ვინაიდან ჩვენში ტერმინი „სომხურენოვანი ქართველი“ დამამცირებლად აღიქმება, ამიტომაც თავდაპირველად შევეხოთ სომხურენოვანი ალაბანელების ისტორიას,
ალბანელები კავკასიის უდიდესი ხალხი იყო ქართველებთან და სომხებთან ერთად. ალბანელებს ჰქონდათ საკუთარი ენა, დამწერლობა, მდიდარი ალბანური ლიტერატურა, საკუთარი სახელმწიფო და საკუთარი ავტოკეფალური ალბანურენოვანი ეკლესია, მაგრამ ყველაფერი დაკარგეს და თვითონაც გაქრნენ.
ალბანელთა ნაციონალური გაქრობის უმთავრესი მიზეზი, სხვა მიზეზებთან ერთად იყო ის, რომ ისინი მე-6 საუკუნიდან სომხური ეკლესიის სამრევლოდ გადაიქცნენ, მე-6 ს. დასარულსა და მე-7 ს. დასაყწისში დაკარგეს საეკლესიო ავტოკეფალია და მათ ეკლესიებში აიკრძალა ალბანურენოვანი ღვთისმსხაურება, ბარდავის საეკლესიო კრების მიერ გამოცემული დადგენილების ძალით ალბანეთში დამკვიდრდა სომხურენოვანი ღვთისმსახურება, ამის შესახებ არსებობს პირდაპირი პირველხარისხოვანის წყარო, ესაა მოვსეს კალანკატუაცის წიგნი „ალვანთა ქვეყნის ისტორია“.
ხოლო ალბანთა სახელმწიფოებრიობა მოსპო სასანიდურმა ირანმა, რომელიც მხარს უჭერდა და აძლიერებდა სომხური ეკლესიის ბატონობას დაპყრობილ კავკასიაში, ისევე, როგორც მათ შემდგომ გაბატონებული მის ადგილას მოსული არაბული სახალიფო. ეს საკითხიც შესანიშნავად აქვს აღწერილი ამ ეპოქის ისტორიკოსს მოვსეს კალანკატუაცის, რომლის ნაშრომსაც ქვემოთ მრავალჯერ ვაანალიზებთ და ვიმეორებთ.
ვინ იყვნენ ეთნიკურად ალაბანელები? ყველა მხარე თანხმდება, რომ ისინი ადგილობრივი კავკასიური ეთნოსი იყო, თუმცა ამჟამად პოლიტიკური მოსაზრებით დაინტერესებული მხარე ალბანელებს აზერბაიჯანელების წინაპრებად მიიჩნევს, მაგრამ სინამდვილეში, როგორც ეს გარკვეულია თვით აზერბაიჯანელი ისტორიკოსების მიერ, ყიზილბაშების თურქმენული ტომების შთამომავლები, მე-16 საუკუნის შემდეგ სრულად მართავდნენ მთელ ირანს და მათი მოსახლეობა განფენილი იყო ავღანეთიდან აზერბაიჯანის ჩათვლით, ამიტომ ტერმინი ყიზილბაში მათთვის საამაყოა. მათი კავკასიაში დამკვიდრების დროისათვის ალბანელები, ვითარცა ეთნოსი და ხალხი, უკვე აღარ არსებობდა.
საქმე ისაა, რომ VI-VIII საუკუნეებში ჩვენი მეზობელი დიდი ხალხი – ალბანელები, დამპყრობლების ნებით, თანდათანობით ჩამოაშორეს ქალკედონიტობას და აიძულეს, მიეღო სომხური აღმსარებლობა ანუ მონოფიზიტობა სომხურენოვანი ღვთისმსახურებით. რასაც კარგად აღწერს მოვსეს კალანკატუაცი, ამავე ეპოქის ცნობილი ისტორიკოსი.
ამის ძირითადი მიზეზი იყო ქალკედონიტურ ბიზანტიასთან მებრძოლი სასანიდური ირანისა და არაბთა სახალიფოს პოლიტიკური ნება.
