მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე
პირველი ქრისტიანული თემები ქალაქებში დაარსდა. ქალაქების გარეთ თავდაპირველად ძალზე მცირე რაოდენობის ქრისტიანები ცხოვრობდნენ, ისინიც ქალაქების კედლებთან ახლოს. თანდათანობით ასეთ სოფლურ ადგილებში ქრისტიანების რიცხვმა მოიმატა, მაგრამ მათ უჭირდათ ქალაქის ეკლესიაში საკვირაო ღვთისმსახურებაში მონაწილეობა. ამ მოშორებული ადგილების საჭიროებისათვის ინიშნებოდნენ ქორესპისკოპოსები, სიტყვასიტყვით ნიშნავს ქვეყნის (ბერძნულად “ქორა“) ეპისკოპოსს – მეთვალყურეს, ზედამხედველს ქვეყნისა. საქართველოში თავდაპირველად, ჩანს, იგი ხელმძღვანელობდა არაცენტრალური, განაპირა მხარეების (ქვეყნების) ეკლესიებს, მოიპოვა მნიშვნელოვანი წონა სასულიერო იერარქიაში, რადგანაც საქართველოში ქალაქების რიცხვი ძალზე მცირე იყო, მოსახლეობის უმრავლესობა სოფლებში ცხოვრობდა.
ქორეპისკოპოსის ინსტიტუტი ქართულ ეკლესიაში მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ბიზანტიურისაგან. საქმე ისაა, რომ მსოფლიო ეკლესიაში ქორეპისკოპოსის ინსტიტუტი მოისპო IV ს-ის ბოლოს, ხოლო ქართულ ეკლესიაში იგი არსებობდა ძალიან დიდხანს. მაგალითად, სვანეთში XIV ს-შიც კი ინიშნებოდა ცაიშელი ეპისკოპოსის ორი ქორეპისკოპოსი, მათ იქ მნიშვნელოვანი სოციალური საყრდენი გააჩნდათ.
მსოფლიო ეკლესიაში თანდათან ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტმა დაიწყო თავისი მნიშვნელობის დაკარგვა, სანამ საბოლოოდ ქორეპისკოპოსები არ შეიცვალნენ “პერიოდევტებით”, “მიმომხილველებით”, “მიმომვლელნით” უკვე IV ს-შივე.
ანკირიის კრებამ თავის მე-13 კანონით ქორეპისკოპოსს აუკრძალა მღვდლის ან დიაკვნის ხელდასხმა ეპისკოპოსის ნებართვის გარეშე. ნეოკესარიის კრების მე-14 კანონით ქორეპისკოპოსს ეპისკოპოსის თანამღვდელი, 70 მოციქულთა ადგილზე მყოფი ეწოდებათ. როგორც ჩანს, უკვე IV ს-ის შუა წლებში ქორეპისკოპოსები აჭარბებდნენ თავიანთ უფლებებს და საფრთხეს უქმნიდნენ ეპისკოპოსის ავტორიტეტს, ამიტომაც ანტიოქიის კრების მე-10 კანონით ქორეპისკოპოსს კიდევ ერთხელ აეკრძალა მღვდლებისა და დიაკვნების ხელდასხმა ქალაქის ეპისკოპოსის გარეშე, რომელსაც ემორჩილება ისიც და მისი სოფლების ადგილებიც“.თავის მხრივ ქორეპისკოპოსი უნდა დაადგინოს ქალაქის ეპისკოპოსმა, რომელსაც ემორჩილებიან მისი სოფლები“.(დიდი სჯულისკანონი, საქართველოს კალენდარი, 1987, გვ. 200)
საბოლოოდ, IV ს-ის მეორე ნახევარში ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტი გაქრა მსოფლიო საეკლესიო ცხოვრებიდან. ლაოდიკიის კრების 57-ე კანონმა აკრძალა სოფელ-დაბების ეპისკოპოსის დასმა. ქორეპისკოპოსი შეიცვალა – მიმომხილველი მღვდლით, ანუ “პერიოდევტით”. პატარა ქალაქებსა და სოფლებში არ უნდა დაისვას ეპისკოპოსი, არამედ “პერიოდევტები“.
