IV–V საუკუნეების ქართული ქრისტიანული არქიტექტურა და ზოროასტრული სამშენებლო ტრადიციის მემკვიდრეობა
IV-V საუკუნეების ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრება განსაკუთრებული მოვლენაა არა მხოლოდ საქართველოს, არამედ მთელი აღმოსავლური ქრისტიანული სამყაროს არქიტექტურის ისტორიაში. ამ ეპოქაში ჩნდება ისეთი ნაგებობები, რომლებიც აშკარად სცილდება როგორც რომაულ-ბიზანტიურ, ისე სირიულ ეკლესიათა სტანდარტულ ფორმებს და ადგილობრივი არქიტექტურული განვითარების ნიშნებს ავლენს.
განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ჭერემის ე.წ. „კვადრატი“, რომელიც გიორგი ჩუბინაშვილის მიხედვით, IV საუკუნით თარიღდება. ეს ნაგებობა წარმოადგენს კვადრატულ გეგმაზე აგებულ, ოთხივე მხრიდან თაღებით გახსნილ, გუმბათოვან კონსტრუქციას. მისი არქიტექტურული სქემა ახლოს დგას ირანული ჩაჰართაღის ტიპთან — ოთხთაღედ ნაგებობასთან, რომლის ცენტრში ძველად წმინდა ცეცხლი ინთებოდა.
გიორგი ჩუბინაშვილი აღნიშნავდა, რომ IV-V საუკუნეების ქართული ეკლესიების მნიშვნელოვანი ნაწილი არ ემორჩილება ქრისტიანულ სამყაროში ფართოდ გავრცელებულ არქიტექტურულ ნორმებს. ეს გარემოება მიუთითებს, რომ საქმე გვაქვს არა უცხოური ნიმუშების უბრალო გადმოღებასთან, არამედ ადგილობრივი სამშენებლო ტრადიციების გაგრძელებასთან და მათ ქრისტიანულ გარდაქმნასთან.
ჭერემის ნაგებობის მსგავსად, ნეკრესშიც არსებობდა მცირე ზომის, გუმბათოვანი, ოთხივე მხრიდან გახსნილი კვადრატული ნაგებობა. მისი აღწერის მიხედვით, იგი ოთხთაღა, გუმბათიანი შენობა იყო, რომლის ქვედა სართული საძვალეს წარმოადგენდა. შალვა ამირანაშვილი პირდაპირ მიუთითებდა ამ ნაგებობის მსგავსებაზე ირანულ ცეცხლთაყვანისმცემელთა საკულტო არქიტექტურასთან.
აღსანიშნავია, რომ ნეკრესი არა მხოლოდ ქრისტიანული, არამედ ზოროასტრული ტრადიციების მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო. VI საუკუნეში აქ მოღვაწე წმიდა აბიბოს ნეკრესელის ცხოვრება ნათლად მოწმობს, რომ რეგიონში ჯერ კიდევ არსებობდა ცეცხლთაყვანისმცემელთა ძლიერი ჯგუფები. საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, აბიბოსმა გაანადგურა კერპები, ჩააქრო საკულტო ცეცხლი და მის ნაცვლად ქრისტიანული თაყვანისცემის ნიშნები დაამკვიდრა.
განსაკუთრებით საინტერესოა ნეკრესის ე.წ. „დიდი კვადრატი“, რომელიც არქეოლოგთა მიერ ზოროასტრულ ტაძრად არის მიჩნეული. მისი გეგმა წარმოადგენს დიდ კვადრატს, რომლის ცენტრში მოთავსებულია მცირე კვადრატული კამერა, ხოლო კუთხეებში განლაგებულია დამატებითი სათავსები. მთელი კომპოზიცია მკაცრად სიმეტრიულია.
ზოგიერთ მკვლევარს ყურადღება მიუქცევია იმ გარემოებისთვის, რომ ნეკრესის ტაძრის გეგმა გარკვეულ მსგავსებას ავლენს შემდგომი ეპოქის ტეტრაკონქულ ნაგებობებთან. განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ცენტრალური კვადრატის, ოთხი მიმართულებით განვითარებული სივრცეების და კუთხის სათავსების არსებობა.
ამ თვალსაზრისით, საინტერესოა მცხეთის ჯვრის ტაძრის გეგმა. აქაც კომპოზიციის ბირთვს წარმოადგენს ცენტრალური კვადრატი, რომლის ირგვლივ განვითარებულია ოთხი აფსიდი და ოთხი კუთხის სათავსი. განსხვავება ისაა, რომ ნეკრესის ტაძარში აფსიდური ნიშები ცენტრისკენ არის მიმართული, ხოლო მცხეთის ჯვარში — გარეთ, ტეტრაკონქული სივრცის შესაქმნელად.
შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ქრისტიანმა ოსტატებმა უკვე არსებული ადგილობრივი სამშენებლო გამოცდილება ახალი ლიტურგიკული მოთხოვნების შესაბამისად გარდაქმნეს. ამ შემთხვევაში ზოროასტრული ტაძრის ცენტრალური, დახურული საკულტო სივრცე ქრისტიანულ ტეტრაკონქად იქცა, სადაც საკულტო ცენტრს უკვე წმინდა ჯვარი და საკურთხეველი წარმოადგენდა.
ასევე საყურადღებოა მცხეთის ჯვრის მცირე ეკლესიის გეგმა, რომელიც თავისი პროპორციებითა და კომპოზიციური გადაწყვეტით გარკვეულ მსგავსებას ამჟღავნებს ნეკრესის ტაძრის შიდა კამერებთან. ეს გარემოება შესაძლოა მიუთითებდეს საერთო სამშენებლო ტრადიციის არსებობაზე, რომელიც ქრისტიანობის მიღების შემდეგ ახალ შინაარსს იძენს.