ისინი (სპარსეთი და სახალიფო) ქალკედონურ ეკლესიებს მიიჩნევდნენ თავიანთი იმპერიების მტრებად, ამიტომაც დაპყრობილ ქართლსა და ალბანეთში სპარსები და არაბები ებრძოდნენ ქართულ და ალბანურ ეკლესიებს, მაგრამ, ამავე დროს, მხარს უჭერდნენ სომხურ-მონოფიზიტურ ეკლესიას, რომელსაც გაცხადებული ანტიბიზანტიური ანუ ანტიქალკედონური მიმართულება ჰქონდა.
სომხური ეკლესია მე-6 საუკუნიდანვე მძაფრად ებრძოდა ქალკედონიზმს ანუ ქრისტეს ორბუნებიანობას.
არსენ საფარელი თავის წიგნში „განყოფისათვის ქართველთა და სომეხათა“, მოვსეს კალანკატუაცი „ალვანთა ქვეყნის ისტორიში“ და უფრო ადრე „ეპისტოლეთა წიგნი“ იძლევა ცნობებს სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმის შესახებ.
ტერმინ „პროზელიტიზმის“ ქვეშ იგულისხმება დამპყრობელ იმპერიათა მხარდაჭერით სომხური მონოფიზიტური ეკლესიის მიერ ალბანური და ქართული ეკლესიების იურისდიქციაში შეჭრა, ქართული და ალბანური მრევლის „სომხურ სარწმუნოებაზე“ გადაყვანისათვის მძაფრი ბრძოლა დამპყრობელთა მხარდაჭერით,
შეძლეს კიდეც კირიონ კათალიკოსის ანუ საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციაში შემავალი გუგარქის ეკლესიებში სომხურენოვნების დანერგვა, მაგრამ კირიონმა თავდადებული ღვაწლით აღუდგინა გუგარქის ანუ გუგარეთის მრევლს ქართულენოვანი ღვთისმსახურება, რამაც სასტიკად განარისხა სომხური ეკლესიის მეთაურები. ისინი, ეპისტოლეთა წიგნის თანახმად, მოუწოდებდნენ კიდეც ირანული ხელისუფლების წარმომადგენლებს სისხლისღვრით დაესაჯათ ქართველთა გაბედული მეთაურები. კირიონი მართალაც გადააყენეს ტახტიდან, ანუ ირანის ხელისუფლებამ დასაჯა ქალკედონიტური მიმართულების აღმსარებელნი.
ამიტომ, დამპყრობელთა ნებით, ალბანეთსა და ისტორიულ ტაოს ივერიაში სომხური ეკლესია გაბატონდა და აქაურ ეკლესიებში სომხურენოვნება დაინერგა. რაც ნიშნავს იმას, რომ ალბანელებისა და ტაოს ივერების ეკლესიებში სომხურენოვანი ღვთისმსახურება და განათლების სისტემა დამკვიდრდა.
ჩვენ უნდა განვმარტოთ ტერმინი „სომხურენოვნება“, ეპისტოლეთა წიგნში ძალზე ხშირად იხმარება ტერმინი „სომხურენოვანნი“, „სომხურენოვანი მრევლი“.
ჩვენამდე მოღწეულია წერილები, ეპისტოლეები და მიმართვები, რომელთაც სომხეთის იერარქები და გავლენიანი პირები უგზავნიდნენ გუგარქის „სომხურენოვანთ“.
ვინ იყო გუგარქის „სომხურენოვანი“ მრევლი?
ეს კითხვა არსებითია ჩვენი თემისათვის. მაშასადამე, სომხეთიდან მიმართვებს უგზავნიდნენ არა გუგარქის ეთნიკურ სომხებს, არამედ სომხურენოვან მრევლს.
ამ ტერმინის მნიშვნელობა ქართულ ისტორიოგრაფიაში გარკვეული არ არის და მის შესახებ ბუნდოვანი წარმოდგენაც არსებობს, რაც დაკავშირებულია ზოგადად კირიონ I-ის მოღვაწეობის არასწორ გააზრებასთან. კერძოდ, ჩვენში მყარად დამკვიდრებულია მცდარი თვალსაზრისი, რომ გუგარქის მოსახლეობა იყვნენ ეთნიკური სომხები, რომელთაც ქართულენოვანი ღვთისმსახურება დაუნერგა კირიონ კათალიკოსმა და ამ ქმედებით, თითქოსდა, გუგარქის სომხური მოსახლეობა „გააქართველა“.
