(პარხლის მონასტრის წარწერა მეფე დავით კურაპალატის (+1001) დროისა)
ეფრემ მცირემ XI საუკუნის ბოლოსთვის გამოაქვეყნა ნაშრომი “უწყება მიზეზისა ქართველთა მოქცევისასა, თუ რომელთა წიგნთა შინა მოიხსენების” (თ. ჟორდანია, ქრონიკები, I, 75-76). მისმა ცნობებმა ერთგვარად გაუგებარი გახადა გიორგი მთაწმინდელის მიერ დალაგებული ცნობები საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის შესახებ. კირიონ მეორის აზრით VIII-XI საუკუნეებში ავტოკეფალიისათვის იბრძოდა არა მცხეთის საკათალიკოსო, არამედ ე.წ. სამხრეთ ივერიის ეკლესია ანუ ტაო-ბასიანისა და მიმდებარე ოლქების მომცველი ეკლესია, რომელმაც მოიპოვა კიდეც ავტოკეფალია იმ დროს. ჩანს ამ ავტოკეფალიას აღწერდა ეფრემ მცირე. წმ. კირიონ მეორემ 1906 წელს გაარკვია, რომ ეფრემის ცნობები ეხებოდა არა მცხეთის საკათალიკოსო ეკლესიის ავტოკეფალიას, არამედ “მეორე ივერიის” ეკლესიის ავტოკეფალიას. მეორე ივერია მდებარეობდა იქ, სადაც შემდგომ ბიზანტიამ “იბერიის თემი” დაარსა, ის მოიცავდა მიწაწყალს ავანიდან (ანისისა და აირარატის ნაწილის ჩათვლით) ბასიან-ტაომდე, ისტორიული არიან-ქართლის მიწაწყალს. ავანი ქალკედონიტური თავისთავადი ეკლესიის ცენტრი იყო VII ს-ის დასაწყისში. ავანი პუნქტია ამჟამინდელ ერევანთან, სომხეთში. იმ ეპოქაში, კერძოდ VII ს-ის დასაწყისში, სპარსეთის იმპერიის სრულიად განსაკუთრებული მხარდაჭერით სომხურმა ეკლესიამ შეძლო ალბანელებისა და ტაო-ბასიან-გუგარქის იბერების ეკლესიური დამორჩილება და ისინი გადააქცია სომხური ეკლესიის მრევლად. ამ დროს მრავალეთნიკური სომხური ეკლესიის ერთერთმა იერარქმა იოანემ გაბედა და ეკლესიურად გამოეყო სომხეთის საპატრიარქოს. სომხური ეკლესია ორად გაიყო. მისი ერთერთი ცენტრი გახდა აღნიშნული პუნქტი ავანი, მდებარე არაქსის მარცხენა სანაპიროზე მდებარე ვრცელ ქვეყანაში, რომელიც ყოველთვის და მათ შორის კონსტანტინე პორფიროგენეტის დროსაც იბერებით იყო დასახლებული. 292 იქამდე სომხურმა ეკლესიამ სწორედ ეს იბერები ანუ ჭოროხიდან ავანამდე მცხოვრები ქართველი მოსახლეობა გადააქცია სომხური ეკლესიის მრევლად. ავანის საკათალიკოსოს უცხოელები, ჩანს, ივერთა საკათალიკოსოს უწოდებდნენ მისი სამწყსოს ეთნიკური ნიშნის მიხედვით. ეს საკათალიკოსო VII საუკუნეშივე გაუქმდა, მისი მრევლის დიდი ნაწილი მალევე დაუბრუნეს სომხური ეკლესიის წიაღს და სადაც ისინი საბოლოოდ გასომხდნენ ალბანელების მსგავსად. არა მხოლოდ ქართველები, ალბანელებიც VII ს-ში (განსაკუთრებით არაბთა შემოსევების შემდგომ) კიდევ უფრო ღრმად დაუქვემდებარეს სომეხ სასულიერო მმართველებს, მაგრამ საბედნიეროდ ტაო-ბასიანის ქართველობამ VIII ს-ის შემდეგ, ძირითადად IX-X სს-ში გადაიგდო სომხური ეკლესიის ბატონობის უღელი და დაუბრუნდა ეროვნულ, ე.