ახალ დროში მსოფლიო ეკლესიაში დაწესდა “ვიკარულ ეპისკოპოსთა” ინსტიტუტი, მათაც ქართულად “ქორეპისკოპოსი” დაერქვათ, მაგრამ იგი მხოლოდ ნაწილობრივი გამეორებაა ძველი ქორეპისკოპოსობისა.
ქორეპისკოპოსთა ძველ ინსტიტუტთან დაკავშირებით, უნდა შევნიშნოთ, რომ მიუხედავად IV ს-დან მსოფლიო ეკლესიაში საეკლესიო კანონებით ქორეპისკოსობის სისტემის აკრძალვისა, ქართულ ეკლესიაში იგი დარჩა თავისი ძველი სიძლიერით, უფრო მეტიც, ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტი საქართველოში აქტიურად მოქმედებდა VI-XI სს-ში და დიდხანს მის შემდეგაც. ამასთან დაკავშირებით, ალბათ, უნდა გამოითქვას მოსაზრება, რომ საქართველოს ეკლესია IV ს-ში რომ დაარსებულიყო, მსოფლიო ეკლესიის იმჟამინდელი კანონების შესაბამისად ჩვენში თავიდანვე ამ ინსტიტუტს უმნიშვნელო ადგილი მიენიჭებოდა, ანდა შეიძლებოდა არც დაარსებულიყო, ისევე როგორც ქორეპისკოპოსობა, თავდაპირველი მნიშვნელობით, არ დაწესდა რუსულ ეკლესიაში, მაგრამ ფაქტი ამ ინსტიტუტის რეალური არსებობისა აღნიშნული საუკუნეების საქართველოში მიუხედავად ლაოდიკიის კრების აკრძალვისა, გვაფიქრებინებს, რომ IV ს-ის აკრძალვებმა მისი ძლიერება ვერ შეარყია და ვერ შეასუსტა. ამიტომაც შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ქართული ეკლესია ორგანიზაციულად უკვე დაარსებული იყო IV ს-მდე თავის ინსტიტუტებით.
ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტის მნიშვნელობა საქართველოში კიდევ უფრო ამაღლდა VI-IX სს-ში. მიზეზი ამისა უნდა ყოფილიყო ვახტანგ გორგასალის შემდეგ ქართლის სამეფოს სახელმწიფოებრივი წყო-ბის მოშლა, მეფობის გაუქმება, VI-VIII სს-ში საერო ხელისუფლების უკიდურესი დასუსტება ქართველებით დასახლებულ ტერიტორიაზე. ამ დროს, როგორც გარკვეულია, ქართულმა ეკლესიამ თავის ხელში აიღო ქრისტიანი მოსახლეობის ხელმძღვანელობა და მფარველობა. ქართული საეპისკოპოსოები გადაიქცნენ სამართლისა და კანონიერების ცენტრებად. საერო ხელისუფლების აღორძინება თანდათანობით დაიწყო ზოგიერთ ქართულ პროვინციაში, ტაო-კლარჯეთში, აფხაზეთში, კახეთსა და ჰერეთში, ხოლო თბილისსა და ქვემო ქართლს უკვე არაბები და მათი სატელიტები მართავდნენ. სხვადასხვა ქართულ პოლიტიკურ ერთეულებს ფაქტობრივად აერთიანებდა ქართული ეკლესია. ამ სახელმწიფოებრივი ერთეულების წარმოქმნამდე და გაძლიერებამდე, საერო ხელისუფლების მოკლების დროს უნდა მოეპოვებინა ქართულ ეკლესიას ის განსაკუთრებული უპირატესობანი საზოგადოებრივ და სახელმწიფო ცხოვრება-წესწყობილებაში, რომელზეც წერს ივ. ჯავახიშვილი. (ქართული სამართლის ისტორია, I, გვ. 58) კერძოდ, ქართულმა ეკლესიამ მოიპოვა სახელმწიფოებრივი სხეულისა და ერთეულის თვისებები. მისი მოხელეები განაგებდნენ არა მხოლოდ სასულიერო, არამედ საერო საქმეებსაც, ერთი ასეთი იყო ქორეპისკოპოსი. საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში ქორეპისკოპოსებმა საფუძველი დაუდეს ადგილობრივი სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნასაც კი (მაგ. კახეთში). ქართული ეკლესიის დიდი გავლენის შესახებ სახელმწიფო საქმეებში მიუთითებს საეკლესიო და სამონასტრო გაწვრთნილი ლაშქრის არსებობა. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ზოგიერთ რეგიონში ცენტრალიზებური ქართული ეკლესიის ხელში იყო სახელმწიფოებრივი მართვის სადავეები ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტის მეშვეობით, რომელნიც იმავდროულად სამხედრო ლაშქრის სარდლებიც იყვნენ.