ამგვარად, IVVI საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ანალიზი გვაძლევს საფუძველს ვიფიქროთ, რომ ქართული ცენტრალურგუმბათოვანი და ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძრების ფორმირების პროცესში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ადგილობრივმა, წინაქრისტიანულმა არქიტექტურულმა მემკვიდრეობამ. ზოროასტრული ჩაჰართაღები, კვადრატული საკულტო ნაგებობები, ცენტრალური კამერები და კუთხის სათავსები შესაძლოა იქცა იმ სამშენებლო საფუძვლად, რომლის ქრისტიანული გადააზრებით შეიქმნა ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი ყველაზე ორიგინალური და გამორჩეული მიმართულება.
12
მცხეთის ჯვრის წინამორბედი ეკლესიები საქართველოში და ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის ჩამოყალიბება
ნინოწმინდის საეპისკოპოსო ტაძარი ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. მკვლევართა შეფასებით, იგი წარმოადგენს გარდამავალ ძეგლს, რომელიც ერთი მხრივ უბრალო ტეტრაკონქის განვითარების შედეგია, ხოლო მეორე მხრივ უშუალო წინამორბედს იმ არქიტექტურული ჯგუფისა, რომლის უმაღლესი გამოხატულება გახდა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი. ამიტომ ნინოწმინდა შეიძლება განვიხილოთ როგორც გარდამავალი საფეხური ადრეულ ცენტრალურგუმბათოვან ნაგებობებსა და კლასიკურ ჯვარგუმბათოვან ტაძრებს შორის.
ჩვენი თვალსაზრისით, ნინოწმინდის კომპოზიციაში შესაძლებელია დავინახოთ მცხეთის ბაგინეთის ექვსაფსიდიანი ცეცხლის ტაძრის გეგმარებითი ტრადიციის გავლენა, ხოლო მცხეთის ჯვრის ორივე ეკლესია — დიდი და მცირე ჯვარი — უფრო მეტად უკავშირდება ნეკრესის არქიტექტურულ მემკვიდრეობას. ამ კავშირის განხილვისას საყურადღებოა ის გარემოებაც, რომ მცხეთის ჯვრის თავდაპირველი ნაგებობის აღმშენებელი უფლისწული რევი კახეთის მმართველი იყო და მისი პოლიტიკური ცენტრი უჯარმა გახლდათ.
„ქართლის ცხოვრების“ ცნობით:
„და მისცა ძესა მისსა რევს საუფლისწულოდ კახეთი და კუხეთი, და დასუა იგი უჯარმას…“
ამ ცნობით დასტურდება, რომ რევის მოღვაწეობა უშუალოდ კახეთს უკავშირდებოდა, ხოლო კახეთში, კერძოდ ნეკრესში, იმ ხანებში ჯერ კიდევ არსებობდა ცეცხლთაყვანისმცემლური საკულტო ტრადიციები.
ადრეული ტეტრაკონქული ძეგლების განვითარებაში განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ძველი გავაზის ეკლესია. მის ბირთვს წარმოადგენს გუმბათქვეშა კვადრატი, რომელსაც ოთხი აფსიდა ეკვრის, ხოლო კვადრატიდან გუმბათის წრიულ სისტემაზე გადასვლა ტრომპების მეშვეობით ხდება. ამგვარი გადაწყვეტა უკვე აშკარად გვიჩვენებს იმ არქიტექტურულ ძიებებს, რომლებიც მოგვიანებით სრულყოფილ სახეს მიიღებს მცხეთის ჯვრის ტაძარში.
ქართული ჯვარგუმბათოვანი ხუროთმოძღვრების წარმოშობის საკითხი მხოლოდ არქიტექტურულ მოვლენად არ შეიძლება განვიხილოთ. იგი დაკავშირებულია იმ სარწმუნოებრივ და კულტურულ ბრძოლებთანაც, რომლებიც VI-VII საუკუნეებში მიმდინარეობდა სამხრეთ კავკასიაში.
ირანულ-ზოროასტრული გავლენის სიღრმეზე მეტყველებს ქართული ენის ლექსიკური ფონდიც. როგორც აღნიშნავს მ. ანდრონიკაშვილი, ქართულში დღემდეა შემორჩენილი ზოროასტრული კულტურული წრიდან შემოსული მრავალი ტერმინი — „ტაძარი“, „კერპი“, „ზვარაკი“, „ეშმა“, „ჯოჯოხეთი“, „ბაგინი“, „დროშა“, „ანდერძი“, „დასტური“ და სხვა. ამასთანავე, ძველ ქართულ სამეფო საგვარეულოებში ფართოდ იყო გავრცელებული ირანული წარმოშობის სახელები — ფარნავაზი, ფარნაჯომი, არტავაზი, არშაკი, ბაკური, ბაგრატი, მირდატი, ადარნასე და სხვანი.
ზოროასტრიზმი საქართველოში ქრისტიანობის ერთ-ერთ უმთავრეს კონკურენტად რჩებოდა. ქართული წყაროების მიხედვით, V-VI საუკუნეებშიც კი ქართლში არსებობდნენ ცეცხლთაყვანისმცემელთა თემები, მოქმედებდა საგზებლები და მოგვები მოსახლეობის ნაწილს თავიანთ სარწმუნოებაზე მოქცევას ცდილობდნენ.