ნიკო მარისაგან გამოსული ე.წ. ქართიზაციის თეორია უფრო ეფუძნება ჩვენში გამჯდარ სიამაყეს და არა მე-6 საუკუნის ბოლოსა და მე-7-ის დასაწყისში რეალურად არსებულ პოლიტიკურ და მასზე მიბმულ საეკლესიო ვითარებას.
სინამდვილეში, საქმე სრულიად პირიქით იყო. ამ ეპოქაში მიმდინარეობდა ალბანური და ქართული მოსახლეობის ტოტალური არმენიზაცია.
კიდევ ერთხელ რომ ვთქვათ, ამ პროცესს შესანიშნავად აღწერს ამავე ეპოქის მოღვაწე მოვსეს კალანკატუაცი, კერძოდ, თუ როგორ გააუქმა არაბული ჯარის მხარდაჭერით სომხურმა ეკლესიამ ალბანეთის საეკლესიო ავტოკეფალია და კავკასიის ეს უდიდესი ხალხი გადააქცია სომხური ეკლესიის მრევლად, „სომხურენოვან“ მოსახლეობად.
არაბული ჯარის დახმარებით გამარჯვებულმა სომხურმა ეკლესიამ ალბანეთში დანერგა სომხურენოვანი წირვა-ლოცვა, რაც, მოვსეს კალანკატუაცის ცნობით, ნიშნავდა ალბანეთში იქამდე არსებული ალბანურენოვანი წირვა-ლოცვის ოფიციალურ აკრძალვას, რის სადემონსტრაციოდაც ალბანეთში ჩასულმა სომეხმა პატრიარქმა ალბანეთის დედაქალაქთან გამდინარე მდ. ტრტუტში ალბანურენოვანი წიგნები გადაყარა, შემდეგ კი თვით ალბანელების საეკლესიო კრება მოიწვია, რომელმაც არაბული ჯარის შიშით თავადვე გამოიტანა დადგენილება ალბანეთის ეკლესიებში ღვთისმსახურებისას სომხურენოვნების დანერგვისა.
ეს ნიშნავდა, რომ ეკლესიურად, უკვე ოფიციალურ დონეზე, ალბანელები „სომხურენოვან“ ხალხად გადაიქცა.
ერთი საუკუნით ადრე მსგავსი ვითარება იყო ქართულ ოლქში, რომელიც ამჟამად უფრო „გუგარქის“ სახელითაა ცნობილი.
ეს იყო ვრცელი ოლქი, განფენილი ქვემო ქართლიდან ვიდრე ტაომდე, ის შედიოდა საქართველო ეკლესიის იურისდიქციაში და, შესაბამისად, წარმოადგენდა საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთ ეპარქიას, სადაც მცხეთის კათალიკოს კირიონ პირველს თავისი ეპისკოპოსი ჰყავდა დანიშნული.
საერთოდ, ეტიმოლოგიურადაც, როგორც ივ. ჯავახიშვილის მიერაა გარკვეული, სიტყვა ფუძით „გუგარ“, „გოგარ“ – ქართველი, ქართველთა ქვეყანს აღინიშნებოდა, „გრ“ ფუძე-ძირით მრავალი ქართული ოლქის სახელია ცნობილი. მაგალითად, მარგვეთი, ეგრისი, გურია და სხვა .
ალბანეთის ქვეყანას ესაზღვრებოდა ქართული ოლქი გუგარქი, რომლის არმენიზაცია, უკვე ეკლესიურად, დაიწყო VI საუკუნეში, რაც შეაფერხა კირიონ კათალიკოსმა. საზოგადოდ კი, უკიდურესი სამხრეთის ქართული ოლქების (პარიადრე, ხორძენა და სხვ.) არმენიზაცია ჯერ კიდევ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაიწყო.
ტერმინით „ისტორიული ივერია“ ან „ტაოს ივერია“ აღინიშნება სტრაბონის წიგნიდან ცნობილი იბერების მიწა-წყალის ნაწილი (პარიადრეს კალთები, ხორძენე და გოგარენა) და ასევე სხვა ქართული ტომების ოლქები (კარენიტიდა (შემდგომი არზრუმ-ტაო) და ქსერქსენე), რომელნიც არმენიის მეფეთა მიერ იქნა დაპყრობილი (ძვ.წ. 190 წ.) და შემდგომ კი, მე-4 საუკუნიდან, ისინი სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში აღმოჩნდნენ.