როგორც აღინიშნა, ქორეპისკოპოსს ეკლესია ნიშნავდა შედარებით მიუდგომელი ადგილების ზედამხედველად დიდი უფლებებით. ერთი ასეთი მხარე იყო კახეთის მთიულეთი, რომლის მოსახლე მკვიდრ ქართველებს ადგილობითი სახელი წანარები ერქვათ. წანართა ქორეპისკოპოსებმა, ჩანს, თანდათან ფეოდალიზაციის პროცესის შესაბამისად მიიტაცა საერო ხელისუფლება. საერო და სასულიერო ხელისუფლების ერთი პირის ხელში გაერთიანების ასეთი ტრადიცია უცხო არ არის საქართველოს მთიანეთის მოსახლეობისათვის. ეს ტენდენცია ხევის მოსახლეობასაც ახასიათებს. წანართა თავდაპირველი საცხოვრისი ამ რაიონშია საგულვებელი, წანართა პოლიტიკურ ექსპანსიას მოჰყვა შედეგად წანართა ქორეპისკოპოსის კახეთის მმართველ ქორეპისკოპოსად ტრანსფორმაცია. თავდაპირველად კახეთის ქორეპისკოპოსის ხელისუფლება არჩევითი იყო-“მას ჟამსა შეითქვნეს გარდაბნელნი და განაჩინეს ქორეპისკოპოსად დაჩი ძე იოვანესი, ქვაბულის ძისა” – წერს მემატიანე. ეს არჩევითი წესი IX ს-ში ქორეპისკოპოსთა დადგინების მემკვიდრეობითი წესით იცვლება. ქართული წყაროს ცნობას, ქორეპისკოპოსების არჩევითობის შესახებ მხარს უჭერს სომეხი ისტორიკოსი თომა არწრუნი, რომლის თანახმად, წანარები თავის გამგებელს საკუთარი სურვილით აყენებენ. “წინაპართა ქორეპისკოპოსმა” კახეთის მმართველ ქორეპისკოპოსად ტრანსფორმაციის გზაზე მნიშვნელოვანი შინაარსობრივი ცვლილება განიცადა და IX ს-ში ის კახეთის ადრეფეოდალური სახელმწიფოს უზენაესი საერო ხელისუფალია. კახეთის მთავრად გადაქცევის გზაზე ის კარგავს თავის სულიერ ფუნქციას და საერო შინაარსს იღებს. ასეთ საერო ხელისუფლად გამოდის საერთაშორისო სარბიელზე, სადაც ბიზანტიის ოფიციალური ხელისუფლება მას წანართა არხონტს უწოდებს“. (საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. II. თბ. 1973, გვ. 389-391)
მსგავსებისათვის შეიძლება აღვნიშნოთ, დასავლეთ ევროპაშიც თითქმის იმავე დროს პროვინციათა ხელისუფლებად გადაიქცნენ რომის პაპის `სახლთუხუცესები“. აქაც, საერო ხელისუფლება უკიდურესად იყო დასუსტებული.
“პატივი უმეტესი მღვდლობისა” ქორეპისკოპოსობა იყო. იგიწმიდათა ეკლესიათა განმგებელ”-ად ითვლებოდა, განსაკუთრებით სოფლის ეკლესიათა. მას, მაშასადამე, სოფლების მღვდელ-დიაკონნი ექვემდებარებოდნენ. ამასთანავე ვალად ედვა, რასაკვირველია, დაცვა ყოველთავე საქრისტიანოთა წესთა“ და მეთვალყურეობა. “ეპისკოპოსი უნდა იქმნეს მამა ობოლთა და მოღუაწე ქურივთა“-ო ნათქვამია არქიჰიერატიკონში. (ივ.ჯავახიშვილი,ტ. VII, 1984, გვ.16)
რაკი მას ასეთი დიდი უფლება ჰქონდა, ამიტომ საქორეპისკოპოსო ხელთდასხმადი “სჯულისა და საღმრთოთა წიგნთა მეცნიერი” უნდა ყოფილიყო.