ამ ისტორიული ფონის გათვალისწინებით უფრო გასაგები ხდება ის არქიტექტურული პროცესი, რომლის შედეგადაც წარმოიშვა ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი. შესაძლებელია, რომ ადრეული ქრისტიანული ხუროთმოძღვრება გარკვეულწილად ეყრდნობოდა ადგილობრივ საკულტო არქიტექტურულ გამოცდილებას, თუმცა მას სრულიად ახალი, ქრისტიანული შინაარსი მიანიჭა.
VI საუკუნის ბოლოსა და VII საუკუნის დასაწყისში მცხეთის ჯვრის ტაძრის მშენებლობა დაემთხვა საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პერიოდს. ამ ეპოქის მთავარი საეკლესიო მოღვაწე იყო კათალიკოსი კირიონ I, რომელმაც საბოლოოდ განამტკიცა ქართული ეკლესიის ქალკედონური ორიენტაცია და მედგარი ბრძოლა გაუმართა მონოფიზიტური სომხური ეკლესიის პროზელიტიზმს.
ამ მიზეზით მცხეთის ჯვარი მხოლოდ არქიტექტურული ძეგლი არ ყოფილა. იგი თანამედროვეებისთვის აღიქმებოდა როგორც ქართული ქალკედონობის სიმბოლო, ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობის ნიშანი და მართლმადიდებლური სამყაროსადმი კუთვნილების ხილული გამოხატულება.
სწორედ ამიტომ შემდგომ საუკუნეებში მცხეთის ჯვრის არქიტექტურულმა სქემამ ფართო გავრცელება ჰპოვა. მის საფუძველზე შეიქმნა არაერთი ტეტრაკონქული და ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი, რომელთა შორის განსაკუთრებით გამოირჩევიან ატენის სიონი, კვეტერა, მარტვილის ტაძარი და სხვა მრავალი ძეგლი.
მცხეთის ჯვრის მნიშვნელობა მხოლოდ ქართული არქიტექტურით არ შემოიფარგლება. მან შექმნა ახალი მხატვრულ-საეკლესიო მოდელი, რომელმაც განსაზღვრა შუა საუკუნეების ქართული საკულტო ხუროთმოძღვრების განვითარების ძირითადი მიმართულება და საუკუნეების განმავლობაში იქცა ქართული ქრისტიანული კულტურის ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ.
13
მცხეთის ჯვარი და ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის ქართული წარმოშობის საკითხი
1. პრობლემის დასმა
ჯვარგუმბათოვანი და ცენტრალურგუმბათოვანი არქიტექტურის წარმოშობის საკითხი კავკასიის ქრისტიანული ხელოვნების ერთ-ერთ ყველაზე სადავო პრობლემად რჩება. თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომლის თანახმადაც, აღნიშნული არქიტექტურული სისტემა ჩამოყალიბდა სომხეთში VI-VII საუკუნეებში და შემდგომ გავრცელდა საქართველოსა და სხვა ქვეყნებში.
ჩვენი კვლევა განსხვავებულ დასკვნამდე მიდის. არსებული არქიტექტურული და ისტორიული მასალის ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ქართული ჯვარგუმბათოვანი სისტემის საფუძვლები უნდა ვეძიოთ არა VI საუკუნის სომხურ ძეგლებში, არამედ გაცილებით უფრო ადრეულ, ადგილობრივ ტრადიციებში, რომლებიც დაკავშირებულია ქართლში გავრცელებულ ზოროასტრულ საკულტო ნაგებობებთან და IV საუკუნის ქრისტიანულ სამშენებლო გამოცდილებასთან.
2. ბაპტისტერიუმის თეორია და მისი შეფასება
( ბაპტისტერიუმები)
ჩვენი კვლევით, როგორც აღინიშნა, ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურა დაეფუძნა საქართველოში იქამდე გავრცელებულ ცეცხლის ტაძრების სამშენებლო წესებს, მაგრამ საზოგადოდ მიიჩნევა, რომ ცენტრალურგუმბათოვანი ტაძრების არქიტექტურა შესაძლოა ემყარებოდეს ბაპტისტერიუმს.
ბაბტისტერიუმის გარე სახე
მიიჩნევა, რომ ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურა აღმოცენდა ბაპტისტერიუმის ნიმუშის მიხედვით, მაგრამ ჩვენთვის აშკარაა, რომ ჩვენი (ჯვარგუმბათოვანი) არქიტექტურა ჩამოყალიბდა ცეცხლის ტაძრის კვადრატის ნიმუშის საფუძველზე და არა ბაბტისტერიუმისა. თუმცა ორთოდოქსული ბაბტისტერიუმი ნამდვილად აგებულია კვადრატზე.
ბაბტისტერიუმის გეგმა
იმავე სქემის ნეკრესის საგზებელის კამარები უფრო ადრინდელი, მე-4 საუკუნისაა. ქართული ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის საფუძვლები უნდა ვეძიოთ თვით საქართველოში, რადგანაც, როგორც აღინიშნა, ნეკრესი წარმოადგენს საგზებელს (და არა ბაპტისტერიუმს), ამიტომ, ის დგას ჯვარგუმბათოვან ნაგებობასთან კონსტრუქციულად უფრო ახლოს. პირველნიმუში უნდა ვეძიოთ თვით საართველოში.
