არსებული მაზდეანური არქიტექტურის სტილი იყო, ნეკრესის „დიდი კვადრატის“ და სხვა გავლენით.
Мцхет. Джвари. Вид на алтарь. Рисунок арх. Н. П. Северова
Мцхет. Крестовый монастырь (Джвари). VI и VII вв. Разрез N—S. Обмер с натуры арх. Н. П. Северова
ნაგებობაში მკვეთრად იკვეთება ტრომპები, ცენტრის კვადრატიდან გუმბათის ყელს სიმრგვალეზე გადასასვლელად.
ამავე ეპოქაში სამხრეთ კავკასიის არქიტექტურულ სამყაროში აშენდა ისეთი ცნობილი ძეგლები, როგორიცაა რიფსიმეს ტაძარი, გაიანეს ეკლესია, მრენისა და ოძუნის ტაძრები, ხოლო მოგვიანებით ზვართნოცის გრანდიოზული კომპლექსი. აღნიშნული ძეგლები მოწმობენ, რომ ისინი ქალკედონური ეკლესიები იყო სომხეთში მცხოვრები ეთნიკური იბერებისა, რომელთაც მე-20 საუკუნეში შეცდომით „სომეხი-ქალკედონიტები“ უწოდეს, თუმცა კი, ისინი თვიანთ თავს (მე-7 და შემდგომ საუკუნეებშიც) იბერებს უწოდებდნენ და ისინი, ანუ არმენიის იბერები, მკვეთრად ემიჯნებოდნენ მონოფიზიტ სომხებს, იმჟამად ისინი (არმენიის იბერები) შეადგენდნენ სომხური ეკლესიის ქალკედონურ ფლანგს, ამასთან დაკავშირებით უნდა იტქვას, რომ სომხურმა ეკლესიამ არა მხოლოდ იბერები, არამედ, არაბებთან თანამშომლობით შეძლო ეთნიკური ალბანელებიც შეეყვანა სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში. VII საუკუნეში საქართველო და სომხეთის იბერები ჯერ კიდევ საერთო კულტურულ-არქიტექტურულ გარემოში ვითარდებოდნენ,.მხოლოდ მე-8 საუკუნის შემდეგ შეძლო ტაოსა და მიმდებარე რეგიონის ქართველობამ გამოსულიყო სომეხი კათალიკოსის იურისდიქციისაგან, ეს მაშინ, როცა მცხეთის საკათალიკოსოს იბერები ეკლესიურად ავტოკეფალურები იყვნენ და მტკიცედ იცავდნენ ქალკედონურ ეკლესიის ღირებულებებს.
VIII-IX საუკუნეები ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორიაში შედარებით ნაკლებადაა წარმოდგენილი. არაბთა შემოსევებმა, თბილისის საამიროს ჩამოყალიბებამ და ბიზანტიური სამყაროს საერთო კრიზისმა მნიშვნელოვნად შეამცირა სამშენებლო საქმიანობა. მიუხედავად ამისა, ამ ხანაში შეიქმნა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ძეგლი, მათ შორის ვაჩნაძიანის ყველაწმინდა, კვეტერა, ხონის წმინდა გიორგის ტაძარი და სხვა ნაგებობები, რომლებშიც უკვე იკვეთება ახალი ეპოქის მაუწყებელი ნიშნები. ტაოში სხვა ვითარაება იყო, მხოლოდ 750-იანი წლებიდან შეძლო ტაოსა და ჩრდილო სომხეთის ქართველობამ გათავისუფლება სომხური საეკლსიო უღლისაგან, ამის შემდგომ, განსაკუთრებით მე-9 საუკუნედან გამოიღვიძა ტაოს საეკლესიო ქართულენოვნმა კულტურამ.
X საუკუნიდან იწყება ქართული ხუროთმოძღვრების აღორძინება. განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა ტაო-კლარჯეთმა, სადაც აიგო იშხანი, ოშკი, ხახული, პარხალი, დოლისყანა და სხვა მონუმენტური ტაძრები. ამავე პერიოდში დასავლეთ საქართველოში აშენდა მოქვის, ბედიის, კუმურდოსა და სხვა მნიშვნელოვანი საკათედრო ტაძრები.
XI საუკუნეში საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ქართული ცენტრალუ-გუმბათოვანი ტაძრის კლასიკური სახე. ამ ეპოქის უმთავრესი ძეგლებია: ბაგრატის ტაძარი, სვეტიცხოველი, სამთავისი და ალავერდი. სწორედ ამ პერიოდში შეიქმნა ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის დამახასიათებელი აღმოსავლეთის ფასადის კომპოზიცია, რომელიც განსაკუთრებით სრულყოფილად გამოიხატა სამთავისის ტაძარზე. შემდგომში ეს სქემა გავრცელდა მრავალ ქართულ და ნაწილობრივ სომხურ ტაძარზეც.
XII-XIII საუკუნეები ქართული სახელმწიფოებრიობისა და კულტურის ოქროს ხანაა. ამ პერიოდში აიგო გელათი, იკორთა, ბეთანია, ფიტარეთი, ტიმოთესუბანი, გუდარეხი, წუღრუღაშენი და მრავალი სხვა ძეგლი. ქართული არქიტექტურა ამ დროს აღწევს მხატვრულ და კონსტრუქციულ სრულყოფილებას.
მცხეთის ჯვრის ტაძარი ამ მრავალსაუკუნოვანი განვითარების საწყის სიმბოლოდ დარჩა. მისი გეგმარებითი პრინციპები, სივრცობრივი გადაწყვეტა და მხატვრული სახე საუკუნეების განმავლობაში განსაზღვრავდა ქართული საეკლესიო არქიტექტურის ძირითად მიმართულებას. ამიტომ ჯვრის ტაძარი არა მხოლოდ VII საუკუნის შედევრია, არამედ მთელი ქართული ჯვარგუმბათოვანი ხუროთმოძღვრების არქეტიპი და ისტორიული საწყისი.