სტრაბონი წერდა, რომ ამ უკვე დაპყრობილ იბერიულ ოლქებში გავრცელდა ერთენოვნება. „Поэтому все эти народности теперь говорят на одном языке“ – წერს სტრაბონი.
სტრაბონი წერს: „მოგვითხრობენ, რომ წარსულში არმენიის პატარა ქვეყანა გაფართოვდა არტაქსიასა და ზარიადრიას ომების შედეგად. ისინი იყვნენ ანტიოქ დიდის მხედართმთავრები, მისი დამარცხების შემდეგ კი მეფეები გახდნენ. მათ ერთად გააფართოეს თავიანთი სამფლობელო, ჩამოაჭრეს რა ირგვლივ მცხოვრებ ხალხებს ოლქები. კერძოდ, იბერებისაგან მიიტაცეს პარიადრეს მთისწინეთი, ხორძენე და გოგარენე, რომელიც მდ. კირის მეორე მხარესაა, ხალიბებს და მოსინიკებს ჩამოაჭრეს კარენიტი და ქსერქსენე, მცირე არმენიის მოსაზღვრე ნაწილები“ (სტრაბონი, გეოგრაფია, XI, 14, 5).
სტრაბონის ამ ცნობის შესაბამისად, მეზობელი, მათ შორის იბერი ხალხის მიწა-წყლის ხარჯზე ჩამოყალიბდა ძვ. მე-2 საუკუნეში ე.წ. დიდი არმენია, მისი ჩრდილო და ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი დასახლებული იყო პარიადეს კალთებზე, ხორძენასა და გოგარენაში მცხოვრები იბერებით, დაპყრობის მიუხედავად ისინი კვლავ ინარჩუნებდნენ მეტ-ნაკლები ხარისხით ქართულ თვითშემეცნებას. ასევე სხვა ქართული ჯგუფები ცხოვრობდა კარენიტიდასა და ქსერქსენეში.
კარენიტიდას (შემდგომი არზრუმის ოლქის) მოსახლეობას ასევე მესხები ეწოდებოდა, ის კოლხეთს ემეზობლებოდა. აღინიშნება კიდეც სტრაბონის ცნობაში, რომ I საუკუნეში მესხეთის ერთი მესამედში ბატონობდნენ სომხები, ხოლო დანარჩენი ნაწილები იბერიის სამეფოსა და კოლხიდას შორის იყო გაყოფილი. ასეთი ყოფილა I საუკუნის მდგომარეობა, მაგრამ მოღწეულია ძვ. წ. მე-5 ს. ავტორის ცნობა, რომელშიც კოლხები და მოსხები ერთიან ეთნოსად მოიაზრება.
კერძოდ, ჰეკატოს მილეტელი (Гекатей Милетский, около 550-490 до н. э.) წერდა – „Мосхи, племя колхов, соседнее с матиенами“
ჰეკატოს მილეტელი, ძველი ბერძენი ისტორიკოსი ძვ. წ. მე-5 საუკუნისა მესხებს კოლხურ ტომს უწოდებდა, ეს ნიშნავს, რომ მის დროს კოლხიდისა და მესხეთის მოსახლეობა ჯერ კიდევ დაუშლელ ზანურ-ქართული ენის მატარებელი იყო. ჩანს, ეს ენა დაედო კიდეც საფუძვლად საქართველოში ქრისტიანობის პირველი მქადაგებლების მოღვაწეობას, და ეს ენა შემდგომში გადაიქცა ქართული წმიდა წერილის ენად, ამ ენას ამჟამად ეწოდება „ძველი ქართული ენა“.
188. St. BÁz. Мосхи, племя колхов, соседнее с матиенами. Гекатей в описании Азии
პარაგრაფი მიტროპოლიტ ანანია ჯაფარიძის – წიგნიდან:
ეპარქიები (საეპისკოპოსოების) ჩამოყალიბება ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში (ტაო და ლაზიკა)