3. გუმბათქვეშა კვადრატი და ზოროასტრული არქიტექტურის მემკვიდრეობა
( ნეკრესის ცეცხლის ტაძარი, ჩორდაკები, ირანული პარალელები)
თავდაპირველად მცხეთის ბორცვზე ააგეს 15-20 მეტრი სიმაღლის ხის ჯვრის დასამაგრებლად საჭირო ძლიერი პოტსტამენტი, ჯვრის კვარცხლბეკი, მის ცენტრში აღმართეს ხის დიდი ჯვარი და შემდგომ ამისა მის გარშემო ააგეს კუბის ფორმის ქვის ნაგებობა, ისე, რომ ჯვრის გარშემო დარჩენილი თავისუფალი სივრცე ლოცვის კომფორტულ გარემოს ქმნიდა. მაშასადამე, ამ ნაგებობის შიგნით შესვლა და იქ ლოცვა ხის ჯვრის წინ თავისუფლად შეიძლებოდა. ეს კვრცხლბეკი და სივრცე დღეისათვისაც შენარჩუნებულია. საფიქრებელია, რომ მე-6 საუკუნის ბოლოს ეს სივრცე გააფართოვა სტეფანოზმა და შენობას საბოლოო სახე მიეცა.
აღნიშნული თავდაპირველი კუბი დღეისათვის წარმოადგენს მცხეთის ჯვრის ტაძრის ცენტრალურ ნაწილს, რომლის შუაშიც დგას ჯვრის ცარიელი კვარცხლბეკი. მასზე ახალ დროში აღიმართა ახალი ჯვრები ძველი ჯვრის ნაწილებით.
მაინც როგორი სახისა შეიძლებოდა ყოფილიყო რევის მიერ აშენებული ქვის კუბი („კუბო“)?
როგორც ითქვა, ის აშენდა მცხეთის ხის ჯვრის გარშემო, მის დასახურად, ირანული ზოროასტრული ცეცხლის ტაძრის ნიმუშის შესაბამისად, ანუ ხის ჯვრის დასამაგრებლად თავდაპირველად ააგეს მასიური ქვის კვარცხლბეკი, რომელიც ამჟამადაცაა შენარჩუნებული, მასზე აღმართეს ჯვარი, ამის შემდეგ მის გარშემო ააგეს ქვის კუბი.
ზოგადად, ცეცხლის ტაძრების საფუძველს წარმოადგენდა კვადრატი, ანუ კვადრატის ფორმის საძირკველი, თავისი შესაბამისი ფუნდამენტით, ამ კვადრატზე იგებოდა კუბის ფორმის ნაგებობა, მის ცენტრში მოგიზგიზე ცეცხლის დასაცავად.
ახლა რევის ნაგებობის ცენტრში გიზგიზებდა არა ცეცხლი, არამედ აღმართული იყო დაახლოებით 15-20 მეტრი სიმაღლის ხის ჯვარი. აღნიშნული ქვის კუბი ჯვრის გარშემო იყო აღმართული მის დასაფარად.
ცეცხლთაყავანისმცემლებისაგან განსხვავებით მცხეთის ქვის კუბი არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ნამდვილი კუბი, ანუ მისი სიმაღლე, სიგრძე და სიგანე თანაბარი ვერ იქნებოდა მის ცენტრში აღმართული მაღალი ხის ჯვრის გამო, მაგრამ ახლოს იქნებოდა კუბთან.
ანუ რევის ნაგებობის სიგრძე და სიგანე თანაბარი, მაგრამ სიმაღლე იყო უფრო მეტი ხის ჯვრის გამო. ანუ ეს იყო სწორკუთხა ქვის პარალელოპიპედი, რომაული ტეტრაპილონის ტიპისა, რომლის საფუძველი იყო კვადრატი.
ამ ქვის პარალელოპიპედის ასაგებად, საფიქრებელია, ხის ჯვრის გარშემო ასაგები შენობის საძირკვლად გაითხარა კვადრატული ფუნდამენტი, მაგრამ მაღალი შენობის სიმაგრისათვის, ჩანს, მის კუთხეებში აიგო მძლავრი სვეტები დაახლოებით 15 მეტრი სიმაღლისა და ეს სვეტები შეერთებული იქნა თაღებით, ეს კვადრატული სივრცე ტრომპების საშუალებით გახდა საფუძველი მასზე დაშენებული ნახევარსფერული გუმბათისა, მსგავსადაა აგებული თბილისის ათეშგა, დღესაც არსებული.
გურამ კურაპალატის შემდგომ, ჩანს, აიგო ახალი გუმბათის ყელი და თვით გუმბათი, ხოლო ქვის კუბის კედლები წაგრძელდა მკლავებით, აფსიდებით ბოლოში და მიღებული იქნა ჯვარი. შეეცადნენ, რომ მისი მკლავები თანაბარი სიგრძისა ყოფილიყო, ანუ ეს იყო ტეტრაკონქი. თუმცა არასტანდარტული, რადგანაც ეს იყო პირველი ასეთი სახის შენობა საზოგადოდ, ცხადია, მცხეთის ჯვარი არ არის წესიერი ტეტრაკონქი, ის თავდაპირველი ნიმუში იყო სხვა ყველა ასეთი ტიპის ნაგებობისათვის, რომელნიც თანდათანობით დაიხვეწა. როგორც საქართველოში, ისე სომხეთში მცხოვრები ქალკედონიტებისათვის.
ამიტომაც წერენ მცხეთის ჯვარზე, რომ ისაა „რამდენადმე არასტანდარტული ტეტრაკონქი“ – Это несколько нестандартный тетраконх – с квадратными помещениями в углах креста. В плане он выглядит так:
ფოტო – პლატფორმა რევის კუბის ცენტრში, რომელზეც აღმართული იყო ხის სასწაულთმოქმედი პატიოსანი ჯვარი.