ი. ქართულ საეკლესიო წიაღს, ალბანელებმა კი ეს ვერ შეძლეს, მათი ეროვნული ეკლესია სომხურმა ეკლესიამ შთანთქა, ალბანურენოვანი წირვა-ლოცვა გაუქმდა და არმენიზებული ალბანელები უფალს სომხურ ენაზე ადიდებდნენ. სომხურენოვნება მთელ ალბანეთში განივრცო. როგორც აღინიშნა, ივერების ანუ ქართველების ერთმა ჯგუფმა, რომლებიც ბასიანიდან ავანამდე სახლობდა ალბანელების მსგავსად ვეღარასოდეს შეძლო სომხური სასულიერო მმართველობის წიაღიდან თავის დაღწევა, რამაც საბოლოოდ ეს ხალხი სომხებად აქცია. ამ პროცესს პატკანოვ-მარის გუნდი საპირისპიროდ სახავდა _ თითქოსდა, ამ საუკუნეებში მიმდინარეობდა სომხების ე.წ. ქართიზაცია და ამჟამადაც მათ მიერ შემუშავებული “ქართიზაციის თეორია” ბატონობს პოსტსაბჭოურ საისტორიო და ფილოლოგიურ სივრცეში. ეფრემ მცირეს ეს ცნობა, რომელიც მას ანტიოქიის ქრონიკებში უნახავს შეეხებოდა იმ ივერებს, რომელთაც VII ს-ის დასაწყისში გაბედეს და ავანის საკათალიკოსო დააარსეს სომხური ეკლესიისაგან გამოყოფის მიზნით. ავანის კათალიკოსმა იოანემ სომხური ეკლესიისგან გამოყოფა შეძლო მხოლოდ სარწმუნოებრივი ნიშნით. კერძოდ, ავანის კათალიკოსი იოანე მხარს უჭერდა ქალკედონიტურ აღმსარებლობას, მის იერარქებთან და მისი სამრევლოს მორწმუნეებთან ერთად, მაშინ როცა სომხური საპატრიარქო ძველებურად მონოფიზიტურ პლატფორმაზე იდგა. 293 ავანის კათალიკოსებმა ისიც კი მოახერხეს, რომ VII ს-ის დასაწყისში დაუკავშირდნენ ანტიოქიის საპატრიარქოს და მისგან მოითხოვეს აღიარება ივერიის ამ საკათალიკოსო ეკლესიის თავისუფლებისა. მაგრამ შემდგომ, ავანის საკათალიკოსომ კვლავ დაკარგა თავისუფლება. მალე არაბები შემოესივნენ კავკასიას, სიტუაციის ერთგვარი დაწყნარების შემდეგ, დაახლოებით, VIII საუკუნისთვის აღნიშნული მხარის ივერიელების ნაწილმა, ყოფილი ავანის საკათალიკოსოს მრევლმა, კერძოდ ტაოსა და ბასიანის ივერებმა, კვლავ შეძლოს ქალკედონიტურ ნიადაგზე განაცალკევებდნენ სომხურ საპატრიარქოს და დამოუკიდებელ საეკლესიო ოლქად ჩამოყალიბდნენ. ამ დროს მათ, ჩანს, გაიხსენეს ანტიოქიის საპატრიარქო და მისგან კვლავ მოითხოვეს აღიარება თავიანთი თავისთავადობისა. აი, ეს ანტიოქიური ცნობა ჩავარდნია ხელში ეფრემ მცირეს და გამოუქვეყნებია. ის წერს _ იოანე “წარგზავნეს ანტიოქიას და მისთანა მონაზონი ერთი მოციქულადცა და საკურთხეველადცა [ე.ი. VII ს-ის დასაწყისში], რამეთუ განწესებული იყო კურთხევა ანტიოქიით კათალიკოსისა. და ვეღარავის ხელეწიფებოდა სლვად გზასა ანტიოქიისასა [არაბობის გამო]. ამისთვის დიდი ზრუნვა აქუნდა ქართველთა. ხოლო დღეთა თეოფილაქტე ანტიოქიელ პატრიარქისა წარავლინეს მოციქულნი და მივიდეს წინაში თეოფილაქტე ანტიოქიელ პარტიარქისა (745-751) და მიუთხრეს ნეტარსა თეოფილაქტეს, ვითარმედ დიდსა ჭირსაშინა არიან ქრისტიანენი, მკვიდრნი ქართველთა სოფლებისანი [იგულისხმება ტაო-ბასიან-ვალაშკერტ-ავანის