ქორეპისკოპოსთა ტიტულს ატარებდნენ კახეთის მთავრები – დაჩი, სამოელ დონაური, ფადლა I, კვირიკე I, კვირიკე II, ფადლა II, დავითი. (თ. პაპუაშვილი, კახთა და რანთა სამეფო, 1982)
რუის-ურბნისის კრების მიერ ნახსენები “ქორეპისკოპოსი” უკვე წმიდა სასულიერო ხარისხია და მას ძველი ძალა აღარ გააჩნია. სახელმწიფოებრივი ძალაუფლების მოკლებისა და ქვეყანაში ქაოსური მდგომარეობის დროს ქართული ეკლესია თავის ხელში რომ იღებდა საქვეყნო მართვა-გამგეობის ძალაუფლებას, ჩანს, სამცხეში მაწყვერელი ეპისკოპოსის მაგალითით, რომელმაც სერაპიონ ზარზმელის დროს თავის ხელში აიღო ქვეყნის დაწყნარებისა და გამგეობის უფლება.
ნიკოდიმე ეპისკოპოსს უფრო გასაგებად მიაჩნდა ანკირიის კრების მე-13 კანონი ათენის სინტაგმაში და იძლევა მის თარგმანს: ქორეპისკოპოსებს არა აქვთ სხვა სამთავროში გადასვლისა და იქ ხუცესებისა და დიაკვნების ხელდასხმის უფლება, და კიდევ ნაკლებად შეუძლიათ ქალაქის ხუცესთა ხელდასხმა ეპისკოპოსის წერილობითი ნებართვის გარეშე. ქორეპისკოპოსები პირველად იხსენებიან III ს-ის ბოლოს. მათი მდგომარეობა ეხმიანება თანამედროვე ვიკარის მდგომარეობას რუსულ ეკლესიაში. ისინი ისწრაფოდნენ თავისი უფლებების გაფართოებისაკენ, რაც გართულებას იწვევდა საეკლესიო ცხოვრებაში. ანტიოქიიის კრებამ (341 წ.) გამოსცა განსაკუთრებული (მე-10) კანონი, რომელმაც დაადასტურა მათი დამოკიდებულება ეპარქიულ ეპისკოპოსებზე.
ლაოდიკიის კრებამ გამოსცა (57-ე) კანონი, რომელმაც გააუქმა ქორეპისკოპოსთა ინსტიტუტი, მაგრამ ისინი განაგრძობდნენ არსებობას სხვა ეკლესიებში და არც თუ იშვიათად ბოროტად იყენებდნენ თავის მდგომარეობას, როგორც ეს ჩანს ბასილი დიდის ეპისტოლიდან ქორეპისკოპოსთა შესახებ. V ს-ში ქორეპისკოპოსები ძალზე შემცირდნენ და მოგვიანებით ისინი უკვე აღარ არსებობდნენ. (საღვთისმეტყველო კრებული, 1987, # 1.)