ამჟამად დამკვიდრებული არასწორი აზრით, ხის პატიოსანი ჯვარი, რომელიც მცხეთის გორაზე წმიდა ნინომ აღმართა, მხოლოდ სტეფანოზის დროს, ანუ მე-6 ს. ბოლოს გადაიხურა ეკლესიით, სინამდვილეში კი, ის ორი საუკუნით ადრე გადაფარა მეფის ძე რევ უფლისწულმა საგანგებოდ აგებული მძლავრი ქვის კუბის გადახურვით, ხოლო გურამ კურაპალატმა და მისმა ძემ სტეფანოზმა ეს უკვე არსებული ნაგებობა გააფართოვეს ისე, რომ ნაგებობამ მიიღო წაგრძელებული ჯვრის ფორმის სახე თავისი მკლავებით, გარდა ამისა, უკვე არსებულ კუბის სვეტებით შექმნილ კვადრატს დაედგა გუმბათი. ანუ რევის კუბი ეკლესიად გადაიქცა თავისი საკურთხევლით (მაშასადამე, სავრაუდოთ, სვეტები მე-4 საუკუნისაა, აფსიდებით დაბოლოვებული კამარები (ე.წ. „ნავები“ მე-6 საუკუნისა).
„მას ჟამსა რევის, ძესა მეფისასა, ესუა ყრმა-წული. მცირე, და იყო სნეულ, და მიწევნულ იყო სიკუდილად. რამეთუ იგი ოდენ მხოლო ესუა მათ, მოიღო და დადვა იგი წინაშე ჯუარისა და ცრემლით იტყოდა: „უკეთუ მომიბოძო ყრმა ესე ცოცხალი, აღვაშენო კუბო საყუდელად შენდა“. და მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმა იგი, და განკურნებული და განცოცხლებული წარიყვანა. მერმე მოვიდა აღნათქუამისა აღმასრულებელად და ყო მადლისა მიცემა დიდითა სიხარულითა. და გულ-მოდგინებით აღაშენა კუბო ჯუარისა მცხეთისა რევ, ძემან მეფისამან, და წლითი-წლად მოვიდის და აღასრულის აღნათქუამი იგი მსხუერპლისა. და მიერითგან უფროს მოვიდოდეს ყოველნი უძლურნი და სნეულნი, განიკურნებოდეს და სიხარულით ადიდებდეს ჯუარსა წმიდასა ქრისტესსა.
რას ნიშნავს უფლისწულ რევის მიერ წარმოთქმული სიტყვა „აღვაშენო კუბო საყუდელად შენდა“, რა არის „კუბო“?,
ეტიმოლოგიურად ეს სიტყვა წარმოშობილი ბერძნული სიტყვისაგან κύβος „კუბოს“, რაც ნიშნავს „კუბს“Куб (др.-греч. κύβος) ასე უწოდებდნენ ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძრებს, რადგანაც ეს ნაგებობები არქიტექტურულად კუბს წარმოადგენდნენ, რაც ასახულია თანდართულ ფოტოებზე.
კუბი ან წესიერი ჰექსაედრი – წესიერი მრავალწახნაგი, რომლის თითოეული წახნაგი კვადრატია
ზოროასტრულ ქააბასა და რევის კუბს შორის განსხვავება თვალსაჩინო იყო, კერძოდ, ქააბას გვერდები ამოშენებული და დახურული ჰქონდა, ხოლო რევის კუბი წარმოადგენდა რომაული ტეტრაპილონისაგან მიღებულ ზოროასტრული ჩახართაღის მსგავს ნაგებობას, ანუ მას გვერდები არ ჰქონდა ამოშენებული, არამედ გვერდები წარმოადგენდა ღია თაღებს, რადგანაც ცენტრში მდგარ ჯვარს არ აშინებდა ქარიშხალი, რომელსაც ცეცხლის ჩაქრობა შეეძლო, აქ ცენტრში ცეცხლი რომ ყოფილიყო დანთებული, ამ შემთხვევაში აიგებოდა კედლებამოშენებული კუბი, მაგრამ რევის კუბს ჰქონდა ღია თაღები, როგორც ტეტრაპილნს, სამაგიეროდ ტეტრაპილონისაგან განსხვავებით რევის კუბს გააჩნდა სახურავი – გუმბათი, რაც გადმოღებული იყო ჩახართაღის არქიტექტურიდან.
მაშასადამე, კუბის აშენებისათვის უფლისწულმა რევიმ ნიმუშად აიღო არა აქემენიდების ეპოქისათვის დამახასიათებელი კუბი ანუ ქააბა, არამედ სასანიდური ეპოქის ჩახართაღი ანუ ჩაჰართაღი. მისგან განსხვავებით, რევის კუბი მაღალი იყო, აქემენიდების ეპოქის კუბის ე.წ. ზოროასტრის ქააბის მსგავსად, რაც ჯვრის ხის სიმაღლით იყო გამოწვეული.
ასეთივე კიბეები აქვს მიდგმული მცხეთის ჯვრის მცირე ტაძარსაც, შესაბამისად, ის თავდაპირველად შესაძლოა მსგავსი არქიტექტურით იყო ნაგები.
ზოროასტრის ქააბა
„ზოროასტრის ქააბა“ – ირანში გავრცელებული მონუმენტური ნაგებობაა ადრეაქემენიდური ეპოქისა, ასეთი არქიტექტურის ნაგებობები ადრე ურარტუშიც იყო.