ივერიელები], რამეთუ დღითგან ნეტარისა ანასტასისა (602-610) მღვდელმოწამისათა (602- 610) არა კურთხეულ არს სიძნელისათვის გზათასა. ხოლო მან ჰყო საზოგადო კრება და განაჩინა ბჭობითა კრებისათა, მთავარეპისკოპოსთა, მიტროპოლიტთა და ეპისკოპოსთა თვისთა თანა რათა შეკრბებოდეს ეპისკოპოსნი სამრევლოსა მისისანი და აკურთხევდენ კათალიკოსსა ჟამითი ჟამად, რომელთაცა საღმრთომან მადლმან უჩვენოს მათ და რომელნი გამოირჩიონ და თნდეს მეფესა და ეპისკოპოსთა [იგულისხმება ტაოს მეფეები] და ერსა მოყვასთა მის ეკლესიისასა და შეუქმნა მათ აღწერილი მოსახსენებელი თავისა თვისისათვის _ მუნ შემოკრებულისა კრებისათვის და ხელდასხმულ ჰყო ერთი ორთა მათ მისსა მოვლინებულთან მონაზონთაგან, სახელით იოანე, მის ჟამისა კათალიკოსად მათდა. ხოლო ამას ანტიოქიის კრებასა შინა გაპატიოსნდა და გათავისუფლდა მათგან კათალიკოსი, რამეთუ ხელქვეით აღარ არის პატრიარქთა, აღარც აკურთხევდენ, არამედ თვისნი ეპისკოპოსნი 294 აკურთხევდნენ, და მიერითგან განეფინა ქვეყანასა ზედა ვითარმედ გათავისუფლდა კრებასა შინა ანტიოქიისასა” (ქ. ც., I, გვ. 226). ამ ცნობაში არ იხსენიება სიტყვები “ქართლი და მცხეთა”, იხსენიება “იბერიელნი”. იბერიელები, როგორც ცნობილია ცხოვრობენ არა მხოლოდ “ქართლში”, არამედ მის სამხრეთითაც, როგორც ითქვა კონსტანტინე პორფიროგენეტის დროსაც კი მდინარე არაქსი ერთმანეთისაგან ჰყოფდა იბერიელებისა და ბიზანტიელთა მიწებს. ყველა ერი ტაოს სამეფოს “იბერიას” უწოდებდა, ხოლო მის ახლო მცხოვრებ ქართველებს იბერიელებს. ეს არეალი ანისიდან არზრუმამდე იბერიელების ისტორიული საცხოვრისი იყო, ამას მიუთითებს არა მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ბიზანტიელებმა XI ს-ში სწორედ ამ მიწებზე ანისიდან არზრუმამდე დააარსეს სახელმწიფოებრივი ერთეული “იბერიის თემის” სახელწოდებით, ამას მიუთითებს სტრაბონის ცნობაც, რომ ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნეში არმენიამ იბერიელებს წაართვეს ხორძენა, გოგარენა და პარიადეს კალთები. ანტიოქიას სწორედ ტაოს, ანისსა და არზრუმს შუა მდებარე ქვეყნის ივერიელებისათვის მიუნიჭებიათ ნება საკუთარი მღვდელთმთავრის ყოლისა, რომელიც აღარ იქნებოდა ვინმეს ხელქვეით და მიუღწევიათ შედეგებისათვის, როგორც ითქვა იჰაია ანტიოქიელი და არისტაკეს ლასტივერტეცი ადასტურებენ ტაოს სამეფოში დავით კურაპალატის კარზე “პატრიარქისა” და “კათალიკოსის” ყოფნას. რა დამოკიდებულება იყო მცხეთასა და ავანს შორის? მიუხედავად სარწმუნოებრივ-ეთნიკური მთლიანობისა, მცხეთას VII ს-ის დასაწყისში, ისევე როგორც VI ს-ში არ შეეძლო დახმარებოდა ავანს, რამე საკითხის გადაჭრისას, რადგანაც თვითონვე იყო სპარსელების თუ არაბების მიერ სასტიკად დევნილი ამ დროს. ამიტომაც, ავანს ანტიოქიის მხარდაჭერა ესაჭიროებოდა. ავანის სამხრეთი მხარეები