ეთნიკური იბერიულობა, სომხური იურისდიქცია და ეკლესიური ემანსიპაცია (გათავისუფლება)
შესავალი
ტაოს ისტორიული სტატუსი ერთ-ერთ ყველაზე კომპლექსურ პრობლემას წარმოადგენს კავკასიის ადრეული და შუა საუკუნეების ისტორიოგრაფიაში.
საკითხი განსაკუთრებით იძაბება მაშინ, როდესაც ერთმანეთს ემთხვევა ეთნიკური, პოლიტიკური და ეკლესიური კატეგორიები, რომლებიც სხვადასხვა წყაროში სხვადასხვა ლოგიკით ფუნქციონირებს.
წინამდებარე სტატია ამტკიცებს, რომ ტაო იყო ეთნიკურად იბერიული(ქართველური) რეგიონი, რომელიც ანტიკურ და ადრექრისტიანულ ეპოქებში ხშირად შედიოდა სომხურ პოლიტიკურ და ეკლესიურ სივრცეში, ხოლო VIII საუკუნეში განიცადა ეკლესიური ემანსიპაცია, გათავისუფლდა უცხო დაქვემდებარებიდან, რაც წინ უძღოდა მის პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.
I. ტაო ანტიკურ წყაროებში: პოლიტიკური ანექსია და ეთნიკური უწყვეტობა
ტაოს პოლიტიკურ სტატუსზე გადამწყვეტ ცნობას გვაწვდის სტრაბონი:
„არტაქსიამ და ზარიადრემ, როდესაც სომხეთის სამეფო დააფუძნეს, იბერებს ჩამოართვეს ხორძენა, გოგარენა და პარიადრეს კალთები.“
(Strabo, Geographica, XI, 14, 5)
სტრაბონის ტექსტი მკაფიოდ აღწერს ტერიტორიულ გადანაწილებას, მაგრამ არ შეიცავს ცნობას მოსახლეობის ეთნიკური შეცვლის შესახებ. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია განსხვავება:
- პოლიტიკურ კონტროლსა და
- ეთნიკურ შემადგენლობას შორის.
ტაო, ისევე როგორც გოგარენა და ხორძენა, პოლიტიკურად ექცევა სომხური სამეფოს ფარგლებში, თუმცა ეთნიკურად ინარჩუნებს იბერიულ მოსახლეობას, რაც შემდგომი წყაროებითაც დასტურდება.
II. გაქრისტიანების შემდეგ: სომხური ეკლესიის იურისდიქცია და ლიტურგიკული ენა
IV საუკუნეში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ (ვიდრე მე-8 ს. შუა წლებამდე), ტაო აღმოჩნდა სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში, რაც ბუნებრივი შედეგი იყო იმჟამად (IV-VII სს.) მისი პოლიტიკური სტატუსისა. ამ გარემოებაში:
- ტაოს მოსახლეობა — ეთნიკურად იბერები (ქართველები);
- ეკლესიური პრაქტიკა — სომხურენოვანი ლიტურგია.
ეს მოვლენა არ წარმოადგენს ანომალიას: ადრეულ ქრისტიანობაში ეკლესიური ენა ხშირად განსაზღვრული იყო იურისდიქციის, და არა ეთნოსის მიხედვით. ტაო ამ თვალსაზრისით ტიპური სასაზღვრო რეგიონია.
III. გარდატეხის წერტილი: 726 წლის მანასკერტის კრება
726 წელს ჩატარებულმა მანასკერტის სომხურმა საეკლესიო კრებამ ფუნდამენტურად შეცვალა ვითარება. კრებამ:
- ოფიციალურად დაგმო ქალკედონიტობა;
- ქალკედონიტები ანათემას გადასცა;
- საბოლოოდ დააკანონა მიაფიზიტური დოგმა.
ეს გადაწყვეტილება სომხური ეკლესიის შიდა კონსოლიდაციას ემსახურებოდა, მაგრამ კატასტროფულად აღიქმებოდა ტაოში, სადაც ამ დროისთვის ჩამოყალიბებული იყო ძლიერი ქალკედონური იდენტობა.
IV. „ივერი ბერები“ ანტიოქიაში: მიქაელ ბრეკის ცნობა
საკვანძო მნიშვნელობა აქვს მიქაელ სირიელი(მიქაელ ბრეკის) ცნობას. მისი გადმოცემით:
ივერი ბერები მივიდნენ ანტიოქიის პატრიარქთან და სთხოვეს დახმარება, რათა მოეშორებინათ მათთვის უცხოენოვანი ღვთისმსახურება.