ზოროასტრის ქააბას გეგმა (კვადრატი)
ზოროასტრულ ქააბასაგან განსხვავებით, სასანიდების ეპოქაში ჩამოყალიბებული „ჩახარ თაღი“ (ჩაჰართაღი), ასევე წარმოადგენდა კვადრატული ფორმის კონსტრუქციას, თუმცა სიმაღლე ნაკლები ჰქონდა, კვადრატული ფუძის შესაბამისი, მიაგავდა კუბს, ამიტომაც ჩანს, მას რომაულ სამყაროში უწოდებდნენ კიდეც – კუბს, აქედანვე უნდა იყოს მიღებული ქართული სახელწოდება რევის მიერ აგებული იდენტური ნაგებობისა, კაბა, კუბო და ა.შ. ჩახართაღს ყველა ,ანუ ოთხივე მხარეს, ჰქონდა ღია თაღი, მის გუმბათს იჭერდა ოთხი კუთხის ქვის კოლონა.
ჩაჰარ თაღი ანუ ოთხი თაღი, წარმოადგენდა კვადრატულ კონსტრუქციას, რომელიც ოთხივე მხარეს იყო გახსნილი ღია თაღებით, მის ოთხი კუთხის კოლონას ებრჯინებოდა გუმბათი.
ჩვენმა კვლევამ აჩვენა, რომ უფლისწულ რევის მიერ აგებული კუბი უფრო მეტად ეფუძნებოდა მისი დროის ირანში გავრცელებულ საკულტო არქიტექტურას – „ჩახარ თაღს“.
კიდევ ერთხელ რომ ვთქვათ, ჩახართაღი წარმოადგენდა ქვით ნაგებ კუბურ ნაგებობას გუმბათით და ოთხი თაღით, ამ თაღებს ეწოდებოდა აივანი. როგორც აღინიშნა ის (ჩახართაღი) ჩამოყალიბდა სასანიდების ეპოქაში III-VII საუკუნეებში. მის პროტოტიპად მიიჩნევა ტეტრაპილონი, რომელსაც ჯერ კიდევ არ გააჩნდა გუმბათი, რევის კუბი გუმბათიანი ჩახართაღი იყო.
მარკუს ავრელიუსის თაღი – Арка Марка Аврелия в Триполи, რევის „კუბის“ სავარაუდო წინასახე
რევის კუბისაგან განსხვავებით ჩახართაღები უფრო დაბალი ნაგებობები იყვნენ, რევის კუბი კი, მისი ფუნქციიდან გამომდინარე, მაღალი ნაგებობა იყო, რადგანაც ნალექისაგან გუმბათით იცავდა მაღალი ხისაგან გამოთლილ ხის პატიოსან ჯვარს, ამიტომაც რევის კუბი თავისი სიმაღლით უფრო ემსგავსებოდა რომაულ ნაგებობას, ტეტრაპილონს, თავისი გახსნილი თაღებით, ვიდრე ათეშგას, თუმცა, თავის მხრივ, ათეშგას არქიტექტურაც ერთგვარი ტეტრაპილონია.
ერთერთი ჩაჰარ თაღის გეგმა
ჩახართაღის გეგმა და გვერდითი ჭრილი Chahar Taq
ჩაჰართაღის გეგმა Chahar Taq
ჩაჰართაღის გეგმა Chahar Taq
ჩაჰართაღის გეგმა გვერდითი ოთხი სენაკით, მიაგავს მცხეთის ტაძრის გეგმას. Chahar Taq
სასანიდი არდაშირის სასახლის ტრომპი
ტრომპი სასანიდურ სასახლეში მიაგავს თბილისის ათეშგას ტრომპს და ასევე მცხეთის ჯვრის ტრომპს.
თბილისის ათეშგას ტრომპი
თბილისის ათეშგას ტრომპები მსგავსია არადაშირის სასახლის ტრომპებისა
მცხეთის ჯვრის ტრომპები
ამასთანავე, უნდა ითქვას, რომ „გონბადი“ – სპარსული სიტყვაა, ნიშნავს გუმბათს
ძველი გავაზი
ჭერემი, კვადრატული სამლოცველო ნაგებობა ოთხი ღია თაღით,
მსგავსი ნაგებობა (კუბი) ააგო უფლისწულმა რევიმ მცხეთის პატიოსანი ჯვრის დასაცავად, ესაა იგივე ჩაჰართაღი (ოთხთაღედი), რომლის ცენტრშიც ცეცცხლის ადგილას აღმართული იყო ჯვარი.
კუბური ფორმა აქვს ჩვენამდე მოღწეულ უძველეს ჩაჰართაღს Takht- Nisim , ისაა კუბის ფორმის ბლოკი აივნებით (თაღებით).
აივანი სპარსეთში
მსგავსი კუბი ღია ოთხი თაღით, ანუ ოთხი ე.წ. აივნით, ააგო უფლისწულმა რევიმ. ეს ოთხი ღია თაღი აფსიდოვანი კედლებით შემოაშენა გურამ კურაპალატმა.
აივანი, სპარსული სიტყვაა და ნიშნავს ქვის თაღს.
4. ნეკრესის ადრექრისტიანული ტაძარი და არქიტექტურული გარდამავლობა
( ნეკრესისა და ზეგაანის მასალა)
IV საუკუნე
ჭერემის ეკლესია
ჭერემი
გიორგი ჩუბინაშვილის აზრით, მესამე ძეგლი (ჭერემის ეკლესია) ეკუთვნის იმავე IV საუკუნეს – ეს არის თავისებური შენობა ჭერემის საეპისკოპოსო კათედრალის გალავნის ფარგლებში.
ეს არის კვადრატი ოთხივე მხარეს ღია კამარებით დახურული გუმბათიანი თაღით. კუთხეები თაღების ზემოთ ისეა გავსებული, რომ კვადრატის ზემოთ შედგება წრე, რომლიდანაც მიდის ნახევარსფერო. სახურავი კი ორგვერდიანია ხაზით აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ. ესაა ჩაჰართაღი, რომლის ცენტრშიც კვარცხლბეკზე აღმართული იყო ჯვარი, მოგიზგიზე ცეცხლის ყოფილ ადგილზე.