ოდესღაც პირველქრისტიანთა ეპოქაში ანტიოქიის იურისდიქციაში შედიოდა როგორც პროვინცია “აღმოსავლეთი”. ჯერ კიდევ კირიონ კათალიკოსმა განაცხადა 1906 წელს “წინასაკრებო სასინოდო შეკრებაზე”, რომ იბერიის ეკლესიის ავტოკეფალიის შესახებ ცნობილი ეფრემისეული ცნობა ეხებოდა არა ზოგადქართულ ეკლესიას, არამედ “აღმოსავლის” ანუ ტაო-ბასიანის მხარეების ქართულ საეკლესიო ერთეულს. ავანის საკათალიკოსოს დამხობის შემდეგ ივერიის ანუ ტაო-ბასიანის მხარეების ეკლესიას ჩანს “აღმოსავლის საკათალიკოსოს” უწოდებდნენ, 295 რადგანაც მას აღარ გააჩნდა გამოკვეთილი საეკლესიო ცენტრი. ეს იყო ივერებით დასახლებული ვრცელი რეგიონები, რომლის იერარქები ზოგჯერ ვალაშკერტში, უფრო კი ჩანს იშხანსა და ბანა-ოლთისში ცხოვრობდნენ. XI ს-ის “ვალაშკერტელი მამამთავარი” ზაქარია ერთ-ერთი ბოლო “კათალიკოსი” უნდა ყოფილიყო ივერიის ამ მხარეებისა, რომლის პირველიერარქი ოდესღაც იყო ანტიოქიაში ნაკურთხი ზემოაღნიშნული “იოანე”. იოანედან ზაქარიამდე ბევრჯერ ივერიის ანუ “აღმოსავლის” (ასე ერქვა ამ ქვეყანას პოლიტიკურადაც) საკათალიკოსო ტახტი დაქვრივებული იყო. ეს ივერიელები ერთ-ერთ მათ იერარქად მოიაზრებდნენ ნერსე მაშენებელქალკედონიტ კათალიკოსსაც VII ს-შივე. მცხეთასა და “აღმოსავლის საკათალიკოსოს” შორის ურთიერთობის საკითხი დადგა გრიგოლ ხანძთელის ეპოქაში. ამ წმიდა მამის სულიერმა შვილებმა გადაწყვიტეს წმიდა მირონით გაეერთიანებინათ ივერიის ორი დიდი ეკლესია _ მცხეთა და “აღმოსავალი”. მას შემდეგ, რაც 726 წლის მანასკერტის საეკლესიო კრების შემდეგ სომხური ეკლესია საბოლოოდ დაუკავშირდა მონოფიზიტობას, კვლავ აღორძინდა იდეა ივერიელების, ანუ ქართველების სომხური ეკლესიისგან გათავისუფლებისა ქალკედონური აღმსარებლობის საფუძველზე. მართლაც, ტაობასიანისა და მიმდგომი მხარეების ივერიელები კიდევ ერთხელ განშორდნენ სომხეთის ეკლესიას, ტაოს სამეფოს დაარსებამ მათი მცდელობა გამარჯვებულ საქმედ აქცია _ ჩამოყალიბდა “აღმოსავლის საკათალიკოსო”, ჩანს, მაშინვე დასმულა კითხვა თუ ვისგან უნდა მიეღო მას მირონი კანონიერი გზით. ეს რთული საკითხი იერუსალიმსა და ანტიოქიაში გადაუჭრიათ _ “აღმოსავლეთის” ივერიელები წინათ მათგან ყიდულობდნენ მირონს, მათგან მოჰქონდათ მირონი. გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეებმა ამ საქმეს სხვა, ეროვნული კუთხით შეხედეს. მათ იბრძოლეს და ანტიოქია-იერუსალიმისაგან მიიღეს კანონიკური უფლება რათა ამ ივერიელთა ეკლესიის “აღმოსავლისა კათალიკოსებს” არა ანტიოქია-იერუსალიმიდან, არამედ მცხეთიდან მიეღოთ მირონი: “რამეთუ პირველად აღმოსავლისა კათალიკოსთა მიჰრონი იერუსალიმით მოჰქონდათ, ხოლო ეფრემ ქრისტესმიერითა ბრძანებითა მირონის კურთხევა ქართლს განაწესა იერუსალიმის პატრიარქისა განწესებითა” (გიორგი მერჩულე). 