(Michael the Syrian, Chronicon, VIII ს.)
ტერმინი „უცხოენოვანი ღვთისმსახურება“ ლოგიკურად უნდა გავიგოთ როგორც სომხურენოვანი ლიტურგია, რადგან:
- ბერძნული ქალკედონური სამყაროსთვის უცხო არ იყო;
- სომხური კი სწორედ იმ იურისდიქციის ნიშანია, რომლისგანაც გათავისუფლებას ცდილობდნენ ტაოელები.
ეს ცნობა არ ეხება მცხეთის ეკლესიას, სადაც VIII საუკუნეში უცხოენოვანი ლიტურგიის პრობლემა არ იდგა.
მიქაელ ბრეკამდე ამ საკითხს შეეხო ეფრემ მცირე.
ეფრემ მცირეს ანტიოქიური ქრონოგრაფიდან გადმოუწერია – „დღეთა კონსტანტინე სკორის (741–775) მოსახელისასთა, ანტიოქიას პატრიარქობასა ნეტარისა თეოფილაქტესსა (744–751) მოვიდნენ ქართლით (ივერიიდან) მოციქულად მონაზონნი ორნი და მოუთხრეს ნეტარსა თეოფილაქტეს, ვითარმედ დიდსა ჭირსა არიან ქრისტიანენი მკვიდრნი ქართველთა (ივერიელთა) სოფლებისანი, რამეთუ დღითგან ნეტარისა ანასტასი მღვდელ-მოწამისა ანტიოქიელ პატრიარქისა (561–599) არა კურთხეულ არს მათდა კათალიკოსი-მთავარეპისკოპოსი სიძნელისათვის გზისა, რამეთუ აგარიანთაგან ვერავინ იკადრებს სლვად. ხოლო მან ბჭობითა კრებისათა – მთავარეპისკოპოსთა, მიტროპოლიტთა და ეპისკოპოსთა თვისთა მისცა ქართველთა (ივერთა) პროტრეპტიკონი, რომელ არს განხსნითი, რათა თვით მათისა საზღვრისა ეპისკოპოსთაგან ხელნი დაესხმოდინ ჟამითი-ჟამად კათალიკოსსა ქართლისასა (ე.ი. მეორე ივერიის (ტაოს) კათალიკოსს)… და ხელთდასხმულ ყო ერთი ამათ ორთა მათ მისსა მოვლინებულთა მონაზონთაგანი სახელით იოანე მის ჟამსა კათალიკოსად მათდა“ (ეფრემ მცირე, „უწყება მიზეზსა“… 1959, გვ. 9).
მაშასადამე, ეს ცნობა შეეხება არა მცხეთის, არამედ ტაოს ეკლესიას. ამ ცნობაში მოხსენიებული იბერიელი ბერები არიან ტაოელი ბერები, რადაგანაც ტაოც იბერიად იწოდებოდა. მე-9 ს. დან ვიდრე მე-10 ს. ბოლომდე ტაოს იბერია და მცხეთის იბერია პარალელურად არსებობდნენ, თავიანთი ეკლესიებით, ეს იყო ქართველი ერის ორი ეკლესია, იმ განსხვავებით, რომ მცხეთის ეკლესია თავისთავადი ეკლესია იყო მოციქულთა ნაღვაწი, საკუთარი მირონის კურთხევით, ხოლო ტაოს ეკლესიას არასრული ავტოკეფალია მე-8 ს-ში მიანიჭა ანტიოქიამ, ოღონდ მირონი უნდა შეეძინა მისგან.
შემდგომში, საუკუნეების გასვლის კვალდაკვალ, იბერიის ეკლესიების საეკლესიო სამართლის საბუთები ერთმანეთში აირია, მცხეთის იბერთა ეკლესიისა და ტაოს იბერთა ეკლესიიის საბუთების ერთმანეში არევამ გააძნელა სიმართლის დადგენა. საბოლოოდ, უნდა ითქვას, რომ ანტიოქიური ქრონოგრაფის ცნობა შეეხებოდა ტაოს იბერთა ეკლესიას.
ანტიოქიის გადაწყვეტილება და არა სრული ავტოკეფალია
ანტიოქიის პატრიარქის პასუხი კლასიკურ ეკლესიოლოგიურ მოდელს მიჰყვება:
- იბერიის ეკლესიას (კონტექსტით — ტაოს ეკლესიას)
მიენიჭა ნაწილობრივი ავტოკეფალია; - მირონის მიღება დარჩა ანტიოქიაზე დამოკიდებული;
- მოგვიანებით — იერუსალიმზე გადართვა.
მსგავსი სტატუსი ცნობილია სხვა პერიფერიული ქალკედონური ეკლესიების შემთხვევაშიც და არ შეესაბამება მცხეთის ეკლესიის უკვე ჩამოყალიბებულ ავტოკეფალურ მდგომარეობას.
VI. იაჰია ანტიოქიელი და ასოღიკი: ტაოელი კათალიკოსი მეფის კარზე
იაჰია ანტიოქიელი და სტეფანოს ასოღიკი ახსენებენ ვითარებას, როდესაც:
- ტაოს მეფის კარზე იმყოფება ადგილობრივი პატრიარქი (კათალიკოსი);
- ტაოს ეკლესიური და პოლიტიკური ცენტრი ერთ სივრცეშია კონცენტრირებული.
ეს რეალობა შეესაბამება ტაოს „ქართველთა სამეფოს“ პოლიტიკურ კონტექსტს IX–X საუკუნეებში და არა მცხეთის ცენტრალიზებულ მოდელს.
VII. ტაოს ეკლესიური ემანსიპაციის შესახებ
ტაოს ეკლესიური ემანსიპაცია (გათავისუფლება) VIII საუკუნეში უნდა განვიხილოთ როგორც იდენტობრივი გარდატეხა:
- სომხური ეკლესიის მიერ ქალკედონიტობის ანათემიზაცია;
- ტაოელი ქართველების უარი სომხურენოვან ლიტურგიაზე;
- ანტიოქიისგან არასრული ავტოკეფალიის მიღება ტაოს იბერთა ეკლესიის მიერ;
- ტაოს იბერიაში ქართული (ივერიული) ლიტურგიის განმტკიცება;
- ეკლესიური დამოუკიდებლობის საფუძველზე მიმდინარეობს ტაოს პოლიტიკური კონსოლიდაცია;
- ტაოს „ქართველთა სამეფოს“ ჩამოყალიბება.
ამგვარად, მე-9 საუკუნეში ტაოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობა (ტაოში „ქართველთა სამეფოს“ ჩამოყალიბება) არ იყო მოულოდნელი მოვლენა, არამედ ეკლესიური ემანსიპაციის ლოგიკური გაგრძელება.
დასკვნა
ტაო წარმოადგენს მაგალითს იმისა, თუ როგორ შეიძლება ეთნიკურად იბერიულმა რეგიონმა ხანგრძლივად იარსებოს უცხო პოლიტიკურ და ეკლესიურ იურისდიქციაში და საბოლოოდ, კონფესიური კრიზისის შედეგად, მიაღწიოს ეკლესიურ და შემდეგ პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.
VIII საუკუნის ანტიოქიური ეპიზოდი ამ პროცესის გასაღებია და უფრო დამაჯერებლად უნდა იქნეს დაკავშირებული ტაოს ქალკედონურ საკათალიკოსოსთან, ვიდრე მცხეთის ეკლესიასთან.
მასასადამე, მე-8 და მე-9 საუკუნეებში მოხდა არა ტაოელი სომხების ე.წ. ქართიზაცია, გაქართველება, როგორც ამას ამტკიცებს საბჭოთა ისტორიოგრაფია, არამედ, ვინაიდან, ხორძენას, გოგარენასა და პარიადრეს (შესაბამისად ტაოს) იბერიული ოლქები მიიტაცა სომხურმა სახელმწიფომ, ეს ქართული ოლქები გაქრისტიანებისას IV-VII სს.-ში სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში აღმოჩნდნენ, მაგარამ მე-8 საუკუნეში ტაოელმა იბერებმა შეძლეს და დაიბრუნეს საეკლესიო, ენობრივი და შემდგომ პოლიტიკური დამოუკიდებლობა და გაერთიანდნენ დედაქართულ ეკლესიასთან.
წყაროები
- Strabo, Geographica XI.14.5
- Michael the Syrian, Chronicle, Book VIII (ed. J.-B. Chabot)
- Yahya of Antioch, Taʾrīkh, relevant entries on Iberians
- Stepanos Asoghik, Universal History, II
- Council of Manazkert (726), Armenian canonical collections