V საუკუნის ხელოვნება
გეგმით ჯვარისებური ეკლესია სოფელ ზეგანთან ახლოს (კახეთი). ისი გეგმა აჩვენებს, რომ ისაა ჩაჰართაღი, სადაც ალბათ ცენტრში აღმარტული იდგა წმიდა ჯვარი.
ნეკრესის ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი (ნეკრესის დიდი კვადრატი)
ნეკრესი
ტაძრიდან რამდენიმე ნაბიჯზე მდგარა პატარა, გუმბათიანი ნაგებობა. იგი 1924 წელს ანტირელიგიური კამპანიის დროს გაუნადგურებიათ. ეს იყო რიყის ქვით საგულდაგულოდ ნაშენი, გეგმით კვადრატული, ოთხივე მხარეს თაღებით გახსნილი, გუმბათიანი ნაგებობა. გ. ჩუბინაშვილის აზრით, აღნიშნული ნაგებობა უძველესი ქრისტიანული ძეგლია საქართველოში.
ის, აღწერიდან ჩანს, რომ იყო ჩაჰართაღი, რომლის ცენტრშიც ალბათ იდგა წმიდა, ანუ პატიოსანი ჯვარი. შესაბამისად, ის იყო ქრისტიანული ეკლესია.
ნეკრესის „გუმბათიანი კვადრატული ნაგებობა საკათედრო ტაძრის გალავნის შიგნით, ტაძრიდან რამდენიმე ნაბიჯზე მდგარა. ის 1924 წ. ანტირელიგიურ მოძრაობასთან დაკავშირებით დაუნგრევიათ. ეს იყო რიყის ქვით ნაშენი, ოთხივე მხარეს თაღებით გახსნილი გუმბათოვანი ნაგებობა, რომლის ქვედა, მიწისქვეშა სართული საძვალეს წარმოადგენდა. გ. ჩუბინაშვილის აზრით, ნაგებობა უძველესი ქრისტიანული ძეგლია საქართველოში. შ. ამირანაშვილის ვარაუდით, ჭერემის კვადრატი სამსხვერპლოს უნდა წარმოადგენდეს და ის მსგავსებას ამჟღავნებს ირანის ცეცხლთაყვანისმცემელთა ნაგებობებთან“.
აბიბოს ნეკრესელი ცეცხლთაყვანისმცემლებმა მოკლეს მე-6 საუკუნეში.
ზოროასტრული ტაძარი ნეკრესში
ნეკრესის ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი კვადრატშია ჩაწერილი, რომელსაც კუთხეებში ასევე კვადრატული ოთახები აქვს, მსგავსად მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძრისა. ამ ზოროსატრულ ტაძარშიც არსებითია აფსიდიანი ოთხი დიდი ნაშენი, მსგავსად მცხეთის ჯვრის ასევე ოთხი აფსიდიანი ნაშენობისა, ოღონდ მცხეთაში ისინი შემოტრიალებულნი არიან, ამ ფაქტს ყურადრება მიაქცია მკვლევარმა ა. მუხრანოვმა, ის წერს – Развернули апсиды наружу, а по углам построили привычные им камеры. Потому что традиция.
Алексей Мухранов.
მცხეთის დიდი ტაძრის ტეტრაქონქის კუთხის ოთახები წარმოადგენს ცეცხლთაყვანისმცემელთა ნეკრესის ტაძრის კუთხის ოთახების განვითარებულ სახეს, ნეკრესის ტაძრის აფსიდები მცხეთის ჯვარში შემოტრიალებულია, ნეკრესისი ტაძრის შიდა ცენტრალური კვადრატი, მცხეთის ჯვარში უფრო დიდი ზომისაა. მათთვის საერთოა – ცენტრალური კვადრატი, აფსიდები და კუთხის ოთახები.
თავის მხრივ, ნეკრესის ცეცხლის ტაძრის გეგმა წარმოადგენს ერთგვარ უკუღმა ოთხაფსიდას, უკუღმა ე.წ.“ტეტრაკონქს“. ანუ აფსიდები მიმართულია არა გარე, არამედ შიდა მხარეს, ცენტრისაკენ. ხოლო მცხეთის დიდი ჯვრის ტაძრის აფსიდები მიმართულია გარე მხარეს. ალექსი მუხრანოვმა შეამჩნია, რომ ნეკრესის საგზებლის კვადრატის კუთხეებში კამერები ერთგვარი პატარა ოთახებია, სულ ოთხი კამერაა, სწორედ მსგავსადვე მცხეთის ჯვრის ტეტრაქონქს აქვს ასევე მცირე კამერა-ოთახები, ასევე ოთხი ოთახი.
ნეკრესის დიდი კვადრატის ცენტრს წარმოადგენს მცირე კვადრატი, ანუ კვადრატული ოთახი-კამერა, მას მხოლოდ ერთი, ასე ვთქვათ, დამალული შესასვლელი აქვს, რადგანაც ცეცხლს იცავდნენ, რომ ის მტრებს არ ჩაექროთ, მაგალითად, როგორც ჩააქრო წმ. აბიბოს ნეკრესელმა. ამიტომაც ცეცცხლი დაფარული და შემოსაზღვრული იყო კვადრატული კედლებით, ხოლო მსგავსადვე აგებულ უკვე ქრისტიანულ ტაძარში ცეცხლის ადგილას ჯვარი იყო აღმართული, რომელსაც დაუფარავად ხალხი ეთაყვანებოდა, ამიტომაც მისი კამერა ნაგებობა ღია იყო, ხოლო კუბის გვერდებზე ნაგები აფსიდები გარეთ იყო მიმართული, ცეცხლის ტაძარ-კვადრატში კი, როგორც ითქვა, აფსიდები შიგნით იყო მიმართული.