საქორეპისკოპოსო ინსტიტუტი ვრცლად განიხილა ქველი ჩხატარაიშვილმა, იგი წერს: ქართული საეკლესიო სამართლით (1105 წ.”ძეგლისწერა“) “ხორებისკოპოსთა” შესახებ შემდეგია დადგენილი:
ხორებისკოპოსებს განაწესებენ (გამოარჩევენ“) კათალიკოსი და საღმრთოთა წიგნთა მეცნიერი მღვდელი ანუ დიაკონი“. მას ევალებოდა ყოველთა საქრისტიანოთა წესთა “უბიწოდ დაცვა“.(ქართული სამართლის ძეგლები, ი.დოლიძის რედ. ტ. III, 1970, გვ. 118)
1263 წ. საეკლესიო კრების დადგენილებაში ქორეპისკოპოსი ეპისკოპოსთა, მონაზონთა, ხუცესთა (დეკანოზთა? ქ.ჩ.) და მღვდელთა შემდეგაა მოხსენიებული.( იქვე, გვ. 163)
სომხური (მხითარ გოშის) XII ს-ის სამართლით ქორეპისკოპოსი ეპისკოპოსის ხელქვეითია. ქორეპისკოპოსს უფლება არა აქვს მთავარეპისკოპოსის ბრძანების გარეშე ეკლესიის საძირკვლის ჩაყრა აკურთხოს, ხოლო თუ ქნან, დაქცევა უნდა და ხელახლა კურთხევა და დამტკიცება საძირკვლისა“.(ქართული სამართლის ძეგლები, თ.III, 1963, გვ. 326) ქორეპისკოპოსს ევალება რომელი სჯულიერს საქმეზე გლახად ხდებოდეს, ქვეყნის ნახვითა და დახედვით იქადაგოს და ითარგმანოს (ე.ი. განმარტოს, ქ.ჩ). ქორეპისკოპოზნი არიან მიმცემნი მდაბალ-მდაბლის რიგისა უფროსთა მთავარეპისკოპოზთა მორჩილებითა… და თუ ქნას მღდლის რიგი (ე.ი. რაც მღვდელს ევალება, ქ.ჩ), მტერია კანონისა და სამართლის წიგნისა“ (ესაა მე-19 კანონი ნეოკესარიის საეკლესიო კრებისა). მთავარეპისკოპოსის გარდა არავის შეუძლია ქორეპისკოპოზთა შექმნა“. ქორეპისკოპოსნი “მოსაქმენი არიან”, ეპისკოპოსი კი “მნახველად ითარგმნება”.(იქვე, გვ. 333)
მცნებაჲ სასჯულოჲ (XV ს-ის 70-იანი წლები,დასავლეთი საქართველო) ადგენს:ვინცა სჯულის შემცოდე პატრონმა არ მისცეს ებისკოპოსსა და ქორეპისკოპოზსა სასჯულოდ არ მიანებოს და სასულოდ მოსაკითხავად სოფელი არ მიანებოს და ძალი არ მისცეს… შეუნდობელიცა არის”. (იქვე, გვ.226) აღსანიშნავია, რომ დედნის ტექსტში სწერია “ქუერეებისკოპოზსა”: ასეა გაგებული ვიკარი, მოადგილე (“ხორას” მნიშვნელობა დავიწყებულია). ამავე ძეგლით ეპისკოპოსებსა და ქორეპისკოპოსებს ევალებათ, რომ “სამწყსო… სწავლით და მაგრად დაიჭირონ”. (იქვე, გვ.228)
XVI ს-ის 40-იან წლების ქართული ძეგლის სამართალი კათალიკოზთა“-ს მიხედვით ებისკოპოზის “ქორებისკოპოზი ვალდებულია სოფლის სოფლამდის ან ეკლესიის ეკლესიამდის მივიდეს” და ეკლესიის შესავლის კაცები“ (ე.ი. მრევლი) შეჰყაროს, უქმობა, ნათესაობა, ავგზისობა, სვინაობა, მარხვის ჭამა `მართლის საქმით გამოიკითხოს და განმართოს“(ე.ი.გაასწოროს). (ქართული სამართლის ძეგლები, ტ.I, გვ.395)
ეკლესია შეაჩვენებს ყველას, დიდებულია იგი, თავადი, აზნაური თუ გლეხი, რომელიც წინ აღუდგება ქორეპისკოპოსს და მას სარჯულოს არ მოაკითხვინებს“; ამასთანავე, ასეთ ურჩ პირებს სახელმწიფოს მეთაური (მეფე, მთავარი) სასტიკად სჯის. ეპისკოპოსი უნდა “მისსა სამწყსოსა შინა ქორეპისკოპოზსა განუწყუეტლად არონინებდეს“.(იქვე, გვ.394)
გვიანი შუა საუკუნეების დასავლეთ საქართველოს დოკუმენტების მონაცემებით, ქორეპისკოპოსად ხშირად საერო პირები – ფეოდალები და გლეხები (მსახურები?) არიან და ამათ (თუ საერთოდ ყველა ქორეპისკოპოსს?) ეპარქიის ტერიტორიაზე სამეურნეო-ადმინისტრაციული ფუნქციებიც აქვთ, მაგალითად, საეკლესიო გადასახადების აკრეფა და ეკლესიის სამსახური მართებთ.