296 ანუ “აღმოსავლის” ივერიელთა ქვეყანაც “ქართლია”, რადგანაც აქ წირვა ლოცვის ენა ქართულია და არა სომხური. შესაბამისად, მირონიც აქ ქართლიდან უნდა ყოფილიყო მიღებული. “არამედ ქართლად ფრიადი ქვეყანა აღირაცხების, რომელსაცა შინა ქართულითა ენითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვა ყოველი აღესრულების” (გიორგი მერჩულე, გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება). ეფრემ მცირესეული ცნობით, მირონის კურთხევის საქმე ასე ყოფილა: “მირონის შესასყიდად ქართველებს ანტიოქიისათვის უნდა ეძლიათ ათასი კომლის გადასახადი. მცირე ხნის შემდეგ ანტიოქიამ ათასი კომლის გადასახადის ნაცვლად ითხოვა ათასი დრაჰკანი ყოველწლიურად. მალევე ანტიოქიამ, ბერძენთა მეფის შუამავლობით, ქართველების 1000 დრაჰკანი გადასცა იერუსალიმის საპატრიარქოს, ახლა უკვე მირონის შესასყიდად თანხა ქართველებს იერუსალიმისთვის უნდა ეძლოთ” (მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე, საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია, 2009, გვ. 509). ეფრემის წყაროში ნახსენები იერუსალიმის პატრიარქი ორესტი და მეფე ბასილი _ VIII-X საუკუნეთა მოღვაწენი. მაშასადამე, რეალური ვითარება ჩანს ასეთი ყოფილა _ ავანის, ანუ ივერთა საკათალიკოსოს თავისთავადობა აღიარა ანტიოქიელმა პატრიარქმა ანასტასი მღვდელმოწამემ (602-610). არაბთა პირველი ტალღისა და 726 წლის მანასკერტის მონოფიზიტური კრების შემდეგ ხელგახსნილი ქალკედონიტობის მომხრე იბერიელები მთლიანად განშორდნენ სომხურ ეკლესისას. ამ ივერებმა, VIII ს-ის შუა წლებში ანტიოქიელი თეოფილაქტე პატრიარქისაგან მიიღეს კიდევ ერთი ახალი დადასტურება საეკლესიო თავისთავადობისა, მაგრამ ერთი პირობით _ მირონი ანტიოქიაში უნდა შეეძინათ 1000 დრაჰკანის საფასურისა. ეს თანხა შემდეგ იმპერატორმა იერუსალიმს გადასცა, ხოლო გრიგოლ ხანძთელის მოწაფის ეფრემის დროს ქართველებს იერუსალიმისავე ნებით უფლება მიეცათ მირონი მიეღოთ მცხეთიდან, ანუ ადგილზევე ეკურთხებინათ. სახელი “იოვანე” მემკვიდრეობით გადაეცემოდათ აღმოსავლეთის კათალიკოსებს და მათთვის ნიშნეული იყო. მაგალითად, მრავალ აფხაზეთის კათალიკოსს ერქვა სახელი იოვაკიმე, ასეთი სამემკვიდრეო სახელი აღმოსავლეთის ივერთა ეკლესიაში იყო იოანე. სახელი იოანე ერქვა ავანის პირვ- 297 ელ კათალიკოსს იოანე ბაგარანელს, ეფრემის ცნობით, იოანე იყო VII ს-ის დასაწყისში ანტიოქიაში ნაკურთხი ივერთა კათალიკოსი. ასევე, იოანე იყო VIII ს-ში ნაკურთხი კათალიკოსი და ასევე, იოანე იხსენიება დავთ კურაპალატის ეპოქის პარხლის ეკლესიის წარწერაში. ეფრემ მცირეს შესახებ ივ. ჯავახიშვილი (ქართველი ერის ისტორია, I, გვ. 403-404) წერს _ “ეფრემ მცირე თავის ცნობილ გამოკვლევაში “უწყებათა მიზეზსა ქართველთა მოქცევისასა, თუ რომელთა წიგნთა შინა მოიხსენების” სხვა საკითხთა შორის იმ პრობლემასაც შეეხო “თუ ოდეს იწყეს ხელდასხმად, ვითარმედ არა თვინიერ წესისა და ბრძანებისა” ცნობა ამ საკითხის შესახებ მას უპოვია “ხრონოგრაფსა შინა ანტიოქიას აღწერილსა” _ ამ ცნობის მიხედვით გამოდის, რომ VII ს-ის დამდეგიდან მოყოლებული VIII ს-ის შუა წლებამდის ქართულ ეკლესიას და ანტიოქიის ეკლესიას შორის კავშირი შეწყვეტილი ყოფილა. ამ განცხადების თანახმად საფიქრებელი ხდება, რომ მანამდე, VII საუკუნის დამდეგამდე, ქართული ეკლესიის საჭეთმპყრობელი ხელდასხმისთვის ანტიოქიაში მიდიოდა იქაურ პატრიარქთან” (ივ. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია I, გვ. 40) ამ “ანტიოქიურ ხრონოგრაფიაში” შემდეგი ყოფილა მოთხრობილი: VIII ს-ის ანტიოქიის პატრიარქ თეოფილაქტესა (745-751) და იმპერატორ კონსტანტინე სკორის (741-775) დროს იბერიიდან ანტიოქიაში ჩასულმა ორმა მონაზონმა განაცხადა, რომ ანასტას პატრიარქის (ანასტასი II (602-610) შემდეგ მათ აღარ უკურთხებიათ იბერიის საყოველთაო ეპისკოპოსი (კათალიკოსი). თეოფილაქტემ (745-751) მოიწვია საეპისკოპოსოთა კრება, რომელმაც გამოსცა წერილობითი ნებართვა იმისა, რომ ამის შემდეგ იბერთა ეკლესიის ეპისკოპოსების მიერვე ხელი დასხმოდა იბერთა კათოლიკოსს და იქვე აკურთხეს იბერთა ახალი კათალიკოსი. ეს ცნობა მრავალ გაუგებრობას იწვევს მკვლევართა შორის. თუ ამ წყაროს ვენდობით თვით VIII საუკუნის შუა წლებშიც კი ქართული ეკლესია ავტოკეფალური არ ყოფილა. სინამდვილეში კი, “ანტიოქიური ქრონოგრაფის ცნობა” ეხება არა მცხეთის საკათალიკოსო ეკლესიას, არამედ ავან-ბასიან-ტაოს ივერთა ეკლესიას, რომელიც თავს ითავისუფლებდა სომხური ეკლესიისაგან. უფრო ადრე, წინა წლებში, ვფიქრობდით, რომ ეს ცნობა ეხებოდა აფხაზეთის საკათალიკოსოს (მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე, ეკლესიის ისტორია, 2009, გვ. 333), მაგრამ ჩვენი ახალი კვლევა აჩვენებს, რომ ანტიოქი- 298 ური ქრონოგრაფი შეეხება ავანის ანუ იბერთა საკათალიკოსოს, ე.ი ტაობასიან-ვალაშკერტ-ავანის ეკლესიას. გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში მოყვანილი ფრაზა, რომ “აღმოსავლეთისა კათალიკოსთა მირონი იერუსალიმით მოჰყვანდა” _ უნდა გავიგოთ ასე, რომ მცხეთისა და აფხაზეთის საკათალიკოსოების გარდა არსებობდა კიდევ ერთი ქართული საკათალიკოსო _ “აღმოსავალის-აღმოსავლეთისა”. აღმოსავლეთის ანუ ავან-ვალაშკერტ-ტაოს კათალიკოსებს ანტიოქია-იერუსალიმის საპატრიარქოსთან ჰქონიათ კავშირი, მირონსაც მათგან იღებდნენ გრიგოლ ხანძთელის მოწაფე ეპისკოპოს ეფრემამდე, რომლის დამსახურებითაც ანტიოქია-იერუსალიმს უცვნია “აღმოსავლეთის” ქართულ საეკლესიო სივრცეში დარუნება, ანუ მას უკვე წმ. მირონი მცხეთიდან უნდა მიეღო.
პარაგრაფი #74
წიგნიდან, მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე „არიან-ქართლი“. 2015.