ცეცხლის ტაძრის გეგმის ოდნავი გადაკეთებით, ანუ აფსიდების 180 გრადუსით შემობრუნებით მიღებული იქნა ქრისტიანული ტაძარ-ტეტრაკონქი. ეს იყო არქიტექტურული ძიების შედეგი, ასეთი ტაძარი მცხეთაში ერთ-ერთი პირველი იყო, ამიტომაც მას, არქიტექტურულად, ძიების პროცესი ეტყობა. მისგან განსხვავებით, შემდეგ აგებულ რიფსიმეს ეკლესიის მშენებელს უკვე მზამზარეული გეგმა აქვს აღებული, ისე როგორც სხვა ასეთი ტიპის ტაძრების ხუროთმოძღვრებს.
მცხეთის ჯვრის მცირე ეკლესიის გეგმა პირდაპირი ასლია ნეკრესის ცეცხლის ტაძრის კვადრატულ ნაგებობაში არსებულ აფსიდებიანი კამერების გეგმისა. შეიძლება ითქვას, რომ მსგვსება თითქმის აბსოლუტური, ოღონდ მცხეთის მცირე ეკლესიის აფსიდის წინ მცირე ფართობია დამატებული.
აბიბოს ნეკრესელის დროს ნეკრესში ადრექრისტიანულ ხანაშიც კი (IV-VIსს.) ცეცხლთაყვანისმცემელნიც ცხოვრობდნენ.
V ს-ის 20-იანი წლებში, მეფე მირდატის დროს ,”დაეპყრა ქართლი მეფესა სპარსთასა და იგინი ხელმწიფე იყვნენ ჩვენსა ამას სოფელსა, და ბილწსა მას კერპთმსახურებასა – ცეცხლისა მის თაყვანისცემასა და მსახურებასა აღასრულებდნენ მარადის”(ქ.ც.).
სპარსელები ითხოვდნენ ცეცხლთაყვანისმცემლობის ქადაგების ოფიციალურ თავისუფლებას.
“მივგზავნნე ცეცხლის მსახურნი ქალაქსა თქვენსა, და იყვნენ მუნ მათზედა ეპისკოპოზნი რჯულისა ჩვენისანი და ვინცა ქართველნი ნებითა თვისითა აღირჩევდეს სჯულსა ჩვენსა, ნუ აყენებთო”. ანუ ქართველი ცეცხლთაყვანისმცემლები მრავლად არსებობდნენ.
ვახტანგ გორგასლის სიყრმისას -“წარგზავნა ცეცხლისა მსახურნი მცხეთას და მათ ზედა ეპისკოპოზად ბინაქარან, და დასხდნეს მოგვთასაო”. ცეცხლთაყვანისმცემელთა ეპისკოპოსი “ასწავებდა ქართველთა სჯულსა თვისსა… და წვრილისა ერისაგან მოაქცია მრავალნი ცეცხლის მსახურებას”, “შეერია ქართლსა შინა ერსა ზედა წვრილსა ცეცხლის მსახურება”.
მატიანეს მიხედვით, წვრილი ერის, ანუ უბრალო მოქალაქეების, საკმაო ნაწილი ცეცხლთაყვანისმცემელი ყოფილა, არა მხოლოდ დედაქალაქში, არამედ პერიფერიებშიც, მათ შორის ნეკრესშიც. მაგრამ ქრისტიანობა იმარჯვებდა ასურელ მამათა ქადაგებათა შედეგადაც, ამის გამო ცეცხლთაყვანისმცემელთა საგზებლებზე ცეცხლს ხალხი, ჩანს, მასიურად აქრობდა და მის ნაცვლად ხის ჯვრები იდგმებოდა.
ერთ-ერთი ასეთია ნეკრესის ეკლესიის გვერდით მდგარი ყოფილი საგზებელი ანუ კუბი. მას ამჟამად სალოცავს უწოდებენ.
ნეკრესის მახლობელ ე.წ. კახეთის მთიულეთში, ანუ დღევანდელ დასავლეთ დაღესტანში_ ნეკრესის მთიანეთში, ტრადიციულად, კვლავ მრავალი საგზებელი ყოფილა, სადაც ქადაგებდა ქრისტიანობას აბიბოს ნეკრესელი. კერძოდ, აქრობდა ცეცხლს საგზებლებში და მათ ადგილას დგამდა ჯვრებს.
მთიულეთში აბიბოსმა “დალეწნა კერპნი და უღმრთოთა მათ არწმუნა ქრისტე და ნათელი სცა მათ”. თავის ქალაქში ყველას დასანახად, შევიდა საგზებელში და ცეცხლი დემონსტარაციულად ჩააქრო წყლით.“უშჯულოთა ცეცხლი სრულიად დაშრიტა“.
ის აწამეს და მოკლეს მაკარი კათალიკოსის დროს (553-569).
ჩამოთვლილია ელემენტები –
ცილინდრული კამარა
გუმბათქვეშა კვადრატი
აფრა
გუმბათქვეშა რკალი
გუმბათის ყელი-დოლურა
გუმბათი
სამწუხაროდ, ამ ნახაზზე არ ჩანს უმთავრესი, თუ რას ეყრდნობა გუმბათქვეშა კვადრატი, ის ეყრდნობა კუბს. ამიტომ კუბი არსებითია ამ არქიტექტურაში.