ყოველივე ზემოაღნიშნული ნათლად გვიჩვენებს, თუ რას წარმოადგენდა შუა საუკუნეების საქართველოში ქორეპისკოპოსი. ყურადღებას იქცევს ქორეპისკოპოსის კავშირი ომოფორთან (“ომოფორობა“) საეპისკოპოსო შესამოსელის ნაწილთან. როგორც ჩანს, ქორეპისკოპოსს ეპისკოპოსის ომოფორით შემოსვა ევალებოდა.
ასევე უნდა ყოფილიყო სვანეთშიც. სვანეთის წერილობით ძეგლებში (“მატიანეები“, გრაფიტები…) ხშირად იხსენიებიან ქუHრეპისკოპოზები ან ქვერეპისკოპოსები, ე.ი. ქორეპისკოპოსები. (პ. ინგოროყვა, სვანეთის ძეგლები, გვ. 121, 214, 155 და სხვა: სვანეთის წერილობითი ძეგლები, ტ. II, გამოსცა ვ. სილოგავამ, გვ. 275 და 551; გ. გაცვიანი, დასავლეთ საქართველოს ….., გვ. 63) რაკი სვანეთი შუა საუკუნეებში ცაგერელი და ცაიშელი ეპისკოპოსების სამწყსო იყო (ამაზე ქვემოთ), ცხადია, რომ სვანეთში მყოფი ეპისკოპოსები მღვდელმთავრები კი არ იყვნენ, არამედ ბარელ ქორეპისკოპოსთა მსგავსად ეპისკოპოსთა მოადგილეები, ადგილებზე სასჯულო საკითხთა მომკითხავნი.
დიდი ხანია ცნობილია, რომ სვანეთი XIII ს-დან მაინც ორი ეპისკოპოსის – ცაიშელისა და ცაგერელის სამწყსო იყო. ამის მოწმობაა როგორც ადგილობრივი (სვანეთის) ისტორიული დოკუმენტები, (სვანეთის წერილობით ძეგლები, I, გვ. 104 ) ისე უცხოური წყაროები. ( П.Жузе Грузиа в XVII столетии по изображению патриарха Макария Казань 1905 с 42; გ. გასვიანი, დასავლეთ აქართველოს მთიანეთის ისტორიიდან, გვ, 65 და 73) ასე იყო გვიანდელ ხანებშიაც. ცაიშელი და ცაგერელი თავიანთ სამწყსო სვანეთის თემებში სხვადასხვა მიზეზთა გამო (მიმოსვლის სიძნელე, შინააშლილობანი…) იშვიათად დადიოდნენ (მასალები XVII ს-ის საქართველოს ისტორიისათვის), (საქართველოს აღწერილობა შედგენი,ლი პავლე ალეპოელის მიერ, გამოსცა ნ. ასათიანმა. 1973, გვ. 77; პ. ჟუზე, დასახ. ნაშრ. გვ. 42) მით უფრო ისეთ ძნელად მისასვლელ მხარეში, როგორიც იყო ენგურის ხეობის ზედაწელი, სადაც პავლე ალეპოელის სიტყვით “თვითმმართველი” («Самовластные») სვანები ცხოვრობდნენ (მასალები XVII ს-ის, გვ. 75.ცნობა ასახავს XVII ს-ის 60-იანი წლების მდგომარეობას). ასეთ ვითარებაში, როცა იქაურ მრევლს ძირითადად ადგილობრივი ქორეპისკოპოსები განაგებდნენ (“ზემო ხევს” – ცაგერელის ქორეპისკოპოსი), (სვანეთის წერილობითი ძეგლები, I, გვ. 111) ცხადია, მათი როლი და მნიშვნელობა გაზრდილი იყო. სვანეთის საისტორიო წერილობით ძეგლებში სწორედ ეს ქორეპისკოპოსები იხსენიებიან“. (ჩხარტიშვილი, ქართული ეკლესიის ისტორიიდან, ქორეპისკოპოსი, საქართველოს ფეოდალური ხანის ისტორიის საკითხებში, VII, 1999, გვ. 107-121)
წიგნიდან
